وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

چهره‌ای از دلِ هزارتو «Sangre del Toro» بیش از آن‌که زندگی‌نامه‌ای جامع یا واکاوی موشکافانهٔ یک کارنامهٔ سینمایی باشد، پرسه‌ای تصویری و فکری در قلمرو خیال گی‌یرمو دل‌تورو است؛ سفری میان خاطره‌های کودکی، اسطوره‌های مکزیکی، هیولاها و آثاری که ذهن فیلم‌ساز را شکل داده‌اند. فیلم به کارگردانی ایو مونمایور، دل‌تورو را در جایگاه راهنمای این سفر می‌نشاند و می‌کوشد سرچشمه‌های جهان هنری او را از خلال گفت‌وگوها، تصاویر آرشیوی و آثار هنری بازشناسد.

این رویکرد برای تماشاگر علاقه‌مند به منطق درونی سینمای دل‌تورو جذاب است، اما از همان آغاز روشن می‌کند که قرار نیست با روایتی خطی و همه‌جانبه از زندگی او روبه‌رو شویم. کودکی به‌مثابه سرچشمهٔ خیال یکی از بهترین دستاوردهای فیلم، پیوندی است که میان کودکی دل‌تورو و جهان مملو از موجودات نامتعارف او برقرار می‌کند.

فیلم به‌جای آن‌که هیولاهای آثارش را صرفاً جلوه‌هایی برای ترساندن تماشاگر بداند، آن‌ها را نشانه‌هایی از کنجکاوی، ترس و حساسیت‌های نخستین او می‌بیند. خاطرات کودکی، مواجههٔ زودهنگام با مرگ و بیماری و شیفتگی به فیلم‌های هیولایی و داستان‌های مصور، در این روایت همچون مصالحی ظاهر می‌شوند که بعدها به زبان بصری مشخصی بدل شده‌اند.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این پیوند گاه به‌طرزی مؤثر، خیال‌پردازی را نه گریز از واقعیت، بلکه شیوه‌ای برای فهمیدن آن معرفی می‌کند. در جهان دل‌تورو، امر هولناک و امر لطیف به‌آسانی از هم جدا نمی‌شوند؛ موجودات ترسناک می‌توانند هم‌زمان آسیب‌پذیر، غریب و سزاوار همدلی باشند. فیلم در بازگشت به ریشه‌های این نگاه، نشان می‌دهد که چرا هیولا برای دل‌تورو تنها ابزار وحشت نیست، بلکه راهی برای دیدن کسانی است که بیرون از معیارهای عادی قرار گرفته‌اند.

فرهنگ مکزیکی و آمیختگی امر زیبا و هولناک «Sangre del Toro» در بخش‌هایی که به فرهنگ و ریشه‌های مکزیکی دل‌تورو می‌پردازد، جان می‌گیرد. اسطوره‌ها و آیین‌های فرهنگی در این‌جا پس‌زمینه‌ای تزئینی نیستند؛ به‌عنوان بخشی از دستگاه تخیل فیلم‌ساز مطرح می‌شوند. فیلم بر هم‌نشینی مرگ و زندگی، زیبایی و خشونت، تقدس و هراس تأکید دارد؛ هم‌نشینی‌ای که در بسیاری از آثار دل‌تورو نیز به چشم می‌خورد.

جذابیت این بخش‌ها در آن است که فیلم فرهنگ را به فهرستی از ارجاعات تقلیل نمی‌دهد. نشانه‌های مکزیکی در کنار تأثیرهای سینمایی و هنری دیگر قرار می‌گیرند و از این رهگذر، تصویری از ذهنی شکل می‌گیرد که مرزهای جغرافیایی و هنری را پیوسته درمی‌نوردد. بااین‌حال، همین گستردگی گاهی به پراکندگی می‌انجامد: ایده‌ها و خاطره‌ها یکی پس از دیگری مطرح می‌شوند، بی‌آن‌که همیشه رشته‌ای محکم آن‌ها را به یک استدلال مرکزی پیوند دهد.

