وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت قهرمان از دل ویرانی «قهرمان روبانی» از تصویری تکان‌دهنده آغاز می‌شود: سرزمینی که دیگر خانه نیست، مردمی که ناچار به گریزند و شاهدختی که باید میان سوگواری برای جهان ازدست‌رفته و مسئولیت ساختن آینده‌ای تازه راهی بیابد. یاقوت کبود، شاهزادهٔ سرزمین نقره‌ای، پس از یورش نرگال به زرین‌زمین می‌رسد؛ جایی که قرار است پناهگاه باشد، اما خود از تهدیدی مشابه در امان نیست.

فیلم، از همین پیش‌فرض آشنا، داستانی دربارهٔ آوارگی، ترس و زایش دوبارهٔ قهرمانی می‌سازد. این اثر بازآفرینی آزادانه‌ای از «شاهدخت شوالیه»، مانگای اوسامو تزوکا، است و یوکی ایگاراشی آن را با زبانی تصویری پرتحرک و گاه نامتعارف روایت می‌کند. فانتزی‌ای با قلبی زخمی ویرانی سرزمین مادری در این فیلم صرفاً مقدمه‌ای برای آغاز ماجراجویی نیست؛ زخمی است که باید در رفتار و انتخاب‌های یاقوت کبود حضور داشته باشد.

او با گذشته‌ای ازهم‌گسیخته قدم به محیطی تازه می‌گذارد و در آنجا با مردمانی روبه‌رو می‌شود که پذیرش پناه‌جویان برایشان آسان نیست. همین موقعیت، امکان طرح پرسش‌هایی جدی‌تر را فراهم می‌آورد: در جهانی که خطر به‌سرعت گسترش می‌یابد، چه کسی حق دارد احساس امنیت کند؟ آیا می‌توان خانه‌ای تازه ساخت، بی‌آنکه رنج خانهٔ پیشین را انکار کرد؟

فیلم این مضمون‌ها را با تصویرهایی روشن و پرمعنا پیش می‌برد، اما همیشه فرصت نمی‌یابد آنها را به داستانی منسجم تبدیل کند. نشانه‌های بحران، جابه‌جایی و بی‌پناهی حاضرند، ولی گاه بیش از آنکه به تجربه‌ای کامل و ملموس بدل شوند، در حد زمینه‌ای شاعرانه برای نبردهای بعدی باقی می‌مانند. در نتیجه، فاصله‌ای میان ظرفیت عاطفی پیش‌فرض و آنچه روایت مجال پرورش آن را پیدا می‌کند شکل می‌گیرد.

« فیلم، از همین پیش‌فرض آشنا، داستانی دربارهٔ آوارگی، ترس و زایش دوبارهٔ قهرمانی می‌سازد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

قهرمان و دشواریِ دگرگونی یاقوت کبود در مرکز قصه ایستاده است، اما حضور داشتن در مرکز با شخصیت‌پردازی کامل یکی نیست. او میان سوگ، ترس و میل به مقاومت حرکت می‌کند و عنوان «قهرمان روبانی» نوید دگرگونی‌ای چشمگیر را می‌دهد؛ بااین‌حال، گذار از شاهدختِ آسیب‌دیده به نماد امید گاهی سریع‌تر از آن است که تماشاگر بتواند وزن درونی آن را احساس کند.

انگیزه‌ها و واکنش‌هایش همیشه به اندازهٔ موقعیت‌های بزرگی که در آن گرفتار شده، پرداخت نمی‌شوند. این شتاب به شخصیت‌های پیرامونی نیز سرایت می‌کند. همراهان، دشمنان و چهره‌های تازه‌ای که در مسیر داستان ظاهر می‌شوند، هر یک نشانه‌ای از جهانی گسترده‌تر با خود دارند، اما فرصت محدود فیلم مانع از آن می‌شود که بسیاری از آنها به حضوری ماندگار بدل شوند.

تماشاگر ممکن است از ایدهٔ یک شخصیت یا جایگاهش در جهان داستان کنجکاو شود، بی‌آنکه فیلم برای شناخت بهتر او مکث کند. نتیجه، گاه احساسی است شبیه تماشای طرح‌های جذابی که پیش از کامل‌شدن به طرح بعدی سپرده می‌شوند. تصویری که روایت را از خود می‌رباید درخشان‌ترین دستاورد فیلم، تصویرسازی آن است.

