وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم در کارنامهٔ مورنائو «The Finances of the Grand Duke» ساختهٔ فریدریش ویلهلم مورنائو، فیلمی صامت و کمدی از سال ۱۹۲۴ است؛ اثری که در میان فیلم‌های شناخته‌شده‌تر او، از جمله «Nosferatu» و «The Last Laugh»، جایگاهی کم‌سروصداتر دارد. این فیلم اقتباسی از رمانی به همین نام نوشتهٔ Frank Heller است و فیلمنامه‌اش را Thea von Harbou و Fritz Wendhausen نوشته‌اند.

مورنائو در این‌جا از فضای تیره و وهم‌آلود آثار مشهورش فاصله می‌گیرد و سراغ هجویه‌ای پرتحرک دربارهٔ قدرت، پول و آشفتگی سیاسی می‌رود. همین جابه‌جایی لحن، فیلم را به آزمونی جالب در کارنامهٔ او تبدیل می‌کند: آیا فیلم‌سازی که با تصویرهای سنگین و بیان بصری نیرومند شناخته می‌شود، می‌تواند از دل یک کمدی دسیسه‌محور نیز جهانی زنده و گیرا بسازد؟

پاسخ فیلم یک‌دست نیست، اما تلاش آن دیدنی است. قصه‌ای پرگره و پرجنب‌وجوش داستان در دوک‌نشین کوچک و مدیترانه‌ای آباکو می‌گذرد؛ جایی که دوک بزرگش با خزانه‌ای تهی و بدهی‌هایی سنگین روبه‌روست. ازدواج با اولگا، دوشس بزرگ روسیه، ممکن است راه رهایی از این تنگنا باشد، اما نامه‌ای سرنوشت‌ساز به دست افراد نادرست می‌افتد.

« پاسخ فیلم یک‌دست نیست، اما تلاش آن دیدنی است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

در همان حال، تاجری سودجو، طلبکاری فرصت‌طلب و گروهی از انقلابیون هرکدام می‌کوشند از بحران به سود خود بهره ببرند. فیلیپ کالینز، ماجراجویی با نام‌ها و نقش‌های متغیر، نیز به این بازی وارد می‌شود و ماجرا را به زنجیره‌ای از تعقیب‌وگریز، سوءتفاهم و جابه‌جایی‌های مکرر بدل می‌کند. این طرح برای ساختن کمدی موقعیت ظرفیت فراوانی دارد: یک حاکم خوش‌قلب میان منفعت عمومی و نجات حکومتش گرفتار است، نامه‌ای گمشده به ابزار چانه‌زنی بدل می‌شود و شخصیت‌هایی با هدف‌های متضاد پی‌درپی با یکدیگر برخورد می‌کنند.

فیلم نیز از همین برخوردها انرژی می‌گیرد. بااین‌حال، شمار زیاد خرده‌پیرنگ‌ها گاه از انسجام داستان می‌کاهد. تماشاگر باید هم‌زمان روابط میان شخصیت‌ها، نقشه‌های سیاسی و اهمیت نامه را دنبال کند؛ کاری که در روایت صامت و متکی به میان‌نویس‌ها همیشه آسان نیست. کمدی میان سبکی و بی‌اثری لحن فیلم سرزنده و بی‌تکلف است.

دوک بزرگ، با آسودگی و خوش‌مشربی‌اش، نقطهٔ مقابل بحران‌هایی قرار می‌گیرد که پیوسته دوروبر او شکل می‌گیرند. این تضاد می‌تواند سرچشمهٔ طنز باشد: مردی که در ظاهر باید نگران سرنوشت سرزمینش باشد، همچنان با نوعی خونسردی دلپذیر از مانعی به مانع دیگر می‌رسد. بازی Harry Liedtke نیز به این شخصیت لطافت می‌بخشد؛ او دوک را نه صرفاً مردی ناتوان، بلکه انسانی خوش‌نیت و تا اندازه‌ای کودک‌وار تصویر می‌کند.