« این پیوند گاه به‌طرزی مؤثر، خیال‌پردازی را نه گریز از واقعیت، بلکه شیوه‌ای برای فهمیدن آن معرفی می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

فرم مستند؛ گفت‌وگو در کنار تصویر ساختار فیلم بر گفت‌وگوهای دل‌تورو و گردش در میان تصاویر و اشیایی استوار است که به جهان هنری او تعلق دارند. این انتخاب به اثر حال‌وهوایی صمیمی و کم‌تکلف می‌دهد. به‌جای آن‌که روایت را به سلسله‌ای از مصاحبه‌های ستایش‌آمیز دربارهٔ نبوغ فیلم‌ساز تبدیل کند، دوربین فرصت می‌دهد خود او دربارهٔ علایق و ایده‌هایش سخن بگوید.

حضور چهره‌هایی چون دیوید کراننبرگ و جونجی ایتو نیز دایرهٔ گفت‌وگو را به بیرون از شخص دل‌تورو گسترش می‌دهد، هرچند تمرکز اصلی همچنان بر خود او باقی می‌ماند. این شیوه روان است و ریتم تماشای فیلم را حفظ می‌کند؛ اما روانی لزوماً به معنای انسجام نیست. اثر از خاطره‌ای به ایده‌ای فلسفی و از آن‌جا به تصویری از یک فیلم یا شیئی هنری می‌رسد، بی‌آن‌که همیشه گذار میان این بخش‌ها را به‌قدر کافی روشن کند.

حاصل، مجموعه‌ای از لحظه‌های جالب و گاه درخشان است که کنار هم قرار گرفته‌اند، اما کمتر به روایتی فشرده و پیش‌رونده تبدیل می‌شوند. چشم‌نوازی در خدمت جهان هنری تصاویر و آثار هنری از ارزشمندترین عناصر فیلم‌اند. مستند با کنار هم گذاشتن اشیا، طرح‌ها، نمونه‌هایی از ساخته‌های سینمایی و تصاویر فیلم‌ها، به تماشاگر امکان می‌دهد جهان دل‌تورو را نه‌فقط از زبان او، بلکه از راه شکل و بافت آن تجربه کند.

« این انتخاب به اثر حال‌وهوایی صمیمی و کم‌تکلف می‌دهد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این تصاویر گاهی به‌تنهایی بار معنایی دارند: می‌توان در آن‌ها ردِ وسواس نسبت به جزئیات، کشش به موجودات دگرگون‌شده و علاقه به زیباییِ نامتعارف را دید. بااین‌همه، تصاویر بیشتر نقش همراه و مکمل دارند تا ابزار تحلیل. نماهایی از آثار دل‌تورو دیده می‌شوند، اما مستند معمولاً آن‌ها را به مطالعه‌ای دقیق دربارهٔ میزانسن، طراحی موجودات یا تحول شیوهٔ فیلم‌سازی او بدل نمی‌کند.

در نتیجه، تماشاگر با دریچه‌ای به جهان بصری او روبه‌رو می‌شود، نه با کالبدشکافی کامل آن. این تفاوت برای مخاطبی که انتظار بررسی فیلم‌به‌فیلم دارد، مهم است. آنچه دربارهٔ فیلم‌ها گفته نمی‌شود فیلم به‌جای آن‌که مسیر حرفه‌ای دل‌تورو را با جزئیات دنبال کند، به موضوعاتی بازمی‌گردد که در آثارش حضور دارند: هیولاها، مرگ، تخیل، هنر و دلبستگی به شخصیت‌های بیرون‌مانده از جامعه.

این انتخاب از یک سو به مستند وحدت مضمونی می‌بخشد؛ زیرا فیلم‌ساز را از خلال دغدغه‌های تکرارشونده‌اش می‌شناسیم. از سوی دیگر، فرصتی را از دست می‌دهد: برخی فیلم‌ها و دوره‌های کاری او می‌توانستند به‌طور مستقل بررسی شوند تا روشن شود یک ایده در گذر زمان چگونه تغییر کرده یا در آثار متفاوت چه شکل‌هایی به خود گرفته است.

