نقد و بررسی
نقد دختران بیکینی از سیارهٔ گمشده (Bikini Girls from the Lost Planet) | 2006
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم و قرارداد تماشاگر «Bikini Girls from the Lost Planet» فیلمی از سال ۲۰۰۶ و ساختهٔ Fred Olen Ray است؛ اثری که از همان عنوان و طرح داستانی‌اش، خود را نه یک ماجراجویی علمی‌تخیلی جدی، بلکه کمدی‌ای اروتیک و هجوآمیز معرفی می‌کند. روایت با سیارهٔ آکواترا آغاز می‌شود؛ جایی که ملکه، دو مأمور را برای یافتن مردانی مناسب به زمین می‌فرستد.
برخورد این دو با جهان زمینی، فرصت شوخی با کلیشه‌های سفر فضایی، تفاوت فرهنگی و آداب آشنایی را فراهم می‌کند. فیلم در این مسیر، بیش از آنکه بخواهد جهانی منسجم بسازد، بر بازی با تصویرهای آشنا و موقعیت‌های سبک تکیه دارد. این آگاهی از قرارداد ژانر، بخشی از جذابیت بالقوهٔ آن است؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند جای قصه‌گویی پرورده را بگیرد.
مشخصات فیلم و خلاصهٔ داستان نیز آن را در قلمرو هجویهٔ اروتیک و علمی‌تخیلی قرار می‌دهند. ایده‌ای بامزه با ظرفیت محدود هستهٔ داستان، در نگاه نخست، امکان‌های طنزآمیزی دارد: دو بیگانه که مأموریتی جدی برای بقای جمعیت سیارهٔ خود دارند، در زمین با رفتارها و قواعدی روبه‌رو می‌شوند که برایشان ناآشناست.
فاصلهٔ میان اهمیت مأموریت و سبکیِ شیوهٔ اجرای آن می‌توانست موتور کمدی مؤثری باشد؛ همان‌طور که تفاوت دو جهان می‌توانست زمینه‌ای برای شوخی با تصورات قالبی دربارهٔ جنسیت، رابطه و قدرت فراهم کند. با این همه، فیلم غالباً از ایدهٔ خود فراتر نمی‌رود. مأموریت فضایی بیشتر بهانه‌ای برای پشت‌سرهم چیدن موقعیت‌هاست تا طرحی که اجزا و پیامدهایش به‌دقت ساخته شده باشند.
« روایت با سیارهٔ آکواترا آغاز می‌شود؛ جایی که ملکه، دو مأمور را برای یافتن مردانی مناسب به زمین می‌فرستد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در نتیجه، ماجرا به‌جای آنکه هر بار لایه‌ای تازه به شخصیت‌ها یا جهان داستانی بیفزاید، در همان محدودهٔ اولیه باقی می‌ماند. فیلم می‌داند که طرحش خنده‌آور و نامتعارف است، اما همیشه نمی‌داند چگونه از این نامتعارف‌بودن کمدی ماندگار بسازد. ریتم تند و روایت گسسته یکی از امتیازهای فیلم، حرکت سریع آن میان ماجراهاست.
قصه معمولاً درجا نمی‌زند و پی‌درپی شخصیت‌ها را در موقعیت‌های تازه قرار می‌دهد؛ ویژگی‌ای که برای تماشاگرانی که از چنین کمدی سبکی انتظار سرگرمی بی‌تکلف دارند، سودمند است. سادگی مسیر نیز باعث می‌شود دنبال‌کردن ماجرا دشوار نباشد. فیلم کمتر درگیر توضیح‌های طولانی دربارهٔ سازوکار جهان خیالی خود می‌شود و به‌سرعت به رویارویی‌ها و شوخی‌ها می‌رسد.
اما سرعت، همیشه به معنای ریتم موفق نیست. گاه فیلم میان پیش‌بردن روایت و مکث بر صحنه‌های جنسی پیوندی برقرار نمی‌کند. این بخش‌ها به‌جای آنکه از دل موقعیت یا رابطهٔ شخصیت‌ها بیرون بیایند، مانند توقف‌هایی جداگانه در مسیر داستان ظاهر می‌شوند. حاصل، روایتی است که در ظاهر پرتحرک می‌نماید، اما پیوستگی و شتاب درونی‌اش بارها از دست می‌رود.
