نقد و بررسی
نقد فقط فوق‌العاده (Just Super) | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ابرقهرمانی که از جنس زندگی روزمره است «Just Super» فیلمی پویانمایی نروژی دربارهٔ هدویگ، دختری یازده‌ساله است که ناگهان با مسئولیتی روبه‌رو می‌شود که به نظر می‌رسد برای آن ساخته نشده است: ادامه‌دادن راه پدرش و به‌دست‌گرفتن نقش ابرقهرمان شهر. اما هدویگ نه نیروی خارق‌العاده‌ای دارد و نه از نظر جسمی و رفتاری به الگوی قهرمان‌های پرزرق‌وبرق شبیه است.
او دست‌وپاچلفتی است، به بازی‌های ویدئویی علاقه دارد و در موقعیت‌هایی که از او انتظار درخشش می‌رود، گاه بیشتر به دردسر می‌افتد تا نجات دیگران. همین فاصله میان تصور رایج از قهرمان و واقعیت هدویگ، نقطهٔ آغاز ظرفیت عاطفی فیلم است. اثر نمی‌خواهد صرفاً تماشاگر را با قدرت‌های شگفت‌انگیز سرگرم کند؛ پرسش اصلی‌اش این است که آیا ارزش آدم‌ها به شباهتشان با الگوهای آماده بستگی دارد؟
این پرسش برای مخاطب کودک ملموس و قابل‌فهم است، اما برای بزرگ‌ترها نیز معنایی آشنا دارد: فشارِ انتظارات خانواده و جامعه، و دشواریِ یافتن راهی که با ویژگی‌های شخصی خودمان سازگار باشد. داستانی آشنا با قلبی صمیمی طرح کلی فیلم تازگی چندانی ندارد. قهرمان نوجوانی که ابتدا ناتوان یا نامناسب به نظر می‌رسد، در مسیر دشواری‌ها توانایی‌های خود را کشف می‌کند و به درکی تازه از خویش می‌رسد؛ این الگو بارها در داستان‌های کودکانه و فیلم‌های ابرقهرمانی به کار رفته است.
« اما هدویگ نه نیروی خارق‌العاده‌ای دارد و نه از نظر جسمی و رفتاری به الگوی قهرمان‌های پرزرق‌وبرق شبیه است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بنابراین بخش مهمی از مسیر داستان برای تماشاگران بزرگ‌تر قابل‌پیش‌بینی خواهد بود. فیلم کمتر می‌کوشد قواعد این ژانر را زیرورو کند و بیشتر به اجرای گرم و سادهٔ همان الگوی آشنا تکیه دارد. بااین‌حال، قابل‌پیش‌بینی‌بودن الزاماً به معنای بی‌اثر بودن نیست. فیلم در هستهٔ خود بر ایده‌ای دلگرم‌کننده بنا شده است: قهرمان‌بودن لزوماً به معنای برخورداری از توانایی‌های چشمگیر یا ایفای نقشی ازپیش‌تعیین‌شده نیست.
هدویگ باید نه‌فقط با دشواری‌های بیرونی، بلکه با برداشت محدود اطرافیان از توانایی‌هایش نیز روبه‌رو شود. این کشمکش به داستان وجهی شخصی می‌دهد و سبب می‌شود پیام آن، با وجود آشنایی، همچنان برای مخاطبان جوان قابل‌لمس باشد. هدویگ؛ قهرمانی با ضعف‌های واقعی یکی از امتیازهای اصلی فیلم، انتخاب دختری نامتعارف برای مرکز داستان است.
هدویگ از آن شخصیت‌هایی نیست که از همان ابتدا با اعتمادبه‌نفس، چابکی و آمادگی کامل وارد ماجرا شوند. دست‌وپاچلفتی‌بودن او تنها وسیله‌ای برای شوخی نیست؛ بخشی از موقعیتی است که باید با آن کنار بیاید. او می‌خواهد ارزش خود را ثابت کند، اما در آغاز حتی نمی‌داند توانایی‌هایش را باید در چه چیزی جست‌وجو کند.
