نقد و بررسی
نقد فانتوززی (Fantozzi) | 1975
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
فانتوتسی؛ کمدیِ شکست‌های روزمره «Fantozzi» ساختهٔ Luciano Salce، کمدی‌ای دربارهٔ مردی است که انگار زندگی برای او نه مجموعه‌ای از فرصت‌ها، بلکه رشته‌ای بی‌پایان از موانع است. اوگو فانتوتسی، کارمند حسابداری خوش‌قلب و کم‌ادعا، در محیط کار و زندگی شخصی مدام با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که از کنترلش بیرون‌اند.
فیلم، به‌جای آن‌که داستانی پیوسته و پرپیچ‌وخم بسازد، گوشه‌هایی از روزگار او را کنار هم می‌چیند: صحنه‌هایی مستقل که هر یک، شکل تازه‌ای از بداقبالی، خجالت یا تحقیر را پیش چشم می‌آورند. همین ساختار، هم منشأ نیروی کمیک اثر است و هم یکی از محدودیت‌هایش. فیلم در سال ۱۹۷۵ ساخته شد و Paolo Villaggio در نقش فانتوتسی، علاوه بر بازی، در نگارش فیلمنامه نیز مشارکت داشت.
روایت اپیزودیک و منطق تکرار ساختار فیلم بیش از آن‌که بر تحول تدریجی یک ماجرا بنا شود، به رشته‌ای از طرح‌های کوتاه و موقعیت‌های کمیک شباهت دارد. فانتوتسی از یک گرفتاری به گرفتاری دیگر می‌رسد و هر صحنه، با سازوکار خاص خود، او را در برابر نیرویی بزرگ‌تر یا شرایطی نامساعد قرار می‌دهد.
« همین ساختار، هم منشأ نیروی کمیک اثر است و هم یکی از محدودیت‌هایش. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این چینش به فیلم اجازه می‌دهد موقعیت‌های گوناگون زندگی کارمندی را به هجو بکشد و در هر بخش، ضربه‌ای کمیک تازه وارد کند. اما همین آزادی اپیزودیک بهایی دارد. پیوند میان صحنه‌ها همیشه به اندازهٔ پیوند میان اجزای یک روایت کلاسیک محکم نیست؛ گاهی حس می‌شود فیلم به‌جای حرکت به سوی مقصدی روشن، پشت سر هم نمونه‌هایی از یک الگوی آشنا عرضه می‌کند.
اگر تماشاگر به دنبال قوسی داستانی با تغییرات روشن در شخصیت اصلی باشد، ممکن است انسجام روایی را کم‌رنگ بیابد. در مقابل، برای مخاطبی که با منطق تکرار و انباشته‌شدن مصیبت‌ها همراه شود، هر حکایت می‌تواند تصویری دیگر از یک وضعیت مشترک باشد: ناتوانی فرد عادی در برابر نظم روزمره‌ای که او را به بازی می‌گیرد.
طنز اجتماعی در لباس کمدی فانتوتسی فقط مردی بدشانس نیست؛ او در جهانی زندگی می‌کند که روابط قدرت، منزلت اجتماعی و اطاعت، بخش جدایی‌ناپذیر آن‌اند. محل کار در فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای برای شوخی نیست، بلکه میدان رویارویی کارمند فرودست با ساختاری است که اختیار و شأن او را محدود می‌کند. رؤسای پرنفوذ و مراتب سازمانی، با اغراق کمیک بازنمایی می‌شوند؛ اما زیر این اغراق، پرسشی جدی‌تر نهفته است: چه اندازه از رفتار انسان محصول انتخاب آزادانهٔ اوست و چه اندازه از ترسِ از دست دادن جایگاه و معاش؟
« اگر تماشاگر به دنبال قوسی داستانی با تغییرات روشن در شخصیت اصلی باشد، ممکن است انسجام روایی را کم‌رنگ بیابد. »
شخصیت‌ها و اجرا
تلخی طنز از همین‌جا پدید می‌آید. فانتوتسی ممکن است در لحظه‌ای مضحک به نظر برسد، اما خنده به او به‌سادگی خنده بر یک فرد ناتوان باقی نمی‌ماند. او نمایندهٔ انسانی است که می‌کوشد در ساختاری نامتوازن دوام بیاورد و غالباً برای پرهیز از دردسر، با همان قواعدی کنار می‌آید که به زیانش عمل می‌کنند.
