وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بیانیه‌ای از فردایی ناتمام «Born in Flames» ساختهٔ Lizzie Borden، بیش از آنکه داستانی آینده‌نگر به معنای متعارف باشد، پرسشی سیاسی است که در قالب یک خیال علمی‌تخیلی طرح می‌شود: اگر انقلابی اجتماعی رخ دهد، اما ساختارهای نابرابر همچنان پابرجا بمانند، چه چیزی واقعاً تغییر کرده است؟ فیلم در نیویورکی نزدیک به آینده می‌گذرد؛ ده سال پس از پیروزی یک انقلاب سوسیال‌دموکراتیک، وعدهٔ برابری هنوز به زندگی روزمرهٔ زنان راه نیافته است.

از همین تناقض، اثر نیروی خود را می‌گیرد: پیروزی رسمی، پایان ستم نیست؛ گاه فقط صورت تازه‌ای به آن می‌دهد. Borden به‌جای ساختن جهانی دور و پرزرق‌وبرق، آینده را در دل خیابان‌های آشنا و مناسبات قابل‌تشخیص می‌نشاند. این انتخاب، فاصلهٔ امن میان تماشاگر و موضوع را کم می‌کند. پرسش فیلم دربارهٔ «آینده» است، اما اضطرابش از اکنون می‌آید: چه کسی پس از انقلاب قدرت را در دست می‌گیرد، چه صداهایی شنیده می‌شوند و کدام گروه‌ها از تعریف رسمی عدالت بیرون می‌مانند؟

سیاستی فراتر از یک شعار هستهٔ فکری فیلم در این نکته نهفته است که «زنان» یک گروه یکدست و هم‌صدا نیستند. زنان سیاه‌پوست، سفیدپوست، کارگر، هنرمند و لزبین تجربه‌ها و اولویت‌های متفاوتی دارند؛ از همین رو، مبارزهٔ جمعی همواره با تنش و اختلاف همراه است. فیلم این تفاوت‌ها را مانعی برای همبستگی نمی‌داند، اما آن‌ها را نیز در یک شعار ساده حل نمی‌کند.

« از همین تناقض، اثر نیروی خود را می‌گیرد: پیروزی رسمی، پایان ستم نیست؛ گاه فقط صورت تازه‌ای به آن می‌دهد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

ائتلاف در اینجا کاری پیوسته و دشوار است، نه توافقی از پیش تضمین‌شده. این رویکرد، به اثر عمقی بیش از یک بیانیهٔ اعتراضی می‌بخشد. «Born in Flames» می‌پرسد چه کسی حق دارد از جانب جنبش سخن بگوید و آیا آزادی‌ای که بخشی از جامعه برای خود تعریف کرده، می‌تواند آزادی دیگران را نادیده بگیرد.

فیلم به‌ویژه با قرار دادن زنان سیاه‌پوست در مرکز نیروی سیاسی و سازمان‌دهی، تصویری از کنش جمعی می‌سازد که در آن نژاد، طبقه و جنسیت از هم جداشدنی نیستند. روایت چندصدا و سازمان‌دهی فیلم به‌جای قهرمانی واحد، چند گروه و چند مسیر کنش را دنبال می‌کند: ایستگاه‌های رادیویی زیرزمینی، روزنامه‌نگاران زن و گروهی مبارز که راه‌های متفاوتی برای مقابله با نظم موجود انتخاب می‌کنند.

این ساختار چندپاره گاهی به تماشاگر مجال می‌دهد تضادها را از نزدیک ببیند؛ هیچ مرکز روایی واحدی وجود ندارد که همه‌چیز را مرتب و بی‌ابهام توضیح دهد. آنچه شکل می‌گیرد، بیشتر نقشه‌ای از شبکه‌ها، گفت‌وگوها و کنش‌های پراکنده است. رادیو در این جهان فقط ابزار اطلاع‌رسانی نیست؛ وسیله‌ای برای ساختن اجتماع و به‌دست‌گرفتن امکان سخن‌گفتن است.

