نقد و بررسی
نقد Booksmart | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
مقدمه: شبی برای جبران چهار سال «Booksmart» به سراغ موقعیتی آشنا در کمدی نوجوانانه می‌رود، اما آن را از زاویه‌ای تازه بازمی‌سازد: مولی و ایمی، دو دوست درس‌خوان و موفق، در آستانهٔ پایان دبیرستان درمی‌یابند که هم‌کلاسی‌هایشان، برخلاف تصور آنان، هم خوش گذرانده‌اند و هم آیندهٔ تحصیلی روشنی پیش رو دارند.
پس تصمیم می‌گیرند در یک شب، تجربه‌هایی را جبران کنند که گمان می‌کنند از دست داده‌اند. فیلم از همین تناقض، موتور کمدی خود را روشن می‌کند: دو دانش‌آموزی که برای هر مسئله برنامه و پاسخ دارند، وارد شبی می‌شوند که هیچ‌چیز مطابق برنامه پیش نمی‌رود. با این‌همه، جذابیت فیلم تنها در زنجیرهٔ اتفاقات عجیب و جابه‌جایی‌های پیاپی میان مهمانی‌ها نیست.
زیر ظاهر پرهیاهوی آن، پرسشی جدی‌تر جریان دارد: آیا نوجوانی را می‌توان به مجموعه‌ای از تجربه‌های مطلوب و قابل‌شمارش تقلیل داد؟ «Booksmart» پاسخ خود را نه در خطابه، بلکه در رابطهٔ دو شخصیت اصلی و در برخورد آن‌ها با تصویری که از دیگران ساخته‌اند، می‌جوید. دوستی، هستهٔ عاطفی فیلم گرم‌ترین و ماندگارترین وجه فیلم، رفاقت مولی و ایمی است.
« پس تصمیم می‌گیرند در یک شب، تجربه‌هایی را جبران کنند که گمان می‌کنند از دست داده‌اند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این رابطه از جنس دوستی‌هایی است که در آن نزدیکی، صمیمیت و اعتماد جای خودنمایی را می‌گیرد؛ هر یک دیگری را به‌خوبی می‌شناسد، اما همین شناخت گاهی به داوری و توقع بیش‌ازحد نیز می‌انجامد. فیلم به‌درستی دوستی آن‌ها را صرفاً پشتوانه‌ای برای شوخی‌ها نمی‌گیرد؛ پیوندشان خود موضوعی دراماتیک است که زیر فشار تصمیم‌های آن شب آزموده می‌شود.
بازی‌های بانی فلدستین و کیتلین دور، این پیوند را باورپذیر می‌کنند. فلدستین در نقش مولی، ترکیبی از اعتمادبه‌نفس، جاه‌طلبی و آسیب‌پذیری را به نمایش می‌گذارد؛ دور نیز ایمی را با دستپاچگی‌های کوچک، احتیاط و حساسیتی دلنشین جان می‌بخشد. تفاوت خلق‌وخوی این دو، هم منبع شوخی است و هم سبب می‌شود گفت‌وگوهایشان از یکنواختی دور بماند.
لحظه‌هایی که یکی از آن‌ها در موقعیتی تازه یا عاطفی قرار می‌گیرد، فیلم به‌جای تکیه بر شوخی بیرونی، از واکنش‌های ظریف و انسانی بهره می‌برد. فاصله از کلیشه‌های کمدی دبیرستانی فیلم از مصالح آشنای این ژانر استفاده می‌کند: مهمانی، محبوبیت، تصویر اجتماعی، میل به پذیرفته‌شدن و نگرانی از آینده.
« بازی‌های بانی فلدستین و کیتلین دور، این پیوند را باورپذیر می‌کنند. »
شخصیت‌ها و اجرا
تفاوت در این است که شخصیت‌ها در آغاز، هم‌کلاسی‌هایشان را به دسته‌هایی ساده تقسیم کرده‌اند و خود را در جایگاهی برتر می‌بینند. مواجهه با واقعیت، این دسته‌بندی‌ها را به‌تدریج متزلزل می‌کند. آدم‌هایی که از دور سطحی یا بی‌قید به نظر می‌رسند، لزوماً همان تصویری نیستند که مولی و ایمی از آن‌ها ساخته‌اند.
این رویکرد به فیلم امکان می‌دهد از تمسخر یک گروه مشخص فاصله بگیرد. کمدی آن گاه از خودبزرگ‌بینی شخصیت‌ها و فاصلهٔ میان تصورشان از جهان و آنچه واقعاً پیش رویشان قرار می‌گیرد پدید می‌آید. با وجود این، فیلم همیشه از قالب آشنای نوجوانانه عبور نمی‌کند. برخی شخصیت‌های فرعی بیشتر در خدمت یک تیپ یا موقعیت طنزآمیز قرار می‌گیرند تا آن‌که مجال تحول یا عمق مستقل پیدا کنند.
همین امر، گاه جهان فیلم را از تجربه‌ای کاملاً زنده به مجموعه‌ای از برخوردهای طراحی‌شده نزدیک می‌کند. کارگردانی و انرژی بصری اولیویا وایلد در نخستین تجربهٔ بلند سینمایی‌اش، فضایی پرتحرک و سرزنده می‌سازد. شب فیلم، با تغییر مکان‌ها و برخوردهای تازه، حال‌وهوایی ناپایدار دارد؛ هر تصمیم ظاهراً ساده می‌تواند مسیر برنامه را عوض کند.