فیلم با نمایش فاصلهٔ میان فرودستان و صاحبان قدرت، کمدی کارمندی را به نقد اجتماعی تبدیل می‌کند؛ نقدی که به‌جای خطابه، از تحقیرهای کوچک و موقعیت‌های روزمره نیرو می‌گیرد. پاولو ویلاجو و جسمی که شوخی را اجرا می‌کند بازی Paolo Villaggio مهم‌ترین عامل شکل‌گیری شخصیت فانتوتسی است. او این نقش را تنها با گفتار پیش نمی‌برد؛ بدنش نیز جزئی از زبان کمدی فیلم است.
مکث‌ها، واکنش‌های هراسان، حرکات ناموزون و تلاش‌های دست‌وپاگیرش برای حفظ ظاهر، به هر گرفتاری صورتی دیداری می‌دهند. فانتوتسی پیش از آن‌که فرصت کند شکست خود را توضیح دهد، آن را با شانه‌های افتاده و چهره‌ای درمانده به نمایش می‌گذارد. این بازی فیزیکی از جنس اغراق است، اما صرفاً برای خندهٔ لحظه‌ای به کار نمی‌رود.
« فانتوتسی ممکن است در لحظه‌ای مضحک به نظر برسد، اما خنده به او به‌سادگی خنده بر یک فرد ناتوان باقی نمی‌ماند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بدن فانتوتسی انگار همواره یک گام از موقعیت عقب‌تر است؛ او به جای آن‌که بر محیط مسلط شود، در آن گیر می‌افتد و با دست‌وپا زدن می‌کوشد آبرویش را حفظ کند. همین ناهمخوانی میان خواست او برای معمولی و محترم جلوه‌کردن و ناتوانی‌اش در مهار اوضاع، سرچشمهٔ بسیاری از لحظات کمدی است. در کنار Villaggio، بازیگران مکمل نیز به ساختن فضای جمعی فیلم کمک می‌کنند؛ فضایی که در آن، رابطهٔ میان همکاران، نزدیکان و صاحبان قدرت، هر یک شکل متفاوتی از فشار یا رقابت را وارد زندگی او می‌کنند.
اسلپ‌استیک؛ میان خنده و فرسودگی فیلم به کمدی فیزیکی، اغراق و موقعیت‌های گروتسک تکیه دارد. حادثه‌ها گاه چنان بزرگ‌نمایی می‌شوند که از مرز واقع‌گرایی روزمره عبور می‌کنند و به کاریکاتور بدل می‌شوند. این شیوه به فیلم انرژی و سرعت می‌دهد: فانتوتسی نه فقط با بداقبالی روبه‌روست، بلکه در دنیایی گرفتار است که هر امر عادی می‌تواند به فاجعه‌ای مضحک تبدیل شود.
بدین‌ترتیب، شوخی از دل تضاد میان کوچکی خواسته‌های او و بزرگی مصیبت‌هایی که بر سرش می‌آیند شکل می‌گیرد. بااین‌حال، انباشت مداوم ناکامی‌ها ممکن است اثر را فرسوده کند. هنگامی که مخاطب الگوی شکست را شناخت، بعضی موقعیت‌ها پیش از وقوع نیز قابل حدس می‌شوند و شدت غافلگیری کاهش می‌یابد. افزون بر آن، بعضی شوخی‌های بدنی و اغراق‌آمیز ممکن است برای تماشاگر امروز زمخت یا وابسته به ذائقهٔ دوره‌ای خاص جلوه کنند.
« اسلپ‌استیک؛ میان خنده و فرسودگی فیلم به کمدی فیزیکی، اغراق و موقعیت‌های گروتسک تکیه دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این ضعف، تجربهٔ فیلم را یکسره مخدوش نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که نیروی کمدی آن همیشه یکدست نیست: گاه هجو تیز و مؤثر است و گاه تکرار، جای کشف تازه را می‌گیرد. فضای تلخ‌وشیرین و شخصیت فانتوتسی آنچه فانتوتسی را از یک قربانی صرفِ شوخی جدا می‌کند، توان او برای ادامه‌دادن است. خوش‌بینی‌اش شاید به معنای پیروزی یا حتی آگاهی کامل از شرایط نباشد؛ بیشتر نوعی سماجت خاموش برای عبور از روز بعد است.
