نقد و بررسی
نقد آتش (Fire) | 2020
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
آتش به‌مثابه آزمون انسان «Fire» ساختهٔ الکسی نژنی، در ظاهر فیلمی دربارهٔ مقابله با آتش‌سوزی‌های گستردهٔ جنگلی است؛ اما زیر لایهٔ حادثه و عملیات، قصه‌ای دربارهٔ مسئولیت، ترس، فقدان و دشواری اعتماد کردن به دیگری جریان دارد. آندری پاولوویچ، سرپرست گروهی از آتش‌نشانان، در شرایطی که نیروهای باتجربه کمیاب‌اند، رومانِ تازه‌وارد را به تیم می‌پذیرد.
این پیوندِ ناخواسته، در کنار خطرهای مأموریت‌ها، موتور درام شخصی فیلم می‌شود. «Fire» از همان ابتدا آتش را نه صرفاً پس‌زمینه‌ای تماشایی، بلکه نیرویی می‌گیرد که آدم‌ها را وادار می‌کند اولویت‌هایشان را آشکار کنند. میان فیلم فاجعه و درام شخصی فیلم میان دو قلمرو رفت‌وآمد می‌کند: صحنه‌های پرخطر مهار آتش و کشمکش‌های خانوادگی و عاطفی شخصیت‌ها.
این دو مسیر در بهترین لحظات به هم می‌رسند؛ زیرا فشار مأموریت، اختلاف‌ها و وابستگی‌های میان افراد را از حالت گفت‌وگوی صرف بیرون می‌آورد و به انتخاب‌های عملی تبدیل می‌کند. رابطهٔ آندری و رومان نیز فقط تقابل یک فرماندهٔ سخت‌گیر با نیرویی جوان نیست؛ حضور رومان در گروه به تنش‌های شخصی آندری گره می‌خورد و به او دلیلی می‌دهد تا هم مراقب باشد و هم بی‌اعتماد بماند.
این طراحی به داستان کشش می‌بخشد، هرچند گاهی ملودرام خانوادگی با خط عملیات چنان مستقیم پیوند می‌خورد که ظرافت روان‌شناختی جای خود را به کارکرد داستانی می‌دهد. آندری و رومان؛ اقتدار در برابر خامی آندری با بازی کنستانتین خابنسکی، شخصیتی است که تجربه را در قالب انضباط، خشکی و کنترل بروز می‌دهد.
« این پیوندِ ناخواسته، در کنار خطرهای مأموریت‌ها، موتور درام شخصی فیلم می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
رفتار او ممکن است در نگاه نخست آشنا به نظر برسد: فرمانده‌ای کم‌حرف که عاطفه‌اش را پشت لحن تند پنهان می‌کند. بااین‌حال، فیلم می‌کوشد نشان دهد این سخت‌گیری فقط خصلتی فردی نیست؛ پاسخی است به حرفه‌ای که در آن یک لحظهٔ بی‌دقتی می‌تواند پیامدهایی جبران‌ناپذیر داشته باشد. خابنسکی در بیان خستگی و سنگینی مسئولیت، حضوری متقاعدکننده دارد، به‌ویژه هنگامی که میان وظیفهٔ گروهی و نگرانی‌های خصوصی گرفتار می‌شود.
رومان، با بازی ایوان یانکوفسکی، در سوی دیگر این تقابل قرار می‌گیرد: تازه‌کاری با اعتمادبه‌نفس و شتابی که هنوز با وزن واقعی خطر سنجیده نشده است. رابطهٔ این دو زمانی بهتر کار می‌کند که فیلم اجازه می‌دهد تفاوتشان در رفتار و تصمیم‌گیری دیده شود، نه آنکه هر اختلاف را با دیالوگی توضیح دهد.
در مقابل، برخی واکنش‌های رومان و شماری از اعضای گروه گاه به تیپ‌های آشنا نزدیک می‌شوند؛ گویی برای آنکه مخاطب سریعاً هر شخصیت را بشناسد، پیچیدگی‌های فردی ساده‌سازی شده است. تعلیق و نیروی تصویر مهم‌ترین دستاورد فیلم در صحنه‌های عملیاتی آن است. آتش در اینجا عنصری زنده و پیش‌بینی‌ناپذیر جلوه می‌کند: چشم‌انداز را می‌بلعد، مسیرهای امن را ناگهان نامطمئن می‌سازد و به آدم‌ها فرصت اندیشیدنِ طولانی نمی‌دهد.