« ائتلاف در اینجا کاری پیوسته و دشوار است، نه توافقی از پیش تضمین‌شده. »

شخصیت‌ها و اجرا

هنگامی که رسانه‌های رسمی صدای زنان را حذف یا مهار می‌کنند، پخش زیرزمینی معنایی عملی پیدا می‌کند: ارتباط برقرار کردن خود به شکلی از مقاومت بدل می‌شود. از این منظر، فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که سازمان‌دهی سیاسی فقط به خیابان و تجمع محدود نیست؛ ساختن رسانه، گردش خبر و ایجاد امکان شنیده‌شدن نیز بخشی از مبارزه است.

فرم مستندنما و انرژی پانک مهم‌ترین ویژگی صوری «Born in Flames» آمیختن داستان با لحن مستند است. دوربین در خیابان‌ها و فضاهای شهری حرکت می‌کند و جهان فیلم را نه همچون صحنه‌ای کاملاً کنترل‌شده، بلکه به‌صورت واقعیتی در حال شکل‌گیری عرضه می‌کند. فیلم‌برداری در نیویورک و حضور هنرمندان و فعالان محلی به این حس بی‌واسطگی کمک می‌کند؛ مرز میان اجرا و زندگی روزمره گاه عمداً ناپایدار می‌شود.

هم‌زمان، تدوین تند، موسیقی پانک و رادیوهای پرهیاهو به فیلم ضرباهنگی عصبی می‌دهند. این انرژی، با خشم شخصیت‌ها هماهنگ است و به اثر حال‌وهوای یک اعلامیهٔ خیابانی می‌بخشد. فیلم نمی‌خواهد اعتراض را از فاصله‌ای آرام و بی‌طرفانه تماشا کند؛ فرم آن نیز درگیر، ناآرام و گاه بی‌پرواست. این انتخاب، یکی از دلایل ماندگاری تجربهٔ تماشای آن است: حتی وقتی روایت نامتعارف می‌شود، فیلم از نظر حسی زنده می‌ماند.

« فرم مستندنما و انرژی پانک مهم‌ترین ویژگی صوری «Born in Flames» آمیختن داستان با لحن مستند است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

بازی‌ها و زبریِ اجرا بازی‌ها در «Born in Flames» یکدست نیستند و گاه ناپخته یا تصنعی به نظر می‌رسند. برخی گفت‌وگوها چنان به بیان موضع سیاسی نزدیک می‌شوند که شخصیت‌ها موقتاً از آدم‌هایی با زندگی درونی پیچیده، به حاملان یک ایده بدل می‌شوند. تماشاگرانی که به بازی روان و دیالوگ‌های کاملاً طبیعی عادت دارند، ممکن است در برابر این لحن مقاومت کنند.

بااین‌حال، همین ناصافی بخشی از سازوکار فیلم است. حضور چهره‌هایی از بیرون ساختار متعارف ستاره‌محور و فضای تولید مستقل، به اثر حسی از مشارکت جمعی می‌دهد؛ گویی فیلم بیش از آنکه دربارهٔ جنبش باشد، از دل همان میل به گردهم‌آمدن ساخته شده است. این ویژگی ضعف‌ها را از میان نمی‌برد، اما باعث می‌شود اجرای ناپرورده همیشه صرفاً نقص فنی به نظر نرسد: گاهی یادآور این است که فیلم قصد ندارد اعتراض را به نمایشی صیقلی و بی‌خطر تبدیل کند.

