وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

نگاهی به جهان فیلم «Shortcomings» نخستین تجربهٔ بلند کارگردانی Randall Park است؛ اقتباسی از رمان تصویری Adrian Tomine که خود فیلمنامه‌اش را نوشته است. فیلم در ظاهر از موقعیتی آشنا آغاز می‌شود: Miko برای دوره‌ای کارآموزی به نیویورک می‌رود و Ben، مدیر یک سینمای هنری در برکلی، ناگهان با تنهایی و آزادی‌ای روبه‌رو می‌شود که خیال می‌کند آرزویش را داشته است.

اما این آزادی بیشتر از آنکه دری به سوی زندگی تازه باشد، فرصتی برای آشکار شدن عادت‌ها و تناقض‌های اوست؛ عادت‌هایی که پیش‌تر زیر سایهٔ رابطه‌اش پنهان مانده بودند. فیلم نه در پی ساختن قهرمانی دوست‌داشتنی است و نه می‌کوشد برای رفتارهای Ben عذر بتراشد. او مردی تندزبان، خودمحور و آکنده از داوری‌های قطعی است؛ کسی که ذوق سینمایی‌اش را نشانهٔ برتری می‌گیرد و در همان حال از دیدن سهم خود در شکست رابطه‌ها ناتوان می‌ماند.

همین ناسازگاری، موتور اصلی روایت است: تماشاگر از یک سو از رفتار او پس می‌کشد و از سوی دیگر کنجکاو می‌ماند ببیند این تصویر خودساخته تا کجا دوام می‌آورد. شخصیت‌پردازی و مسئلهٔ همدلی مهم‌ترین ریسک فیلم آن است که شخصیت اصلی‌اش را به‌سختی می‌توان تحمل کرد. Ben اغلب به‌جای شنیدن دیگران، در پی یافتن پاسخ حاضر و آماده‌ای است که برتری‌اش را ثابت کند.

بدبینی‌اش را صداقت، تحقیر را سلیقه و بی‌اعتنایی را استقلال فکری جا می‌زند. فیلم از این فاصله‌گذاری آگاه است و به‌جای تحمیل همدلی، رفتار او را در معرض تماشا می‌گذارد. بااین‌حال، آگاهی از قصد فیلم همیشه برای جبران دشواری همراهی با شخصیت کافی نیست؛ گاهی حضور طولانی‌مدت او در مرکز روایت، مجال کمی برای نفس کشیدن به دیگران می‌دهد.

« فیلم نه در پی ساختن قهرمانی دوست‌داشتنی است و نه می‌کوشد برای رفتارهای Ben عذر بتراشد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

عنوان فیلم نیز به همین کمبودها اشاره دارد، اما نقص‌ها در اینجا صرفاً مجموعه‌ای از خصلت‌های فردی نیستند. Ben می‌کوشد دربارهٔ هویت، سلیقه و کشش عاطفی خود نظریه‌پردازی کند، ولی نظریه‌هایش بیش از آنکه او را روشن کنند، به سپری برای نگریختن از مسئولیت بدل می‌شوند. فیلم جذاب‌تر می‌شود هرگاه فاصلهٔ میان آنچه Ben دربارهٔ خودش می‌گوید و آنچه در عمل انجام می‌دهد به چشم می‌آید.

بااین‌همه، این فاصله همیشه به دگرگونی‌ای عمیق و قانع‌کننده نمی‌انجامد؛ گاه شناخت شخصیت از سوی مخاطب از شناختی که خود او به دست می‌آورد جلوتر می‌رود. گفت‌وگوها و طنز یکی از برجسته‌ترین امتیازهای «Shortcomings» فیلمنامهٔ آن است. گفت‌وگوها تیز و پرتحرک‌اند و طنزشان از برخورد آدم‌هایی شکل می‌گیرد که هر یک زبان و منطق خود را دارند.

فیلم به‌ویژه در لحظه‌هایی جان می‌گیرد که شخصیت‌ها با کنایه و شوخی، ادعاهای یکدیگر را می‌سنجند یا از زیر بار صداقت می‌گریزند. شوخی‌ها صرفاً تزئین صحنه نیستند؛ اغلب راهی‌اند برای آشکار کردن قدرت، رنجش یا خودفریبی در روابط. این طنز با نقد ذوق نخبه‌گرایانهٔ Ben پیوند دارد. او سینمای هنری را پناهگاهی برای تمایز خود می‌داند و در برابر آثار عامه‌پسند موضعی تحقیرآمیز می‌گیرد، اما فیلم به‌سادگی او را داور نهایی فرهنگ معرفی نمی‌کند.