تماشاگر ممکن است با مجموعه‌ای از قطعه‌های سرگرم‌کننده یا تحریک‌آمیز روبه‌رو شود، بی‌آنکه احساس کند این قطعه‌ها در حال ساختن یک ماجرای واحدند. هجو؛ میان شوخی و اشاره هجوِ فیلم عمدتاً از کنار هم نشاندن سفر فضایی، مأموریت زیستی و موقعیت‌های اروتیک شکل می‌گیرد. این ترکیب می‌توانست به کنایه‌ای دربارهٔ نگاه ابزاری به انسان، مناسبات قدرت یا حتی تصویرهای کلیشه‌ای سینمای عامه‌پسند بدل شود.
« ریتم تند و روایت گسسته یکی از امتیازهای فیلم، حرکت سریع آن میان ماجراهاست. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم گاهی از تضاد میان جدیت مأموریت و رفتارهای سبک شخصیت‌ها بهره می‌گیرد و در همین فاصله، لحظه‌هایی کم‌وبیش بازیگوشانه می‌آفریند. با این حال، اشاره به یک کلیشه با نقدکردن آن یکی نیست. شوخی‌های فیلم اغلب به سطح موقعیت‌های آشکار و قابل‌پیش‌بینی محدود می‌مانند و کمتر به نتیجه‌ای دقیق‌تر یا گزنده‌تر می‌رسند.
هجو، بیش از آنکه جهان یا نگاه شخصیت‌ها را زیر سؤال ببرد، از آشنایی تماشاگر با کلیشه‌ها استفاده می‌کند تا خنده‌ای فوری بگیرد. ازاین‌رو، اثر برای کسی که انتظار کمدی‌ای پرمایه یا نگاهی تیزبین به ژانر دارد، کم‌اثر به نظر می‌رسد؛ اما تماشاگرِ متمایل به شوخی‌های سبک ممکن است همین بی‌پیرایگی را بخشی از سرگرمی بداند.
بازی‌ها و شخصیت‌پردازی شخصیت‌های اصلی بیشتر بر اساس نقش‌های روایی ساده تعریف می‌شوند: مأمورانی از جهانی دیگر، ملکه‌ای که مأموریت را هدایت می‌کند و آدم‌هایی زمینی که در مسیر آن‌ها قرار می‌گیرند. این الگو برای یک هجویهٔ کم‌هزینه می‌تواند کافی باشد، به‌شرط آنکه بازی‌ها با آگاهی از لحن اثر همراه شوند و شخصیت‌ها از حد کارکردشان در پیشبرد صحنه‌ها فراتر بروند.
در اینجا، اما فرصت چندانی برای شکل‌گیری تحول یا پیچیدگی روانی فراهم نمی‌شود. بازی‌ها نیز عمدتاً در خدمت حفظ حال‌وهوای سبک و اغراق‌آمیز فیلم‌اند. از آن‌ها نباید انتظار واقع‌گرایی دراماتیک داشت؛ مسئله این است که شوخی و اغراق همیشه به هماهنگی نمی‌رسند. هنگامی که شخصیت‌ها بیشتر حامل موقعیت‌های ازپیش‌تعیین‌شده‌اند تا آدم‌هایی با واکنش‌های ویژه و قابل‌تشخیص، بار کمدی بر دوش خود موقعیت می‌افتد.
« با این حال، اشاره به یک کلیشه با نقدکردن آن یکی نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین امر باعث می‌شود بعضی لحظه‌ها از سرزندگی لازم برخوردار باشند و برخی دیگر به تکرار همان شوخی‌های پیشین نزدیک شوند. ظاهر علمی‌تخیلی و محدودیت‌های اجرا جهان آکواترا، فضاپیما و سفر میان‌سیاره‌ای، فرصت مناسبی برای ساختن فضایی خیال‌انگیز فراهم می‌کنند؛ اما فیلم از نظر بصری به این ظرفیت پاسخ کامل نمی‌دهد.