« بااین‌همه، تصاویر بیشتر نقش همراه و مکمل دارند تا ابزار تحلیل. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

به همین دلیل، «Sangre del Toro» برای شناخت حال‌وهوای فکری دل‌تورو مناسب‌تر از شناخت دقیق سیر هنری اوست. مستند برای تماشاگر آشنا با آثارش نشانه‌هایی تازه فراهم می‌کند، اما کمتر به پرسش‌هایی می‌پردازد که از مقایسهٔ موشکافانهٔ فیلم‌های مختلف برمی‌آیند. موضوعات فراوان‌اند، اما تحلیل جزئی و پی‌گیرانه کمتر مجال بروز پیدا می‌کند.

فاصلهٔ میان اثر و صاحب اثر محدودیت مهم‌تر فیلم در پرداختن به زندگی شخصی و احساسات درونی دل‌تورو دیده می‌شود. او دربارهٔ خاطرات و زخم‌های کودکی سخن می‌گوید، اما این اشاره‌ها معمولاً به عمق بیشتری نمی‌رسند. مستند به ما می‌فهماند که تجربه‌های شخصی در شکل‌گیری نگاه هنری او سهم داشته‌اند، ولی کمتر می‌پرسد این تجربه‌ها در زندگی عاطفی و رابطهٔ او با جهان چه معنایی پیدا کرده‌اند.

این فاصله لزوماً ضعف خود دل‌تورو نیست؛ بخشی از آن به تصمیم فیلم در حفظ تمرکز بر هنر و اندیشه بازمی‌گردد. بااین‌حال، وقتی فیلم از هیولاهای درونی، ترس و خاطره سخن می‌گوید، انتظار شکل‌گیری پیوندی روشن‌تر میان این مفاهیم و تجربهٔ زیستهٔ فیلم‌ساز طبیعی است. اثر چند بار به آستانهٔ چنین کاوشی می‌رسد، اما از آن عبور نمی‌کند.

« به همین دلیل، «Sangre del Toro» برای شناخت حال‌وهوای فکری دل‌تورو مناسب‌تر از شناخت دقیق سیر هنری اوست. »

جمع‌بندی

در نتیجه، دل‌تورو در مقام هنرمند و مفسر آثارش حاضر است، اما به‌ندرت به چهره‌ای آسیب‌پذیر و کاملاً گشوده بدل می‌شود. جمع‌بندی «Sangre del Toro» مستندی دیدنی و خوش‌ساخت دربارهٔ سرچشمه‌های تخیل گی‌یرمو دل‌تورو است؛ اثری که ارزش اصلی‌اش را در پیوند دادن خاطرات کودکی، اسطوره‌های مکزیکی، هنر و هیولاهای سینمایی او می‌یابد.

تصاویر جذاب و گفت‌وگوهای روان، تماشاگر را به گردش در جهانی دعوت می‌کنند که در آن امر ترسناک می‌تواند لطیف و امر زیبا می‌تواند ناآرام‌کننده باشد. اما این دعوت به شناخت کامل نمی‌انجامد. ساختار پراکنده، کمبود تحلیل فیلم‌به‌فیلم و کاوش محدود در زندگی درونی دل‌تورو، دامنهٔ اثر را کوچک‌تر از موضوع بلندپروازانه‌اش می‌کند.

مستند بیش از آن‌که پاسخی جامع دربارهٔ فیلم‌ساز بدهد، مجموعه‌ای از دریچه‌ها به ذهن و علایق او می‌گشاید. برای دوستداران سینمای دل‌تورو، همین دریچه‌ها اغلب تماشایی‌اند؛ برای کسانی که به دنبال پرتره‌ای دقیق و عمیق از انسان پشت آثار هستند، راه هنوز نیمه‌تمام می‌ماند.

« مستند بیش از آن‌که پاسخی جامع دربارهٔ فیلم‌ساز بدهد، مجموعه‌ای از دریچه‌ها به ذهن و علایق او می‌گشاید. »