وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم در مجموعه «Fantozzi Still Suffers» ساختهٔ نری پارنتی، چهارمین فیلم از مجموعهٔ فانتوتزی است؛ مجموعه‌ای که شخصیت اوگو فانتوتزی را به صورت کارمندِ همیشگیِ درمانده و قربانیِ مناسبات اداری و اجتماعی به تصویر می‌کشد. نقش اصلی را پائولو ویلاجّو بازی می‌کند؛ بازیگری که در شکل‌دادن به این شخصیت سهمی اساسی دارد.

فیلم از چند موقعیت و ماجرای نسبتاً مستقل ساخته شده است: از گرفتاری‌های ساختمان و تعطیلات خانوادگی گرفته تا مسابقه‌های محل کار و فضای انتخابات. همین ساختارِ اپیزودیک، هم به فیلم امکان می‌دهد از یک موقعیت طنز به موقعیتی دیگر بپرد و هم گاه پیوستگی روایی آن را سست می‌کند. فانتوتزی؛ قهرمانِ شکست‌های کوچک جذابیت فانتوتزی در قهرمان‌بودن به معنای متعارف نیست؛ او نه باهوش‌ترین فرد جمع است و نه توانایی دارد سرنوشتش را به‌روشنی دگرگون کند.

بیشتر اوقات، جهان پیرامونش از او نیرومندتر است: اداره، همسایگان، خانواده و قواعد بی‌رحمانهٔ زندگی روزمره. طنز فیلم از همین نابرابری جان می‌گیرد. هر بار که فانتوتزی می‌کوشد اوضاع را مهار کند، موقعیت تازه‌ای او را به آشفتگی بیشتری می‌کشاند. تماشاگر می‌خندد، اما پشت خنده، آشنایی تلخی با اضطراب‌های کوچک و پی‌درپی زندگی روزمره وجود دارد.

« نقش اصلی را پائولو ویلاجّو بازی می‌کند؛ بازیگری که در شکل‌دادن به این شخصیت سهمی اساسی دارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

ویلاجّو این شکست‌پذیری را با بازی‌ای آگاهانه اغراق‌آمیز عرضه می‌کند. حرکات بدن، مکث‌ها و واکنش‌های او بخشی از سازوکار شوخی‌اند؛ گویی فانتوتزی پیش از آنکه بتواند حادثه‌ای را توضیح دهد، خود به نشانه‌ای از درماندگی بدل می‌شود. این شیوه با جهان کاریکاتوری فیلم تناسب دارد، هرچند برای تماشاگرانی که با شخصیت یا فیلم‌های پیشین مجموعه آشنا نیستند، ممکن است به‌تدریج یکنواخت شود.

طنز موقعیت و منطقِ انباشت فیلم بیش از آنکه بر روایت خطی و تحول شخصیت تکیه کند، بر انباشت موقعیت‌های کمیک بنا شده است. یک دردسر کوچک به دردسری بزرگ‌تر راه می‌دهد و تناسب میان علت و پیامد هر لحظه بیشتر از میان می‌رود. این تشدیدِ حساب‌شده، در بهترین لحظات، ریتمی پرجنب‌وجوش می‌سازد: تماشاگر فرصت نمی‌کند از یک گرفتاری فاصله بگیرد که موقعیت تازه‌ای از راه می‌رسد.

بااین‌حال، همین الگو محدودیت فیلم را نیز آشکار می‌کند. هنگامی که سازوکار شوخی بارها تکرار می‌شود، غافلگیری کاهش می‌یابد و مخاطب می‌تواند پیش از وقوع حادثه، مسیر آن را حدس بزند. فیلم گاه به جای آنکه از منطق خاص هر موقعیت طنزی تازه استخراج کند، به همان الگوی آشنای تحقیر و بدبیاری بازمی‌گردد.

