نقد و بررسی
نقد سه‌قلوهای بلویل (The Triplets of Belleville) | 2003
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
قصه‌ای که با تصویر سخن می‌گوید «The Triplets of Belleville» ساختهٔ Sylvain Chomet، بیش از آنکه بر طرح داستانی پیچیده تکیه کند، از راه تصویر، حرکت و صدا تجربه‌ای سینمایی می‌سازد. ماجرا از مادام سوزا و نوه‌اش، قهرمان، آغاز می‌شود؛ دو شخصیتی که رابطه‌شان در تمرین‌های دوچرخه‌سواری، نگاه‌ها و عادت‌های روزمره شکل می‌گیرد.
وقتی قهرمان در جریان تور دو فرانس ربوده می‌شود، مادربزرگ و سگ وفادارش، برونو، سفری نامتعارف را برای یافتن او آغاز می‌کنند؛ سفری که آنان را به جهانی غریب و پرهیاهو می‌برد و در آن، سه خواهر سالخوردهٔ بِلویل به یاری‌شان می‌آیند. فیلم از همین طرح ساده سکویی می‌سازد برای تأمل دربارهٔ وفاداری، پیری، جاه‌طلبی و مناسبات قدرت.
بااین‌حال، از آن نباید انتظار داشت که همهٔ رخدادها را با منطق روایی متعارف به هم پیوند بزند. «بِلویل» بیشتر شبیه رؤیایی است که از صحنه‌ای به صحنهٔ دیگر می‌لغزد؛ گاه روشن و دلنشین، گاه نامأنوس و حتی اندکی آشفته. جهان دیداری و شخصیت‌پردازی نخستین برخورد با فیلم، برخورد با طراحی‌های اغراق‌شده و به‌یادماندنی آن است.
بدن‌ها، چهره‌ها و اشیا از واقع‌نمایی فاصله می‌گیرند، اما همین فاصله به اثر هویتی مستقل می‌بخشد. اندام‌های کشیده، بینی‌های برجسته، شانه‌های افتاده و حرکات ناموزون، شخصیت‌ها را به پیکره‌هایی بدل می‌کنند که گویی از دفتر طراحی بیرون آمده‌اند و نه از جهان روزمره. زشتی و زیبایی در این سبک به‌سادگی از هم جدا نمی‌شوند؛ چهره‌ای ممکن است مضحک یا ناخوشایند به نظر برسد و چند لحظه بعد، از سرزندگی و فردیتش دلنشین شود.
« فیلم از همین طرح ساده سکویی می‌سازد برای تأمل دربارهٔ وفاداری، پیری، جاه‌طلبی و مناسبات قدرت. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
مادام سوزا با قامت کوچک و ارادهٔ بزرگش مرکز عاطفی فیلم است. او قهرمانی پرحرف یا باشکوه نیست؛ استواری‌اش در رفتارهای پیگیر و حرکات حساب‌شده جلوه می‌کند. برونو نیز تنها همراهی کمیک نیست: عادت‌ها و حساسیت‌هایش بخشی از زبان تصویری فیلم را می‌سازند و واکنش‌های او به محیط، شوخی‌هایی خاموش اما دقیق پدید می‌آورند.
جزئیات طراحی در اینجا آرایش سطحی نیستند؛ شخصیت‌پردازی، جهان‌سازی و طنز را هم‌زمان پیش می‌برند. روایت کم‌دیالوگ و منطق رؤیا یکی از انتخاب‌های تعیین‌کنندهٔ فیلم، کمینه‌کردن گفت‌وگوست. بخش بزرگی از روایت با کنش، حالت چهره، صداهای محیطی و موسیقی منتقل می‌شود. این شیوه تماشاگر را وادار می‌کند به جزئیاتی توجه کند که در سینمای متکی بر گفت‌وگو ممکن است فرعی بمانند: مکثی کوتاه، چرخش سر، صدای یک وسیله یا تکرار عادتی روزانه.