رنگ‌ها، طراحی چهره‌ها و فضاها، و ترکیب شیوه‌های گوناگون انیمیشن، اثری می‌آفرینند که در قاب‌هایش پیوسته امکان کشف چیزی تازه وجود دارد. حرکت‌ها روان و جزئیات بصری پرکارند؛ حتی هنگامی که روایت از توضیح کافی بازمی‌ماند، تصویر می‌تواند به‌تنهایی حس خطر، آشفتگی یا شگفتی را منتقل کند. حضور پررنگ سبک‌های هنری متفاوت، به فیلم هویتی دیداری می‌بخشد که از بسیاری از آثار فانتزی هم‌خانواده‌اش متمایزش می‌کند.

« انگیزه‌ها و واکنش‌هایش همیشه به اندازهٔ موقعیت‌های بزرگی که در آن گرفتار شده، پرداخت نمی‌شوند. »

شخصیت‌ها و اجرا

اما همین آزادی بصری گاهی به بهای انسجام تمام می‌شود. گذار ناگهانی از یک زبان تصویری به زبانی دیگر ممکن است در آغاز جسورانه و بازیگوشانه به نظر برسد، ولی هنگامی که پیوند روشنی با حال‌وهوای صحنه یا تحول شخصیت ندارد، تماشاگر را از جهان قصه بیرون می‌کشد. تنوعِ سبک به‌خودی‌خود ضعف نیست؛ مسئله آن است که فیلم همیشه نشان نمی‌دهد چرا یک لحظه باید چنین شکلی داشته باشد و لحظه‌ای دیگر به‌کلی از آن فاصله بگیرد.

حاصل، زیبایی‌ای است که گاه به جای تقویت معنا، توجه را از کمبود آن منحرف می‌کند. نبردهایی پرتحرک، با مکثی کم صحنه‌های اکشن از نقاط قوت آشکار «قهرمان روبانی» هستند. حرکت قهرمان در میدان نبرد، شتاب درگیری‌ها و برخورد نیروهای گوناگون، انرژی بصری فیلم را بالا نگه می‌دارند. طراحی متحرک و پرجزئیات اجازه می‌دهد مبارزه‌ها تنها رشته‌ای از ضربه‌ها نباشند؛ بدن‌ها، فضا و تغییرات پی‌درپی قاب در ساختن هیجان نقش دارند.

در بهترین لحظه‌ها، اکشن همان نیرویی است که فیلم می‌خواهد در شخصیت اصلی ببیند: جسور، بی‌قرار و دشوار برای مهار. بااین‌حال، انرژی صحنه‌ها همیشه از دل روایت برنمی‌خیزد. اگر تماشاگر هنوز به اندازهٔ کافی با روابط شخصیت‌ها یا پیامدهای خطر آشنا نشده باشد، نبردی پرشکوه هم نمی‌تواند به‌تمامی تأثیر عاطفی بگذارد.

گاهی فیلم چنان زود از معرفی تهدید به مقابله با آن می‌رسد که خطر بیشتر دیده می‌شود تا حس شود. اکشن سرگرم‌کننده است، اما برای تبدیل شدن به نقطهٔ اوج دراماتیک، به زمینه‌سازی روشن‌تر و مکث‌هایی نیاز دارد که اهمیت پیروزی یا شکست را محسوس کنند. شتاب روایت و انبوه ایده‌ها دشواری اصلی فیلم در چگونگی سازمان‌دهی داستان است.

« اما همین آزادی بصری گاهی به بهای انسجام تمام می‌شود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

جهان آن پر از سرزمین‌ها، نیروها، بحران‌ها و شخصیت‌هایی است که هرکدام می‌توانند به‌تنهایی بخشی از روایتی بلندتر باشند. اما فیلم این مواد را با سرعتی کنار هم می‌چیند که فرصت کافی برای پیوند خوردنشان فراهم نمی‌کند. گاه اطلاعات تازه پیش از آن می‌رسند که اطلاعات پیشین جا بیفتند؛ گاه تغییری در موقعیت داستان رخ می‌دهد، بی‌آنکه مسیر رسیدن به آن با وضوح کافی نشان داده شود.