« بنابراین بخش مهمی از مسیر داستان برای تماشاگران بزرگ‌تر قابل‌پیش‌بینی خواهد بود. »
شخصیت‌ها و اجرا
این ویژگی، مسیر رشد شخصیت را برای کودکان باورپذیرتر می‌کند. هدویگ مجبور نیست یک‌شبه به انسانی بی‌نقص تبدیل شود تا شایستهٔ قهرمان‌بودن باشد. فیلم در بهترین لحظه‌هایش یادآوری می‌کند که استعداد ممکن است جایی پنهان شده باشد که دیگران ــ یا خود فرد ــ کمتر به آن توجه کرده‌اند. علاقهٔ او به بازی‌های ویدئویی نیز به شخصیتش رنگی امروزی می‌بخشد، هرچند فیلم همیشه از این ویژگی برای ساختن پیوندی عمیق میان سرگرمی‌های او و مسئلهٔ اصلی داستان بهره نمی‌گیرد.
خانواده و زخمِ انتظار رابطهٔ هدویگ با پدرش لایه‌ای مهم‌تر و پیچیده‌تر از ماجراهای ابرقهرمانی ایجاد می‌کند. پدر هم مربی اوست و هم کسی که انتظار دارد دخترش خود را با تصویری خاص از قهرمان وفق دهد. این رابطه، پرسش فیلم را از «آیا هدویگ می‌تواند قهرمان شود؟» به پرسشی عاطفی‌تر می‌برد: وقتی نزدیک‌ترین آدم‌ها توانایی ما را باور ندارند، چگونه می‌توان به خودمان اعتماد کنیم؟
بااین‌همه، فیلم در پرداخت این تنش همیشه به تعادل نمی‌رسد. رفتار تحقیرآمیز پدر با دخترش می‌تواند آزاردهنده باشد و گاه چنان پررنگ می‌شود که لحن سبک و سرزندهٔ اثر را برهم می‌زند. انتظار می‌رود چنین رابطه‌ای زمینهٔ گفت‌وگویی جدی‌تر دربارهٔ حمایت، مسئولیت والدین و آسیبِ مقایسه‌کردن کودکان فراهم کند؛ اما فیلم گاهی از پیامدهای عاطفی این رفتارها سریع عبور می‌کند.
« این ویژگی، مسیر رشد شخصیت را برای کودکان باورپذیرتر می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
به همین دلیل، آشتی یا تغییر نگرش مورد انتظار ممکن است بیش از آن‌که حاصل تحول تدریجی شخصیت‌ها باشد، نتیجهٔ نیاز داستان به رسیدن به نقطه‌ای امیدبخش به نظر برسد. صدا، طنز و ضرباهنگ اجرای صوتی هدویگ از نقاط قوت اثر است. صداپیشگی شخصیت اصلی به او انرژی و صمیمیت می‌بخشد و کمک می‌کند واکنش‌هایش، از سردرگمی تا تصمیم‌گرفتن، زنده و قابل‌درک بمانند.
در پویانمایی‌هایی که چهره و بدن شخصیت‌ها ممکن است محدودیت‌هایی داشته باشند، صدا نقش مهمی در انتقال عاطفه دارد؛ اینجا نیز اجرا به تماشاگر فرصت می‌دهد به هدویگ نزدیک شود و ماجراجویی را تا حدی از منظر او تجربه کند. طنز فیلم ساده و بی‌تکلف است؛ شوخی‌ها بیشتر از موقعیت‌های روزمره، بدبیاری‌ها و تفاوت هدویگ با تصور معمول از قهرمان سرچشمه می‌گیرند.