سکوت فیلم خالی نیست؛ پر از نشانه‌ها و ریتم‌های کوچک است. اما این انتخاب هزینه‌ای هم دارد. انگیزهٔ برخی شخصیت‌ها همیشه به‌روشنی توضیح داده نمی‌شود و پیوند میان رخدادها گاهی بیش از آنکه علّی و استوار باشد، تداعی‌گر و آزاد است. تماشاگرانی که به داستان‌های شفاف و هدفمند خو گرفته‌اند ممکن است بپرسند چرا اتفاقی رخ می‌دهد یا چرا شخصیتی در موقعیتی خاص چنین واکنشی نشان می‌دهد.
پاسخ فیلم غالباً نه در توضیح کلامی، بلکه در لحن و تصویر آن نهفته است؛ پاسخی که برای همه قانع‌کننده نخواهد بود. همین ابهام، در بهترین لحظه‌ها رازآمیز و در برخی بخش‌ها گیج‌کننده است. طنز، هراس و غریبگی طنز «بِلویل» از فاصله‌گرفتن مداوم میان انتظار و نتیجه نیرو می‌گیرد. گاه یک کنش ساده، با تکرار یا اغراق به شوخی بدل می‌شود؛ گاه صحنه‌ای پرتنش چنان کند و نامعمول اجرا می‌شود که خودِ کندی خنده می‌آفریند.
« مادام سوزا با قامت کوچک و ارادهٔ بزرگش مرکز عاطفی فیلم است. »
شخصیت‌ها و اجرا
تعقیب‌وگریزهای فیلم نمونهٔ روشنی از این بازی با انتظارند: هیجان معمولِ سینمای ماجراجویانه جای خود را به حرکتی کش‌دار، نامتعارف و مضحک می‌دهد. چنین شوخی‌هایی ممکن است برای گروهی از تماشاگران درخشان باشند و برای گروهی دیگر بیش از اندازه طولانی. فضای فیلم نیز میان دل‌نشینی و ناخوشایندی نوسان می‌کند.
بعضی تصاویر عمداً زبر، زمخت یا چندش‌آورند؛ برخی دیگر لطافتی کم‌صدا دارند. این ناهمگونی به جهان اثر کیفیتی زنده می‌دهد، زیرا فیلم نمی‌کوشد همه‌چیز را خوشایند و آراسته کند. گاهی تماشاگر را از خود می‌راند و گاهی با همان مادهٔ نامتعارف، او را به خنده می‌اندازد. این ترکیبِ خنده و انزجار از ویژگی‌های متمایز فیلم است، هرچند ممکن است برای مخاطبی که به انیمیشن‌های نرم‌تر و صیقلی‌تر عادت دارد، غافلگیرکننده باشد.
موسیقی و طراحی صدا موسیقی ساختهٔ Benoît Charest از عناصر اصلی هویت فیلم است، نه همراهی‌ای که صرفاً روی تصویر قرار گرفته باشد. ریتم‌های پرجنب‌وجوش و رنگ‌آمیزی صوتی آن به صحنه‌ها انرژی می‌دهند و در مواردی جای گفت‌وگو را می‌گیرند. ملودی‌ها چنان به کنش تصویری پیوند خورده‌اند که دشوار است یکی را بدون دیگری تصور کنیم.
ترانهٔ محوری فیلم نیز با سرزندگی و تکرارپذیری خود در ذهن می‌ماند و حال‌وهوای کاباره‌ای و نمایشی جهان اثر را تقویت می‌کند. اهمیت صدا به موسیقی محدود نیست. صداهای کوچک و روزمره، از قدم‌ها و ابزارها تا واکنش‌های حیوانات، با دقتی کمیک سازمان یافته‌اند. گاهی یک صدای کوتاه به‌اندازهٔ یک جمله اطلاعات می‌دهد یا ضرباهنگ شوخی را کامل می‌کند.
« چنین شوخی‌هایی ممکن است برای گروهی از تماشاگران درخشان باشند و برای گروهی دیگر بیش از اندازه طولانی. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اگر در بخش‌هایی آرزو می‌کنیم موسیقی حضور بیشتری داشته باشد، شاید از آن روست که هر بار موسیقی پیش‌زمینه را می‌گیرد، فیلم به اوجِ پیوند میان تصویر و صدا نزدیک می‌شود. ریتم و تجربهٔ تماشاگر «The Triplets of Belleville» عجله‌ای برای رسیدن به مقصد ندارد. فیلم به مکث، تکرار و مشاهده میدان می‌دهد و از تماشاگر می‌خواهد در جهان خود اقامت کند.