« فیلم نیز از همین برخوردها انرژی می‌گیرد. »

شخصیت‌ها و اجرا

بااین‌همه، فیلم بیشتر خوش‌طبع است تا واقعاً خنده‌دار. بسیاری از موقعیت‌ها به‌جای آن‌که به ضربه‌ای کمیک و روشن برسند، در حد شوخی‌هایی سبک و گذرا باقی می‌مانند. بخشی از این مسئله از جنس کمدی داستان می‌آید: طنز آن وابسته به خبرها، سوءتفاهم‌ها و اطلاعاتی است که میان شخصیت‌ها دست‌به‌دست می‌شود، نه به حرکت‌های بدنی یا لحظه‌های تصویریِ دقیقاً زمان‌بندی‌شده.

بنابراین تماشاگر ممکن است از شتاب و بازیگوشی فیلم لذت ببرد، بی‌آن‌که بارها به خنده بیفتد. این همان فاصله‌ای است که میان دلنشینی اثر و قدرت کمدی آن باقی می‌ماند. بازی‌ها و شخصیت‌پردازی بازی‌ها از امتیازهای روشن فیلم‌اند. Liedtke نقش دوک را با آرامشی خوشایند پیش می‌برد و اجازه نمی‌دهد گرفتاری مالی شخصیت را به چهره‌ای عبوس و سنگین بدل کند.

Mady Christians در نقش اولگا حضوری باوقار دارد و در کنار او Alfred Abel با شخصیت فیلیپ کالینز، به فیلم تحرک و رمزوراز می‌بخشد. کالینز به‌سبب تغییر هویت‌ها و رفتار غیرقابل‌پیش‌بینی‌اش، بافت دسیسه‌آمیز داستان را تقویت می‌کند؛ او در هر موقعیت تازه، امکان تازه‌ای برای پیش‌بردن ماجرا فراهم می‌آورد.

« بااین‌همه، فیلم بیشتر خوش‌طبع است تا واقعاً خنده‌دار. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم همچنین از چهره‌هایی چون Max Schreck بهره می‌برد؛ حضوری که ممکن است برای بیننده‌ای که او را با نقش‌های هراس‌آورش می‌شناسد، جالب باشد. بااین‌حال، انبوه شخصیت‌ها گاهی فرصت کافی برای شکل‌گیری رابطه‌ای عمیق با هرکدام را از میان می‌برد. بسیاری از آنان بیش از آن‌که شخصیت‌هایی با تحول درونی باشند، مهره‌هایی در بازی نقشه‌ها هستند.

این ویژگی با فضای هزل‌آمیز فیلم سازگار است، اما هم‌زمان از وزن عاطفی داستان می‌کاهد. تصویر مدیترانه‌ای و نگاه مورنائو جذابیت بصری فیلم، به‌ویژه در نماهای بیرونی، چشمگیر است. مناظر ساحلی و فضای آدریاتیک به قصه کیفیتی دلپذیر می‌دهند؛ آباکو نه فقط پس‌زمینهٔ نزاعی سیاسی، بلکه سرزمینی زیبا و ملموس است که حفظ آن معنایی فراتر از نجات یک خاندان سلطنتی پیدا می‌کند.

فیلم در سواحل و شهرهایی چون اسپلیت، کوتور، زادار و راب تصویربرداری شده و این مکان‌ها به آن جلوه‌ای جغرافیایی می‌بخشند که با صحنه‌های استودیویی به‌تنهایی به دست نمی‌آمد. در قاب‌بندی‌ها و ترکیب نور و فضا نیز می‌توان رد نگاه بصری مورنائو را دید. او حتی در یک کمدی سبک، به تصویر بسنده نمی‌کند که صرفاً اطلاعات داستان را منتقل کند؛ محیط و آرایش اجسام در قاب، بخشی از حال‌وهوای صحنه را می‌سازند.

