وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای ساده با ظرفیت طنزی پنهان «La Tournée» فیلمی دربارهٔ سفرِ یک گروه هنری است، اما موتور اصلی‌اش نه مقصدها، بلکه رابطهٔ پرتنش میان کسانی است که به دلایلی کاملاً عملی کنار هم قرار گرفته‌اند. ماریوس دو ویلدوک، بازیگری گرفتار بدهی و دوره‌ای طولانی از بی‌کاری، نقش اصلی فیلم تازهٔ ریچارد فاوار را می‌پذیرد؛ کارگردانی جوان که برای او غریبه است.

شرط دریافت دستمزد کامل، همراهی در تور معرفی فیلم است. از این نقطه، سفر جاده‌ای بهانه‌ای می‌شود برای وارسی غرور، ناچاری، رقابت و امکان همدلی در محیطی که تصویر عمومی آدم‌ها غالباً از واقعیت زندگی‌شان پرزرق‌وبرق‌تر است. این تمهید در ذات خود طنزآمیز است: گروهی که قرار است از فیلمی حمایت کند، باید هم‌زمان وانمود کند همه‌چیز خوب پیش می‌رود؛ حال آن‌که خود اعضایش نه از همکاری با یکدیگر مطمئن‌اند و نه همیشه حوصلهٔ ایفای نقشِ ستاره‌هایی خوش‌برخورد را دارند.

فیلم در بهترین لحظه‌هایش از همین فاصله میان نمایش و واقعیت بهره می‌گیرد. «La Tournée» در این‌جا به جای آن‌که صرفاً شوخی‌هایی دربارهٔ شهرت ردیف کند، موقعیت آشنای بازیگران و عوامل را به صحنهٔ برخورد شخصیت‌ها بدل می‌سازد. هجو سینما؛ گاه دقیق، گاه بی‌دندان نگاه فیلم به دنیای سینما از ظرفیت‌های اصلی آن است.

مناسبات میان بازیگر، کارگردان، پخش‌کننده و سالن‌دار می‌تواند میدان مناسبی برای طنز باشد؛ به‌ویژه وقتی ماریوس، با تجربه و خستگی‌اش، روبه‌روی ریچاردی قرار می‌گیرد که هنوز در مقام هنرمند نوظهور باید خود را ثابت کند. اختلاف نسل و منزلت حرفه‌ای، در کنار وابستگی مالی ماریوس به پروژه، موقعیت‌هایی می‌سازد که به‌خوبی تناقض‌های این صنعت را آشکار می‌کنند: هنری که به شور و خلاقیت نیاز دارد، اما در عمل با قرارداد، فروش، تبلیغ و ملاحظات حرفه‌ای نیز گره خورده است.

« شرط دریافت دستمزد کامل، همراهی در تور معرفی فیلم است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، هجو فیلم همیشه از این تضادها تا انتها بهره نمی‌برد. گاهی ایدهٔ شوخی روشن است، اما پرداخت آن آن‌قدر کم‌خطر می‌ماند که نیشی در کار نیست. فیلم به دنیایی نزدیک می‌شود که می‌توانست آن را با بی‌رحمی بیشتری دست بیندازد، اما اغلب ترجیح می‌دهد با ملاطفت از کنار آن بگذرد. این انتخاب با روحیهٔ مهربان اثر سازگار است، ولی بهایش از دست رفتن بخشی از نیروی کمدی است: به جای آن‌که تناقض‌ها واقعاً رسوا شوند، گاه تنها به اشاره‌ای گذرا بسنده می‌شود.

ماریوس و گروهی که به‌تدریج شکل می‌گیرند ماریوس در آغاز مردی نیست که برای تجربهٔ جمعی یا ماجراجویی آماده باشد. حضورش در تور از سر اشتیاق نیست؛ ضرورت اقتصادی او را به راه انداخته است. همین بی‌میلی، فاصلهٔ او با ریچارد و دیگر همراهان را باورپذیر می‌کند. در نقطهٔ مقابل، ریچارد با موقعیت تازه‌اش و رؤیای ساختن فیلمی موفق روبه‌روست، اما جوانی و جاه‌طلبی‌اش لزوماً به معنای تسلط بر آدم‌ها یا شرایط نیست.