به همین دلیل، اثر ممکن است حسی دوگانه ایجاد کند: از یک سو، جسارت و فراوانی ایده‌هایش تحسین‌برانگیز است؛ از سوی دیگر، همین فراوانی آن را به روایتی شلوغ و گیج‌کننده بدل می‌کند. گویی قصه‌ای گسترده‌تر در زمانی محدود فشرده شده و بخش‌هایی که برای شخصیت‌پردازی یا توضیح جهان لازم‌اند، میان رویدادهای پیاپی حذف شده‌اند.

چنین شتابی فقط فهم داستان را دشوار نمی‌کند؛ فرصت شکل‌گیری پیوند عاطفی با شخصیت‌ها را نیز کاهش می‌دهد. میراثی بزرگ، بازخوانی‌ای ناتمام پیوند فیلم با «شاهدخت شوالیه» به آن امکان می‌دهد میراثی مهم را از زاویه‌ای تازه ببیند، اما هم‌زمان پرسشی دشوار پیش می‌کشد: کدام جنبه از آن میراث باید در بازآفرینی حفظ شود و کدام‌یک می‌تواند دگرگون گردد؟

«قهرمان روبانی» بیشتر به نیروی دیداری و ماجراجویانهٔ افسانهٔ قهرمانانه تکیه می‌کند و از این راه جهانی پرزرق‌وبرق می‌سازد. بااین‌حال، کسانی که انتظار دارند اقتباس، لایه‌های متمایزکنندهٔ اثر سرچشمه را نیز با همان جدیت به کار گیرد، ممکن است با روایتی روبه‌رو شوند که ظرفیت‌های خود را کامل به کار نمی‌گیرد.

« اما فیلم این مواد را با سرعتی کنار هم می‌چیند که فرصت کافی برای پیوند خوردنشان فراهم نمی‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

از این منظر، مسئلهٔ فیلم فقدان ایده نیست؛ فراوانی ایده‌هایی است که به اندازهٔ کافی به یکدیگر پیوند نمی‌خورند. هم مضمون‌های انسانیِ جابه‌جایی و پناه‌جویی در آن وجود دارد، هم تخیل بصری جسورانه، هم قهرمانی که می‌تواند محور یک دگرگونی اثرگذار باشد. اما این اجزا گاهی هم‌زمان پیش می‌روند، بی‌آنکه به معنایی واحد و استوار برسند.

همین ناتمامی است که بخش‌هایی از پایان روایت را، با وجود آن همه تکاپو، کم‌رمق‌تر از انتظار می‌کند؛ بی‌آنکه لازم باشد دربارهٔ رویدادهای پایانی چیزی آشکار شود. جمع‌بندی «قهرمان روبانی» فیلمی است که بیشتر از آنکه در روایت به تعادل برسد، در تصویر به پرواز درمی‌آید. طراحی بصری خلاقانه، انیمیشن روان و نبردهای پرانرژی، تجربه‌ای چشم‌نواز و گاه واقعاً هیجان‌انگیز می‌سازند؛ اما داستان شتاب‌زده و پراکنده، شخصیت‌هایی که فرصت چندانی برای رشد ندارند و جمع‌بندی‌ای که نیروی عاطفی لازم را پیدا نمی‌کند، مانع از آن می‌شوند که فیلم به اندازهٔ جهان و ایده‌هایش اثرگذار باشد.

بااین‌همه، آشفتگی فیلم کاملاً بی‌جاذبه نیست. جسارت تصویری و میل آشکارش به شکستن قالب‌ها، در دل روایت ناهماهنگ نیز نوعی نیروی سرکش ایجاد می‌کنند. «قهرمان روبانی» بنابراین اثری ناهموار است: فیلمی که تماشاگر را با زیبایی و حرکت سرگرم می‌کند، اما برای تبدیل کردن آن زیبایی به داستانی ماندگار، به زمان بیشتر، پیوندهای محکم‌تر و مکث‌های عمیق‌تری نیاز داشت.

« از این منظر، مسئلهٔ فیلم فقدان ایده نیست؛ فراوانی ایده‌هایی است که به اندازهٔ کافی به یکدیگر پیوند نمی‌خورند. »