او پس از ناکامی دوباره به زندگی بازمی‌گردد، زیرا چاره‌ای جز این ندارد و هنوز میل به بهترشدن را به‌کلی از دست نداده است. این پایداری، به شخصیت او بُعدی هم‌زمان خنده‌دار و اندوه‌بار می‌دهد. از این رو، فیلم در لحظه‌هایی که تماشاگر را می‌خنداند، تلخی را نیز از صحنه بیرون نمی‌برد. خنده به بدبیاری فانتوتسی می‌تواند با همدلی همراه شود، چون موقعیت او نه فقط محصول ناتوانی فردی، بلکه نتیجهٔ مواجهه با قواعدی است که به افراد کم‌قدرت مجال اندکی برای انتخاب می‌دهند.
فیلم در این زمینه، به‌جای آن‌که قهرمانی باشکوه بسازد، بر انسان معمولی و سازش‌های کوچک او تمرکز می‌کند؛ انسانی که شاید پیروز نشود، اما از حرکت بازنمی‌ایستد. میراث و جایگاه فیلم «Fantozzi» بر پایهٔ شخصیت ادبی‌ای ساخته شده که Paolo Villaggio در کتاب‌های خود پرورانده بود. فیلم نیز به‌جای آن‌که صرفاً ماجرایی مستقل تعریف کند، ظرفیت این شخصیت را برای بازگشت به موقعیت‌های مختلف به کار می‌گیرد؛ ظرفیتی که با فرم اپیزودیک اثر سازگار است و بعدها امکان ادامهٔ مجموعهٔ فیلم‌ها را فراهم کرد.
« این پایداری، به شخصیت او بُعدی هم‌زمان خنده‌دار و اندوه‌بار می‌دهد. »
جمع‌بندی
ماندگاری فیلم را باید در ترکیب چهرهٔ به‌یادماندنی فانتوتسی و نگاه انتقادی آن جست‌وجو کرد. برخی شوخی‌ها با گذر زمان ممکن است از تازگی بیفتند، اما تصویر کارمند کوچکی که در برابر دستگاه اداری و سلسله‌مراتب اجتماعی دست‌وپا می‌زند، همچنان قابلیت همدلی دارد. اثر از آن دست کمدی‌هایی نیست که فقط بر ظرافت ساختاری یا شوخی‌های کلامی تکیه کنند؛ نیروی آن بیشتر از تکرار یک موقعیت انسانی و تشدید تدریجی آن می‌آید.
همین ویژگی هم نقطهٔ قوتش است و هم منشأ یکنواختی احتمالی آن. جمع‌بندی «Fantozzi» کمدی‌ای تلخ‌وشیرین است که بداقبالی یک حسابدار ساده را به ابزاری برای هجو محیط کار، مناسبات قدرت و زندگی روزمره بدل می‌کند. بازی جسمانی و پرانرژی Paolo Villaggio به شخصیت اصلی چنان حضوری می‌بخشد که حتی در میان صحنه‌های پراکنده نیز از یاد نمی‌رود.
در سوی دیگر، روایت اپیزودیک، تکرار الگوی تحقیر و بعضی شوخی‌های زمخت، مانع از آن می‌شوند که فیلم در همهٔ لحظات به یک اندازه اثرگذار باشد. بااین‌همه، پشت خنده‌های اغراق‌آمیزش تصویری از آدمی عادی نهفته است که زیر فشار شرایط خم می‌شود، اما راه خود را ادامه می‌دهد؛ و همین آمیزهٔ کمدی و اندوه، جوهر ماندگار فیلم را می‌سازد.
« ماندگاری فیلم را باید در ترکیب چهرهٔ به‌یادماندنی فانتوتسی و نگاه انتقادی آن جست‌وجو کرد. »
ثبت دیدگاه