برخورد این دو، امکان طنزی را فراهم می‌کند که از تفاوت نگرش‌ها می‌آید، نه صرفاً از شوخی‌های کلامی. کولت و لولو نیز بخشی از نیروی جمعی سفر را می‌سازند. فیلم رابطهٔ میان همراهان را یک‌باره صمیمی نمی‌کند؛ ابتدا دل‌زدگی، بدگمانی و اکراه دیده می‌شود و سپس، با تکرار موقعیت‌های مشترک، گرمایی تدریجی شکل می‌گیرد.

همین روند، از دوست‌داشتنی‌ترین جنبه‌های اثر است. گروهی که در آغاز کنار هم بودن را تحمل می‌کنند، آرام‌آرام به جمعی بدل می‌شوند که می‌تواند از تفاوت‌هایش لذت ببرد. البته شخصیت‌پردازی همیشه به یک اندازه عمیق نیست و بعضی همراهان بیش از آن‌که زندگی درونی مستقلی پیدا کنند، در خدمت حال‌وهوای گروه باقی می‌مانند.

« بااین‌حال، هجو فیلم همیشه از این تضادها تا انتها بهره نمی‌برد. »

شخصیت‌ها و اجرا

جاده و سالن‌های کوچک؛ قلب گرم فیلم با آغاز حرکت گروه در تور، فیلم جان بیشتری می‌گیرد. جاده ساختاری طبیعی برای برخوردهای تازه فراهم می‌کند: آدم‌ها از فضایی به فضای دیگر می‌روند، با شرایط پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو می‌شوند و ناچارند در محدوده‌ای کوچک، کنار یکدیگر بمانند. سفر در این‌جا صرفاً مجموعه‌ای از توقفگاه‌ها نیست؛ سازوکاری است که رابطه‌ها را از حالت رسمی و حرفه‌ای بیرون می‌آورد و فرصت می‌دهد شخصیت‌ها در لحظه‌های کوچک، خودشان را نشان دهند.

توجه به سالن‌های کوچک و نمایش‌های محلی، از جنبه‌های دلنشین فیلم است. این سالن‌ها در برابر تصویری پرزرق‌وبرق از صنعت سینما قرار می‌گیرند و یادآور می‌شوند که حیات فیلم فقط به جشنواره‌ها، ستاره‌ها یا ارقام فروش وابسته نیست. تماشاگرانی که برای دیدن اثر به سالن‌های کوچک می‌آیند و کسانی که چراغ چنین فضاهایی را روشن نگه می‌دارند، به جهان فیلم گرمایی ملموس می‌بخشند.

«La Tournée» در این بخش‌ها به سینما نه چون ماشین شهرت، بلکه چون تجربه‌ای جمعی و انسانی نگاه می‌کند؛ تجربه‌ای که به یک سالن، پرده و چند نفر حاضر در تاریکی نیاز دارد. کمدی‌ای با ضرباهنگ نامنظم مشکل عمدهٔ فیلم، ریتم آن است. روایت آرام پیش می‌رود و این آرامش گاهی با مکثی سنجیده و متناسب با حال‌وهوای جاده همراه است؛ اما در بخش‌هایی دیگر به کش‌آمدن می‌انجامد.

صحنه‌هایی که باید رابطه‌ها را جلو ببرند یا تنش تازه‌ای ایجاد کنند، گاه بیش از اندازه طول می‌کشند و بدون آن‌که به نقطهٔ کمدی یا عاطفی پرقدرتی برسند، پایان می‌یابند. نتیجه این است که تماشاگر ممکن است پیش از آن‌که فیلم فرصت کند به صمیمیت و شادابی مطلوبش برسد، خستگی را حس کند. شوخی‌ها نیز کیفیت یکدستی ندارند.