پراکندگی؛ نقطهٔ قوت و نقطهٔ ضعف همان ساختاری که به فیلم چندصدایی و سیاسی‌اش جان می‌دهد، گاهی تمرکز آن را نیز می‌گیرد. اثر چندین مسئله را هم‌زمان پیش می‌کشد و در بعضی لحظه‌ها، به‌جای پرورش یک مسیر روایی مشخص، از موضوعی به موضوع دیگر می‌جهد. نتیجه می‌تواند برای برخی تماشاگران پرتحرک و زنده باشد و برای برخی دیگر پراکنده یا خسته‌کننده.

« بازی‌ها و زبریِ اجرا بازی‌ها در «Born in Flames» یکدست نیستند و گاه ناپخته یا تصنعی به نظر می‌رسند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این پراکندگی فقط مسئلهٔ روایت نیست؛ بخشی از نگاه فیلم به سیاست نیز هست. زندگی سیاسی در آن یک خط داستانی مرتب و پایان‌بندی‌شده ندارد، بلکه از مباحث، رسانه‌ها، اختلاف‌ها و کنش‌های کوچک و بزرگ شکل می‌گیرد. با این همه، اثر همیشه موفق نمی‌شود میان انبوه ایده‌هایش تعادل برقرار کند. گاهی می‌توان احساس کرد که فیلم برای گشودن بحث‌های بیشتر شتاب دارد، اما فرصت کافی برای مکث و پرداختن به پیامدهای هرکدام را پیدا نمی‌کند.

همین ناهمواری ممکن است هم جذابیتش باشد و هم مانع ارتباط آسان با آن. خشم، امید و نیروی همبستگی احساس مرکزی فیلم خشم است؛ اما خشمی که به نومیدی مطلق فروکاسته نمی‌شود. شخصیت‌ها با وعده‌های تحقق‌نیافته روبه‌رو هستند، با این حال دست از ساختن رابطه و سازمان تازه برنمی‌دارند. امید در اینجا حالتی خوش‌بینانه و ساده‌لوحانه نیست؛ بیشتر نیرویی است که از کنار هم قرارگرفتن آدم‌ها و به‌رسمیت‌شناختن اختلاف‌هایشان پدید می‌آید.

از همین رو، فیلم می‌تواند هم‌زمان تلخ و برانگیزاننده باشد. این ترکیب، یکی از دلایلی است که اثر برای تماشاگر امروز نیز زنده به نظر می‌رسد. بحث‌های آن دربارهٔ رسانه، نمایندگی سیاسی، تبعیض و دشواری ائتلاف هنوز قابلیت ارتباط دارند، بی‌آنکه فیلم به پیشگویی دقیق بدل شود. ارزشش در این نیست که پاسخ نهایی و آماده‌ای عرضه می‌کند؛ در این است که پرسش‌هایش را با چنان شدت و فوریتی مطرح می‌کند که تماشاگر را به فکرکردن دربارهٔ شکل‌های ممکن همبستگی وامی‌دارد.

« این پراکندگی فقط مسئلهٔ روایت نیست؛ بخشی از نگاه فیلم به سیاست نیز هست. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «Born in Flames» فیلمی مستقل، خشمگین و پرانرژی است که سیاست را نه فقط در محتوای گفت‌وگوها، بلکه در شیوهٔ فیلم‌ساختن و پخش‌کردن صداها نیز جای می‌دهد. لحن مستندنما، موسیقی پانک و روایت چندپاره‌اش اثری متمایز می‌سازند؛ در عین حال، بازی‌های ناهماهنگ و تراکم بحث‌ها ممکن است تماشای آن را دشوار کند.

این فیلم بیش از آنکه تجربه‌ای صیقلی و آرام باشد، برخوردی مستقیم با آرزوها، اختلاف‌ها و ناکامی‌های یک جنبش است. دیدنش می‌تواند هم حرص‌آور باشد و هم امیدبخش؛ و در همین تناقض، نیروی اصلی آن نهفته است.

« این فیلم بیش از آنکه تجربه‌ای صیقلی و آرام باشد، برخوردی مستقیم با آرزوها، اختلاف‌ها و ناکامی‌های یک جنبش است. »