گاهی همان کسی که از ابتذال دیگران می‌نالد، از فهم انگیزه‌های نزدیک‌ترین آدم‌های زندگی‌اش عاجز است. این تضاد به شوخی‌ها لایه‌ای انتقادی می‌دهد: دانستن نام فیلمسازان و داشتن سلیقه‌ای خاص، لزوماً به معنای بلوغ عاطفی یا شناخت خویشتن نیست. بازی‌ها و روابط میان شخصیت‌ها اجرای Justin H.

« عنوان فیلم نیز به همین کمبودها اشاره دارد، اما نقص‌ها در اینجا صرفاً مجموعه‌ای از خصلت‌های فردی نیستند. »

شخصیت‌ها و اجرا

Min برای نقش Ben در مرکز ثقل فیلم قرار دارد. او بدخلقی و خودپسندی شخصیت را چنان بی‌پرده عرضه می‌کند که تماشاگر مجبور نیست از نخستین صحنه برایش دل بسوزاند؛ اما در لابه‌لای طعنه‌ها و واکنش‌های دفاعی، گاه نشانه‌هایی از ناامنی و آشفتگی نیز پدیدار می‌شود. همین ترکیب، بازی او را از نمایش یک آدم صرفاً نفرت‌انگیز فراتر می‌برد، هرچند خود فیلم همیشه فرصت کافی برای بسط آن جنبهٔ آسیب‌پذیر فراهم نمی‌کند.

Sherry Cola در نقش Alice از پرانرژی‌ترین حضورهای فیلم است. صراحت و شوخ‌طبعی او توازن لازم را در برابر خودمحوری Ben پدید می‌آورد و دوستی این دو، یکی از زنده‌ترین محورهای اثر است. رابطه‌شان صرفاً مجموعه‌ای از شوخی‌های دوستانه نیست؛ در آن هم صمیمیت دیده می‌شود و هم خستگی کسی که بارها ناچار شده با رفتارهای دیگری کنار بیاید.

Ally Maki نیز در نقش Miko حضوری مهم دارد، زیرا تصمیم او برای رفتن، فقط محرکی برای تنها ماندن Ben نیست؛ یادآوری می‌کند که آدم‌های پیرامون قهرمان، زندگی و ارادهٔ مستقل خود را دارند. هویت، سلیقه و کشش عاطفی فیلم از موضوعاتی چون بازنمایی آسیایی‌تبارها در سینما، تعلق فرهنگی و رابطهٔ میان هویت و سلیقه بهره می‌گیرد، اما از تبدیل شدن به خطابه‌ای مستقیم پرهیز می‌کند.

در آغاز، Ben نسبت به آثاری که برای مخاطب آسیایی‌تبار ساخته شده‌اند بدگمان است و آن‌ها را گرفتار ملاحظه‌کاری یا بازارگرایی می‌بیند. بااین‌حال، موضع او چنان با غرور شخصی و میل به متفاوت بودن آمیخته است که نمی‌توان آن را صرفاً نقدی روشنفکرانه دانست. فیلم به‌درستی می‌پرسد آیا مخالفت با جریان غالب همیشه از تفکر مستقل می‌آید، یا گاهی فقط راهی برای ممتاز شمردن خویش است.

« Min برای نقش Ben در مرکز ثقل فیلم قرار دارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در سوی دیگر، کشش Ben به زنان سفیدپوست و نگرش او به رابطه‌های میان‌نژادی، پرسش‌هایی دربارهٔ میل، پیش‌داوری و تصویر ذهنی انسان از خودش مطرح می‌کند. اثر این موضوع را به‌عنوان مسئله‌ای حل‌شده عرضه نمی‌کند؛ بیشتر نشان می‌دهد چگونه آدم ممکن است دربارهٔ انتخاب‌هایش استدلال‌هایی بسازد که با رفتار واقعی‌اش هماهنگ نیستند.

این رویکرد زمانی مؤثر است که تناقض را به طنز یا تنش میان شخصیت‌ها بدل می‌کند، و زمانی کم‌جان‌تر می‌شود که مضمون‌ها در حد گفت‌وگویی گذرا باقی می‌مانند. روایت و ریتم ساختار فیلم از مجموعه‌ای از موقعیت‌های روزمره و برخوردهای عاطفی شکل می‌گیرد. این انتخاب به اثر حال‌وهوایی مستقل و کم‌ادعا می‌دهد؛ گویی قرار نیست یک حادثهٔ بزرگ زندگی Ben را زیرورو کند، بلکه انباشت تصمیم‌های کوچک است که تصویر او را می‌سازد.