این شیوه با تمرین‌های روزانه، حرکت‌های چرخه‌ای و عادت‌های شخصیت‌ها هماهنگ است؛ ریتمی که حس فرسودگی، سماجت و گذر زمان را به فرم تبدیل می‌کند. در بهترین لحظه‌ها، کندی نه نقص، بلکه بخشی از طنز و معناست. بااین‌حال، این ریتم یکنواخت گاه به کش‌آمدن می‌انجامد. برخی صحنه‌ها بیش از اندازه بر یک ایدهٔ بصری یا شوخی مکث می‌کنند و پیشروی داستان کند می‌شود.
این مشکل به‌ویژه زمانی محسوس است که تماشاگر هنوز با قواعد عجیب فیلم خو نگرفته باشد. اثر از مخاطب صبر می‌طلبد، اما همیشه در برابر این صبر، پیشرفت روایی یا دگرگونی عاطفی هم‌سنگی عرضه نمی‌کند. بنابراین تجربهٔ تماشای آن می‌تواند هم مسحورکننده باشد و هم خسته‌کننده؛ گاهی در یک صحنه، هر دو با هم.
نگاه اجتماعی و عاطفی پشت ظاهر فانتزی و طنزآلود فیلم، نگاهی انتقادی به سازوکارهای بهره‌کشی و تبدیل انسان به ابزار دیده می‌شود. جهان فیلم به بدن‌ها، توانایی‌ها و خواسته‌های فردی با دیدگاهی سودجویانه می‌نگرد؛ در برابر آن، رابطهٔ مادام سوزا و قهرمان بر مراقبت و پیوند شخصی استوار است.
« ریتم و تجربهٔ تماشاگر «The Triplets of Belleville» عجله‌ای برای رسیدن به مقصد ندارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این تقابل به فیلم وزن عاطفی می‌دهد، بی‌آنکه آن را به موعظه‌ای صریح تبدیل کند. محور عاطفی اثر، عشق مادربزرگی است که نه در سخنرانی و اعتراف، بلکه در استمرار عمل خود را نشان می‌دهد. سوزا با محدودیت‌های جسمی و دشواری‌های محیط روبه‌روست، اما کنش او از سر احساساتی‌گری منفعلانه نیست؛ نوعی ارادهٔ عملی و بی‌تظاهر است.
در کنار او، خواهران بِلویل تصویری از زنان سالخورده‌اند که از حاشیه به مرکز ماجرا می‌آیند و نیروی جمعی‌شان را به شکلی نامعمول به کار می‌اندازند. فیلم در این تصویر هم شوخی می‌کند و هم شأنی مستقل برای آنان قائل می‌شود. جمع‌بندی «The Triplets of Belleville» فیلمی نیست که همه را با داستانی بی‌نقص یا ریتمی پرشتاب همراه کند.
روایت ساده و گاه سست‌پیوند آن، سکوت‌های طولانی و شوخی‌های کش‌دارش می‌توانند فاصله‌ای میان اثر و تماشاگر ایجاد کنند. بااین‌حال، طراحی بصری خلاقانه، موسیقی ماندگار، طنز نامتعارف و شخصیت‌هایی که با چند حرکت و نگاه به یاد می‌مانند، آن را به تجربه‌ای یگانه بدل می‌کنند. ارزش اصلی فیلم در این است که جهان خود را با اطمینان می‌آفریند و حاضر نیست آن را به قواعد آشنای روایت یا انیمیشن سرگرم‌کننده فروبکاهد.
گاهی غریب و حتی ناخوشایند است، گاهی کند و مبهم؛ اما در بهترین لحظه‌هایش، هر قاب چنان سرشار از جزئیات و شخصیت است که تماشاگر را به تماشای دوباره دعوت می‌کند. این فیلم بیش از آنکه بخواهد همه‌چیز را توضیح دهد، می‌خواهد حس و تصویری در ذهن باقی بگذارد؛ و در این کار، به‌راستی موفق است.
« این تقابل به فیلم وزن عاطفی می‌دهد، بی‌آنکه آن را به موعظه‌ای صریح تبدیل کند. »
ثبت دیدگاه