« مواجهه با واقعیت، این دسته‌بندی‌ها را به‌تدریج متزلزل می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
دوربین و تدوین نیز اغلب با این بی‌قراری همراه می‌شوند و حس شتاب و آشفتگی را تقویت می‌کنند. فیلم در لحظات پرجنب‌وجوش، از انرژی جمعی بازیگران و ریتم تصویری بهره می‌برد تا تماشاگر را در دل تجربهٔ شخصیت‌ها قرار دهد. اما همین شتاب، گاهی به نقطه‌ضعف بدل می‌شود. بعضی بخش‌ها چنان بر اغراق و انباشت موقعیت‌های عجیب تکیه می‌کنند که فرصت مکث یا رشد عاطفی از دست می‌رود.
برخی شوخی‌ها نیز بیش از آن‌که از شناخت شخصیت‌ها زاده شوند، برای غافلگیری یا جلب خنده طراحی شده‌اند؛ بنابراین طبیعی است که همهٔ آن‌ها به یک اندازه اثر نگذارند. فیلم در بهترین لحظه‌هایش آشوب را به شکلی هدفمند هدایت می‌کند، اما در بخش‌هایی از میانه، همین آشوب پراکنده می‌شود و ریتم اندکی افت می‌کند.
طنز، اغراق و لحظه‌های صمیمی کمدی «Booksmart» بر تضاد میان نظم ذهنی دو قهرمان و بی‌قاعدگی دنیای اطرافشان بنا شده است. مولی و ایمی هر بار می‌کوشند موقعیت را تحلیل و کنترل کنند، اما تجربهٔ واقعی از طرح‌های دقیق آن‌ها سرپیچی می‌کند. واکنش‌های شتاب‌زده، گفت‌وگوهای تند و تغییر ناگهانی شرایط، بخش بزرگی از خندهٔ فیلم را می‌سازند.
« دوربین و تدوین نیز اغلب با این بی‌قراری همراه می‌شوند و حس شتاب و آشفتگی را تقویت می‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
گاهی نیز شوخی از این می‌آید که شخصیت‌ها در برابر دیگران می‌کوشند خود را مطمئن نشان دهند، درحالی‌که آشکارا نمی‌دانند چه می‌کنند. بااین‌حال، فیلم تنها به خنده‌های بلند و موقعیت‌های پرهیاهو متکی نیست. لحظه‌های کوچک‌تر، به‌ویژه آن‌جا که ایمی در برابر کسی که به او علاقه دارد معذب می‌شود، از مشاهده‌ای دقیق‌تر و انسانی‌تر بهره می‌برند.
چنین لحظه‌هایی نشان می‌دهند که دستپاچگی نوجوانانه الزاماً به رفتارهای بزرگ و نمایشی نیاز ندارد؛ گاهی مکثی کوتاه یا ناتوانی در یافتن جملهٔ مناسب، به‌مراتب گویاتر است. این تعادل میان شوخی و لطافت، به فیلم گرمایی می‌دهد که صرفاً با شلوغی مهمانی‌ها به دست نمی‌آید. مضمون: موفقیت، مقایسه و ترس از عقب‌ماندن در پسِ ماجرای یک‌شبانهٔ فیلم، نقدی ملایم بر سنجش زندگی با معیارهای دیگران دیده می‌شود.
مولی و ایمی وقتی درمی‌یابند هم‌سالانشان هم به تفریح پرداخته‌اند و هم به هدف‌های آینده رسیده‌اند، احساس می‌کنند چیزی را از دست داده‌اند. مسئله فقط کمبود تجربه نیست؛ آن‌ها ناگهان با این احتمال روبه‌رو می‌شوند که تصویری که از زندگی دیگران ساخته‌اند، نادرست بوده است. فیلم از این نقطه، اضطراب مقایسه را به نیروی محرک داستان بدل می‌کند.
« بااین‌حال، فیلم تنها به خنده‌های بلند و موقعیت‌های پرهیاهو متکی نیست. »
جمع‌بندی
در عین حال، «Booksmart» نسخه‌ای ساده و قطعی برای حل این اضطراب ارائه نمی‌دهد. یک شب نمی‌تواند همهٔ تجربه‌های ازدست‌رفته را جبران کند و تفریح نیز جایگزین شناخت خود نمی‌شود. ارزش داستان در این است که شخصیت‌ها به‌تدریج از تصورِ «عقب‌ماندن» فاصله می‌گیرند و با محدودیت برداشت‌های خود روبه‌رو می‌شوند.
این مضمون، هرچند گاه زیر فشار شوخی‌ها کم‌رنگ می‌شود، به ماجرا معنایی فراتر از مسابقه‌ای برای تجربه‌کردن همه‌چیز می‌بخشد. جمع‌بندی «Booksmart» کمدی نوجوانانه‌ای پرانرژی است که قوت اصلی‌اش را در رابطهٔ صمیمی دو شخصیت مرکزی و بازی‌های هماهنگ بانی فلدستین و کیتلین دور پیدا می‌کند. فیلم با نگاهی تازه‌تر به کلیشه‌های دبیرستانی، از تفاوت میان تصویر و واقعیت و از اضطرابِ جا ماندن از زندگی حرف می‌زند؛ درعین‌حال، شوخی‌های نابرابر، اغراق‌های گاه‌وبی‌گاه و افت ریتم در بخش‌هایی از میانه مانع می‌شوند که همهٔ لحظاتش به یک اندازه موفق باشند.
با وجود این نوسان‌ها، اثر در کنار خنده، حسی صادقانه از دلبستگی و گذر را حفظ می‌کند. آنچه در پایان در ذهن می‌ماند، نه شمار مهمانی‌ها و ماجراهای شبانه، بلکه دوستی‌ای است که زیر فشار تغییر، توقع و ترس از جدایی محک می‌خورد. همین قلب عاطفی، فیلم را از یک کمدی شلوغ دیگر متمایز می‌کند.
« در عین حال، «Booksmart» نسخه‌ای ساده و قطعی برای حل این اضطراب ارائه نمی‌دهد. »
ثبت دیدگاه