طراحی صحنه‌ها بر احساس محاصره و بی‌ثباتی تکیه دارد؛ تماشاگر همراه گروه می‌کوشد بفهمد خطر از کدام سو نزدیک می‌شود و آیا راهی برای بیرون رفتن باقی مانده است. همین ناآگاهی، بیش از نمایش صرف شعله‌ها، تعلیق می‌آفریند. فیلم همچنین مقیاس حادثه را جدی می‌گیرد و از آتش‌سوزی به‌عنوان تهدیدی جمعی استفاده می‌کند، نه فقط موقعیتی برای قهرمان‌سازی.
« رفتار او ممکن است در نگاه نخست آشنا به نظر برسد: فرمانده‌ای کم‌حرف که عاطفه‌اش را پشت لحن تند پنهان می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
خطر متوجه مردمی است که در مسیر آتش گرفتار شده‌اند و عملیات، به‌تدریج از مهار طبیعت به تلاش برای نجات انسان‌ها گسترش می‌یابد. بعضی لحظات، از جمله صحنه‌های مرتبط با عبور اتوبوس از مسیر خطرناک، به سبب ترکیب حرکت، مانع و پیامد احتمالی، از یاد نمی‌روند. بااین‌همه، فیلم گاهی چنان بر شدت و بزرگی موقعیت اصرار می‌کند که واقع‌گرایی عقب می‌نشیند و حادثه بیشتر برای ایجاد شوک یا بالا بردن هیجان به نظر می‌رسد.
احساسات؛ اثرگذاری و فشار عاطفی «Fire» می‌خواهد تماشاگر را نه‌تنها مضطرب، بلکه دلبسته کند. لحظات آرام‌تر میان مأموریت‌ها فرصتی می‌دهند تا روابط و زندگی بیرون از میدان خطر شکل بگیرند و همین پیوندهاست که به صحنه‌های پرتنش وزن می‌دهد. وقتی شخصیت‌ها برای یکدیگر اهمیت پیدا می‌کنند، آتش دیگر فقط تهدیدی بصری نیست؛ امکانِ از دست دادنِ آدم‌هایی است که مخاطب با آنان همراه شده است.
از همین رو، فیلم برای بسیاری از تماشاگران اثری عاطفی و حتی اشک‌برانگیز از کار درمی‌آید، بی‌آنکه لازم باشد پیامدهای داستان در این نقد آشکار شود. بااین‌حال، فیلم در برانگیختن احساسات همیشه به یک اندازه خویشتن‌دار نیست. برخی لحظات به‌جای آنکه از دل شناخت تدریجی شخصیت‌ها به تأثیر برسند، با نشانه‌های آشنای فداکاری و اندوه، واکنش عاطفی را مستقیم طلب می‌کنند.
این رویکرد می‌تواند برای مخاطبی که با شخصیت‌ها همراه شده مؤثر باشد، اما برای تماشاگر حساس به دست‌کاری احساسی، آشکار و حتی حساب‌شده جلوه کند. فاصلهٔ میان تأثر واقعی و فشار ملودراماتیک، یکی از مرزهایی است که فیلم گاه از آن عبور می‌کند. ریتم و انسجام روایت مدت نسبتاً طولانی فیلم به آن امکان می‌دهد از معرفی گروه، شکل‌گیری رابطه‌ها و گسترش خطر تصویری فراخ بسازد.
« احساسات؛ اثرگذاری و فشار عاطفی «Fire» می‌خواهد تماشاگر را نه‌تنها مضطرب، بلکه دلبسته کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما همین فرصت در بخش‌هایی به کش‌آمدن روایت می‌انجامد. بعضی صحنه‌ها پس از آنکه کارکردشان روشن شده، همچنان ادامه می‌یابند یا تنش را با مانعی تازه بالا می‌برند؛ نتیجه آن است که شدت لحظات مهم، به‌جای آنکه پیوسته افزایش یابد، گاه از تکرار الگوی بحران آسیب می‌بیند. فیلم در اوج‌هایش نفس‌گیر است، اما فاصله‌های میان آن اوج‌ها همیشه به همان اندازه زنده و ضروری نیستند.