در عین حال، همین پراکندگی گاه به کمبود تمرکز می‌انجامد. برخی خرده‌داستان‌ها و شخصیت‌های فرعی مجال کافی برای تحول پیدا نمی‌کنند و از مسیری که در ابتدا وعده می‌دهند، زودتر کنار می‌روند. جابه‌جایی میان برکلی و نیویورک نیز ظرفیت تغییر فضا و نگاه را دارد، اما فیلم همیشه از این امکان بهرهٔ کامل نمی‌گیرد.

بخش‌هایی از روایت بیشتر همچون ایستگاه‌هایی در مسیر ماجرا عمل می‌کنند تا فصل‌هایی که به‌طور مستقل وزن دراماتیک داشته باشند. بنابراین، فیلم در لحظه‌های گفت‌وگومحور و رابطه‌محور معمولاً گیراتر است تا در پیوند دادن همهٔ خطوط روایی به تصویری کاملاً یکپارچه. کارگردانی و زبان بصری Randall Park با رویکردی ساده و بی‌تکلف به صحنه‌ها نزدیک می‌شود.

« روایت و ریتم ساختار فیلم از مجموعه‌ای از موقعیت‌های روزمره و برخوردهای عاطفی شکل می‌گیرد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این سادگی با فضای روزمره و شخصیت‌های شهری فیلم سازگار است و کمک می‌کند توجه از جلوه‌گری بصری به گفت‌وگوها و رفتارها معطوف بماند. اما همین انتخاب گاهی به تختی می‌رسد: قاب‌بندی و تدوین در بعضی صحنه‌ها آن‌قدر کم‌تحرک‌اند که مکث‌ها به‌جای آنکه حامل ظرافت یا تنش باشند، بی‌جان به نظر می‌رسند.

در چنین لحظه‌هایی، اثر به کمدی تلویزیونی نزدیک می‌شود و از ظرفیت سینمایی موقعیت‌ها کمتر استفاده می‌کند. این کاستی‌ها به معنای ناتوانی کامل در کارگردانی نیستند. Park بازیگران را در فضایی طبیعی نگه می‌دارد و از شلوغ‌کاری پرهیز می‌کند؛ مسئله بیشتر آن است که زبان تصویری فیلم به اندازهٔ فیلمنامه و بازی‌ها فردیت نمی‌یابد.

وقتی شخصیت‌ها با سرعت و دقت همدیگر را به چالش می‌کشند، فیلم سرحال است؛ وقتی صحنه به مکثی طولانی یا واکنشی کم‌دامنه وابسته می‌شود، ریتم و میزانسن گاه توان حفظ همان انرژی را ندارند. جمع‌بندی «Shortcomings» کمدی‌ـ‌درامی دربارهٔ خودفریبی، ذوق نخبه‌گرایانه و دشواری دیدن سهم خویش در شکست رابطه‌هاست.

نقطهٔ قوتش گفت‌وگوهای هوشمندانه و بازی‌هایی است که به شخصیت‌های نامتوازن و گاه آزاردهنده جان می‌دهند؛ به‌ویژه Justin H. Min و Sherry Cola که کشمکش و شوخی میانشان از دل‌نشین‌ترین بخش‌های فیلم است. در برابر، دشواری همدلی با Ben، پراکندگی بعضی خطوط داستانی و زبان بصری کم‌رمق، مانع از آن می‌شود که همهٔ ظرفیت‌های اثر به نتیجه‌ای یکدست برسند.

« در چنین لحظه‌هایی، اثر به کمدی تلویزیونی نزدیک می‌شود و از ظرفیت سینمایی موقعیت‌ها کمتر استفاده می‌کند. »

جمع‌بندی

بااین‌حال، فیلم به‌سبب امتناع از آرایش دادن شخصیت اصلی و تبدیل کردن نقص‌هایش به فضیلت، از بسیاری کمدی‌های رمانتیک متعارف صادقانه‌تر به نظر می‌رسد. «Shortcomings» بیش از آنکه حکایتی دربارهٔ یافتن رابطه‌ای تازه باشد، مطالعه‌ای طنزآمیز دربارهٔ آدمی است که می‌خواهد دیگران را تحلیل کند، اما دیرتر از همه متوجه می‌شود خودش نیز موضوع همان تحلیل است.