چنین لحنی برای مخاطب کودک مناسب است و اجازه نمی‌دهد داستان بیش از اندازه سنگین شود. ریتم سرزنده نیز فیلم را روان نگه می‌دارد؛ صحنه‌ها اغلب سریع به موقعیت بعدی می‌رسند و فرصت زیادی برای مکث‌های طولانی باقی نمی‌ماند. این شتاب برای سرگرم‌کردن کودکان مفید است، هرچند گاهی به بهای کم‌عمق‌ماندن بعضی روابط تمام می‌شود.
« صدا، طنز و ضرباهنگ اجرای صوتی هدویگ از نقاط قوت اثر است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
تصویری کارآمد، نه چشمگیر از نظر بصری، «Just Super» بیشتر کارآمد است تا متمایز. طراحی شخصیت‌ها و فضاها روایت را روشن و قابل‌پیگیری نگه می‌دارد، اما انیمیشن در جزئیات و خلاقیت تصویری چندان برجسته نیست. فیلم کمتر از حرکت، رنگ یا ترکیب‌بندی برای ساختن لحظه‌هایی استفاده می‌کند که به‌تنهایی در حافظه بمانند.
در نتیجه، جهان ابرقهرمانی آن به‌اندازه‌ای جذاب هست که ماجرا را پیش ببرد، اما کمتر به تجربه‌ای دیداری تبدیل می‌شود که فیلم را از آثار مشابه جدا کند. این محدودیت زمانی بیشتر به چشم می‌آید که فیلم را در کنار پویانمایی‌هایی بگذاریم که از امکانات تصویری برای بیان شخصیت و مضمون بهره می‌گیرند.
در اینجا، بار اصلی ارتباط با تماشاگر بر دوش قصه، شوخی و شخصیت هدویگ است. این انتخاب به‌خودی‌خود نادرست نیست، اما فیلم را از فرصتی برای گسترش تخیل بصری محروم می‌کند. ایدهٔ ابرقهرمانِ شهر می‌توانست جهانی پرجزئیات‌تر و خلاقانه‌تر پدید آورد؛ آنچه روی پرده می‌بینیم، اغلب در حد همراهی مطمئن با روایت باقی می‌ماند.
« تصویری کارآمد، نه چشمگیر از نظر بصری، «Just Super» بیشتر کارآمد است تا متمایز. »
جمع‌بندی
جمع‌بندی «Just Super» فیلمی خانوادگی و خوش‌قلب است که قوت اصلی‌اش را نه در نوآوری ژانری یا جلوه‌های بصری، بلکه در قهرمانی دوست‌داشتنی و پیامی روشن پیدا می‌کند. داستانِ کشف توانایی‌های شخصی و باور به خود برای مخاطب جوان اثرگذار است، اجرای صوتی هدویگ به شخصیت جان می‌دهد و طنز و ریتم پرتحرک، تماشای فیلم را سرگرم‌کننده می‌کند.
در سوی دیگر، الگوی داستانی آشنا، انیمیشن نه‌چندان چشمگیر، شخصیت‌های گاه کلیشه‌ای و پرداخت ناکافی رابطهٔ پدر و دختر مانع می‌شوند فیلم به اثری ماندگارتر تبدیل شود. بااین‌حال، فیلم در یادآوری نکته‌ای ساده و ارزشمند موفق است: برای مفیدبودن و اثرگذاشتن بر دیگران لازم نیست شبیه قهرمان‌های خیالی باشیم.
ارزش ما ممکن است درست در ویژگی‌هایی پیدا شود که خودمان یا اطرافیانمان تا آن روز ضعف پنداشته‌ایم. «Just Super» این اندیشه را با صمیمیت و بی‌ادعایی عرضه می‌کند؛ روایتی مناسب برای تماشاگران کم‌سن‌وسال و برای خانواده‌هایی که از یک ماجرای سبک، امیدوارکننده و قابل‌گفت‌وگو استقبال می‌کنند.
« ارزش ما ممکن است درست در ویژگی‌هایی پیدا شود که خودمان یا اطرافیانمان تا آن روز ضعف پنداشته‌ایم. »
ثبت دیدگاه