انسجام عاطفی نیز با همین مسئله روبه‌رو است. چند خط داستانی و چند شخصیت در کنار هم قرار می‌گیرند، ولی همه فرصت یکسانی برای پرداخت ندارند. برخی گذشته‌ها یا انگیزه‌ها تنها در حدی مطرح می‌شوند که مخاطب دلیل همدلی را دریابد؛ در نتیجه، شخصیت‌پردازی گاهی بیشتر علامت‌گذاری می‌شود تا کاوش.
این کمبود، در کنار کلیشه‌هایی که در ترسیم گروه دیده می‌شود، باعث می‌شود فیلم در لحظاتی که باید به سکوت یا تردید مجال بدهد، به حادثه و گفتار توضیحی پناه ببرد. ستایش حرفه و محدودیت قهرمان‌سازی یکی از جنبه‌های قابل توجه فیلم، توجه آن به کاری است که برای بسیاری از مردم دور از چشم می‌ماند.
آتش‌نشانان در روایت، قهرمانانی جدا از زندگی روزمره نیستند؛ آدم‌هایی‌اند که باید در شرایطی هولناک تصمیم بگیرند و با پیامد آن تصمیم‌ها زندگی کنند. فیلم در این وجه، تصویری از کار گروهی و مسئولیتی ارائه می‌دهد که از فرد فراتر می‌رود: هر حرکت می‌تواند بر امنیت هم‌تیمی‌ها و مردم اثر بگذارد.
« اما همین فرصت در بخش‌هایی به کش‌آمدن روایت می‌انجامد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
چنین نگاهی به فیلم عمق می‌دهد و مانع می‌شود تمام ارزش آن به جلوه‌های آتش محدود بماند. در عین حال، «Fire» به قهرمان‌سازی علاقه‌مند است و گاه میان احترام به شجاعت و آرمانی‌کردن رفتار شخصیت‌ها تمایز چندانی نمی‌گذارد. هنگامی که رخدادها از حد باورپذیری فاصله می‌گیرند، خطر آن است که دشواری واقعی حرفه در سایهٔ نمایش اغراق‌آمیز دلاوری محو شود.
فیلم در بهترین لحظاتش این تعادل را حفظ می‌کند: شجاعت را نه فقدان ترس، بلکه ادامه‌دادنِ کار در حضور ترس نشان می‌دهد. در لحظات ضعیف‌تر، اما قهرمانی به تصویری نمایشی بدل می‌شود که بیش از شخصیت‌پردازی، برای بالا بردن مقیاس هیجان به کار می‌آید. جمع‌بندی «Fire» فیلمی پرتنش و عاطفی است که نیروی اصلی خود را از صحنه‌های آتش‌سوزی، حس خطر و پیوندهای انسانیِ میان اعضای گروه می‌گیرد.
بازی خابنسکی به شخصیت آندری وزنی قابل توجه می‌دهد و تقابل او با رومان، چارچوبی روشن برای نمایش اختلاف نسل، تجربه و اعتماد فراهم می‌کند. در سوی دیگر، کلیشه‌های شخصیتی، کش‌آمدن بخش‌هایی از روایت و رخدادهای گاه اغراق‌آمیز، از انسجام اثر می‌کاهند. با وجود این ضعف‌ها، فیلم در ساختن لحظه‌های نفس‌گیر و برانگیختن دلبستگی عاطفی موفق است.
تماشاگرانی که درام‌های حادثه‌ایِ پرهیجان و احساسی را می‌پسندند، احتمالاً با آن همراه خواهند شد؛ کسانی که به شخصیت‌پردازی دقیق و واقع‌گرایی سخت‌گیرانه اهمیت بیشتری می‌دهند، ممکن است میان تأثیرگذاری فیلم و اغراق‌هایش فاصله احساس کنند.
« چنین نگاهی به فیلم عمق می‌دهد و مانع می‌شود تمام ارزش آن به جلوه‌های آتش محدود بماند. »
ثبت دیدگاه