« بااین‌حال، انبوه شخصیت‌ها گاهی فرصت کافی برای شکل‌گیری رابطه‌ای عمیق با هرکدام را از میان می‌برد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این جنبه در لحظه‌هایی که روایت فرصت مکث می‌یابد، اثرگذارتر است. در مقابل، شتاب دسیسه‌ها گاهی زیبایی تصویری را به حاشیه می‌راند و اجازه نمی‌دهد تماشاگر به‌اندازهٔ کافی در فضای فیلم اقامت کند. میان‌نویس‌ها و ریتم روایت مانع اصلی تجربهٔ فیلم، نه سکوت آن، بلکه شیوهٔ انتقال اطلاعات است.

سینمای صامت برای پیش‌بردن روایت به میان‌نویس نیاز دارد، اما این فیلم چنان به توضیح‌های نوشتاری تکیه می‌کند که گاه تصویر فرصت چندانی برای بیان مستقل پیدا نمی‌کند. هرچه دسیسه‌ها پیچیده‌تر می‌شوند، میان‌نویس‌ها نیز ناچارند روابط و نقشه‌ها را روشن کنند؛ نتیجه، ریتمی است که میان صحنه‌های تصویری و مکث‌های توضیحی پیوسته تغییر می‌کند.

تماشاگر به‌جای آن‌که صرفاً ماجرا را ببیند، ناچار است بخش مهمی از آن را بخواند و مرتب اطلاعات تازه را به خاطر بسپارد. از این‌رو، فیلم هم‌زمان پرتحرک و سنگین به نظر می‌رسد: تحرک در جابه‌جایی شخصیت‌ها و تغییر نقشه‌هاست، اما سنگینی در بار اطلاعاتی و گسست میان صحنه‌ها. اگر فیلم در ساده‌سازی مسیر داستان یا برجسته‌کردن چند رابطهٔ اصلی موفق‌تر بود، کمدی آن احتمالاً روان‌تر و لحظه‌های تصویری‌اش مؤثرتر می‌شد.

« این جنبه در لحظه‌هایی که روایت فرصت مکث می‌یابد، اثرگذارتر است. »

جمع‌بندی

این دشواری به‌خصوص زمانی خود را نشان می‌دهد که شخصیت‌های متعدد با انگیزه‌هایی نزدیک به هم وارد بازی می‌شوند و تمایز میان هدف‌هایشان به‌آسانی از دست می‌رود. جمع‌بندی «The Finances of the Grand Duke» را می‌توان اثری خوش‌منظره، بازیگوش و نامتعارف در کارنامهٔ مورنائو دانست؛ کمدی‌ای که از برخورد میان بحران مالی، سیاست محلی و دسیسه‌های عاشقانه انرژی می‌گیرد، اما در مهار پیچیدگی‌های خودش همیشه کامیاب نیست.

بازی‌های سرزنده، فضای مدیترانه‌ای و لحظه‌هایی از نگاه بصری مورنائو، تماشای آن را ارزشمند می‌کنند؛ در برابر، شوخی‌هایی که اغلب به خندهٔ پرقدرت نمی‌رسند و روایتی که بیش از اندازه به میان‌نویس‌ها وابسته است، از روانی اثر می‌کاهند. ارزش فیلم بیش از آن‌که در کمال کمدی‌اش باشد، در دیدن مورنائو در حال آزمودن لحنی متفاوت و در پیوند میان قصه‌ای پرهیاهو و چشم‌اندازهای زندهٔ ساحلی نهفته است.

این اثر شاید درخشان‌ترین نمونهٔ توانایی‌های او نباشد، اما کنجکاوی‌برانگیز است: یادآوری می‌کند که حتی در دل داستانی سبک و آشفته نیز می‌توان رد حساسیت تصویری فیلم‌سازی بزرگ را پیدا کرد.