جلوه‌های ویژه و طراحی صحنه و تصویر، ارزان‌قیمت و کم‌اقناع به نظر می‌رسند و کمتر می‌توانند تماشاگر را به جهانی مستقل و باورپذیر منتقل کنند. البته کمبود بودجه در سینمای عامه‌پسند لزوماً عیب تعیین‌کننده‌ای نیست؛ گاهی می‌تواند به بخشی از لذت تماشای اثری خودآگاه و بازیگوش بدل شود. مشکل زمانی پدید می‌آید که فیلم نه از محدودیت‌هایش سبک مشخصی می‌سازد و نه با شوخی‌های بصری، آن‌ها را به نقطهٔ قوت تبدیل می‌کند.
در این اثر، ظاهر ارزان گاه با لحن هجوآمیز هم‌خوان است و می‌تواند یادآور فیلم‌های کم‌هزینهٔ خیال‌پردازانه باشد؛ اما این هم‌خوانی پیوسته نیست. طراحی جهان به‌اندازه‌ای جزئیات و انسجام ندارد که آکواترا را به مکانی به‌یادماندنی بدل سازد. در نتیجه، فضای علمی‌تخیلی بیشتر نشانه‌ای برای پیشبرد طرح است تا جهانی که بتواند به‌تنهایی تخیل تماشاگر را درگیر کند.
جایگاه صحنه‌های اروتیک در ساختار فیلم جنبهٔ اروتیک فیلم، بخش مهمی از هویت آن است و نمی‌توان آن را حاشیه‌ای بر روایت دانست. مسئله نه حضور چنین صحنه‌هایی، بلکه جایگاه و کارکردشان در ساختار اثر است. هرگاه این بخش‌ها از رابطهٔ شخصیت‌ها، لحن طنز یا مسیر داستان جدا می‌افتند، ریتم را مختل می‌کنند و توجه تماشاگر را از مأموریت اصلی می‌گیرند.
« طراحی جهان به‌اندازه‌ای جزئیات و انسجام ندارد که آکواترا را به مکانی به‌یادماندنی بدل سازد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در چنین لحظه‌هایی، فیلم میان دو خواسته معلق می‌ماند: ساختن یک کمدی علمی‌تخیلی و عرضهٔ صحنه‌هایی که مستقل از روایت عمل می‌کنند. این دوگانگی سبب می‌شود کمدی و اروتیسم همیشه یکدیگر را تقویت نکنند. اگر صحنه‌ها به تحول رابطه یا تشدید طنز کمک می‌کردند، می‌توانستند در خدمت جهان فیلم باشند؛ اما گسست‌های مکرر، انسجام کلی را کاهش می‌دهند.
بنابراین، اثر بیش از آنکه آمیزه‌ای روان از ژانرها باشد، مجموعه‌ای از لحظه‌های ناهم‌وزن است که گاهی به‌خوبی کنار هم می‌نشینند و گاهی یکدیگر را از حرکت بازمی‌دارند. جمع‌بندی «Bikini Girls from the Lost Planet» بر ایده‌ای نامعمول و بالقوه بامزه بنا شده است: سفری فضایی برای یافتن همسران آینده که قرار است قواعد علمی‌تخیلی و کمدی اروتیک را درهم بیامیزد.
فیلم با ریتم نسبتاً تند و ماجراهای پی‌درپی می‌تواند برای دوستداران آثار عامه‌پسند و کم‌ادعا سرگرم‌کننده باشد؛ به‌ویژه برای کسانی که از شوخی‌های سبک و حال‌وهوای آگاهانه نامتعارف استقبال می‌کنند. بااین‌حال، ضعف قصه، توقف‌های روایی، هجویهٔ کم‌عمق و ظاهر بصری کم‌هزینه، مانع از آن می‌شود که ایدهٔ مرکزی به تجربه‌ای منسجم و ماندگار بدل شود.
حاصل، فیلمی است که بیش از آنکه به‌واسطهٔ شخصیت‌پردازی یا جهان‌سازی در ذهن بماند، با طرح عجیب و لحن بی‌پروایش شناخته می‌شود. ارزش تماشای آن، در نهایت، به میزان علاقهٔ مخاطب به کمدی‌های اروتیکِ سبک و فیلم‌های علمی‌تخیلی کم‌هزینه بستگی دارد.
« این دوگانگی سبب می‌شود کمدی و اروتیسم همیشه یکدیگر را تقویت نکنند. »
ثبت دیدگاه