« جاده و سالن‌های کوچک؛ قلب گرم فیلم با آغاز حرکت گروه در تور، فیلم جان بیشتری می‌گیرد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

برخی از موقعیت‌های مربوط به مناسبات حرفه‌ای سینما دقیق و به‌جا هستند، اما برخی دیگر به مقصد نمی‌رسند. فاصلهٔ میان قصد طنزآمیز صحنه و اثری که واقعاً برجا می‌گذارد، محسوس است: گاهی موقعیت برای خنداندن طراحی شده، اما نه بازی و نه دیالوگ ضربهٔ نهایی را وارد نمی‌کنند. این نوسان به‌خصوص به فیلمی آسیب می‌زند که بخش بزرگی از جذابیتش را بر تعامل شخصیت‌ها و توانایی آن‌ها در ایجاد لحظه‌های بامزه بنا کرده است.

اجرا و ظاهر؛ صمیمیت در برابر کم‌پرداختگی بازی‌ها بیش از آن‌که بر اغراق کمیک یا نمایش‌های پرتحرک تکیه کنند، به شخصیت‌ها حالتی روزمره می‌دهند. این انتخاب با قصه‌ای دربارهٔ خستگی شغلی، نیاز مالی و هم‌سفرشدن آدم‌های ناهمگون تناسب دارد. حضور بازیگرانی چون Patrick Chesnais و Richard Berry نیز به فضای آشنای سینمای فرانسوی پیوند می‌خورد؛ هرچند فیلم همیشه از ظرفیت اجرایی گروهش بهترین بهره را نمی‌گیرد.

وقتی دیالوگ‌ها آهنگ لازم را پیدا نمی‌کنند، بازیگران هم به دشواری می‌توانند لحظه را از سطح معمولی بالاتر ببرند. ظاهر فیلم نیز نقطهٔ بحث‌برانگیزی است. سادگی بصری و ثبت موقعیت‌ها می‌تواند به حس بی‌تکلف سفر کمک کند، اما در برخی صحنه‌ها حاصل کار بیشتر یادآور تله‌فیلمی است که برای پردهٔ بزرگ گسترش یافته، نه اثری که از امکانات سینما به‌صورت مشخص بهره می‌برد.

قاب‌ها و اجراها همیشه حس پرداخت بصری ویژه‌ای ندارند و این امر در کنار ریتم کند، بر احساس کم‌رمقی اثر می‌افزاید. بااین‌حال، همین سادگی گاهی با موضوع فیلم هم‌خوان می‌شود: «La Tournée» بیش از آن‌که دربارهٔ شکوه سینما باشد، دربارهٔ آدم‌هایی است که در حاشیهٔ سازوکار آن کار می‌کنند و سفرشان را پیش می‌برند.

« برخی از موقعیت‌های مربوط به مناسبات حرفه‌ای سینما دقیق و به‌جا هستند، اما برخی دیگر به مقصد نمی‌رسند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

جمع‌بندی «La Tournée» کمدی‌ای گرم دربارهٔ پشت‌صحنهٔ سینما و سفر گروهی ناهمگون است؛ فیلمی که ایدهٔ مرکزی‌اش از ظرفیت طنز برخوردار است و در توجه به سالن‌های کوچک و شکل‌گیری تدریجی رابطه‌ها، صمیمیت قابل‌توجهی پیدا می‌کند. نقطهٔ قوتش همان لحظه‌هایی است که از دل رفتار و مناسبات شخصیت‌ها بیرون می‌آیند، نه آن‌هایی که صرفاً برای ساختن شوخی طراحی شده‌اند.

در برابر این امتیازها، ریتم کند، شوخی‌های نابرابر و پرداخت بصری کم‌تمایز، مانع می‌شوند فیلم به اندازهٔ ایده‌اش جذاب و تیز باشد. اثر نه هجویه‌ای گزنده از صنعت سینماست و نه کمدی‌ای که پیوسته خنده بسازد؛ بیشتر سفری آرام و مهربان است که در مسیر، چند برخورد بامزه و چند لحظهٔ انسانی پیدا می‌کند.

تماشاگرانی که با ریتم آهسته و طنز ملایم کنار می‌آیند، احتمالاً از حال‌وهوای آن لذت خواهند برد؛ اما کسانی که انتظار کمدی پرضرباهنگ یا نگاهی بی‌پروا به مناسبات سینمایی دارند، ممکن است فاصله‌ای میان وعدهٔ ایده و دستاورد نهایی احساس کنند.