« ویلاجّو این شکست‌پذیری را با بازی‌ای آگاهانه اغراق‌آمیز عرضه می‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

در نتیجه، بعضی صحنه‌ها پرقدرت و به‌یادماندنی‌اند، اما برخی دیگر صرفاً یادآور شوخی‌هایی هستند که مجموعه پیش‌تر آزموده است. سفر با کمپر و فضای خانوادگی تعطیلات خانوادگی و سفر با کمپر از بخش‌های دلپذیر فیلم است؛ موقعیتی که فضای بسته و محدود وسیلهٔ نقلیه را به بستری برای برخورد شخصیت‌ها و دردسرهای تازه تبدیل می‌کند.

کمپر وعدهٔ آسودگی و آزادی می‌دهد، اما در جهان فانتوتزی هر وعده‌ای می‌تواند به شکل دیگری از گرفتاری بدل شود. تضاد میان تصور سفر آرام و واقعیت آشفتهٔ آن، یکی از منابع روشن طنز فیلم است. این بخش همچنین به فیلم حال‌وهوایی متفاوت از صحنه‌های اداره می‌بخشد. در محیط کار، فانتوتزی زیر فشار سلسله‌مراتب و مناسبات رسمی است؛ در سفر، فشارها به فضای خصوصی خانواده منتقل می‌شوند.

بااین‌همه، رهایی از اداره به معنای رهایی از قواعد ناعادلانهٔ جهان فیلم نیست. طنز در این جابه‌جایی نهفته است: حتی بیرون از دفتر، فانتوتزی قادر نیست از مدار بداقبالی خود خارج شود. بعضی از لحظات سفر به‌سبب همین تضاد، از بخش‌های خاطره‌انگیز اثرند. شوخی‌های سیاسی و دامنهٔ هجو شوخی‌های انتخاباتی فیلم از نکات قابل‌توجه آن‌اند، زیرا دامنهٔ طنز را از بدبیاری فردی فراتر می‌برند و به فضای عمومی می‌کشانند.

« کمپر وعدهٔ آسودگی و آزادی می‌دهد، اما در جهان فانتوتزی هر وعده‌ای می‌تواند به شکل دیگری از گرفتاری بدل شود. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در اینجا، خنده فقط از ناتوانی یک کارمند در برابر شرایط ناشی نمی‌شود؛ خودِ سازوکارهای اجتماعی و نمایش‌های سیاسی نیز به موضوع تمسخر بدل می‌شوند. فیلم با نگاهی بازیگوش، پوچی برخی رفتارهای جمعی را برجسته می‌کند و همین تغییر مقیاس به بخش‌هایی از آن طراوت می‌بخشد. البته هجو سیاسی فیلم به تحلیل مفصل یا موضع‌گیری پیچیده نمی‌رسد؛ بیشتر بر شوخی سریع و موقعیت‌های نمایشی متکی است.

بنابراین، اثرگذاری این بخش نیز به موفقیت هر گگ وابسته می‌ماند. وقتی ایده و اجرای شوخی به‌درستی در کنار هم قرار می‌گیرند، صحنه‌ها سرزنده‌اند؛ وقتی این هماهنگی شکل نمی‌گیرد، طنز به اشاره‌ای کم‌اثر فرو می‌کاهد. اجراها و طراحی کمدی حضور ویلاجّو، ستون اصلی فیلم است، اما کمدی آن تنها بر یک بازیگر متکی نیست.

بازیگران همراه، از جمله میلنا ووکوتیچ، جیجی رِدِر، پلینیو فرناندو و آنا ماتزاماورو، به فضای آشنای مجموعه جان می‌دهند و شخصیت‌های فرعی را در مدار آشوب‌های فانتوتزی قرار می‌دهند. از میان آن‌ها، فیلی‌نیِ جیجی رِدِر به‌خوبی در جهان کارمندانهٔ فیلم جا می‌گیرد: او همدمی است که حضورش می‌تواند گرفتاری‌ها را تشدید کند، اما در عین حال بخشی از جذابیت جمعی اثر را می‌سازد.

« بنابراین، اثرگذاری این بخش نیز به موفقیت هر گگ وابسته می‌ماند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

طراحی صحنه‌های کمیک نیز بر وضوح موقعیت و تشدید واکنش‌ها تکیه دارد، نه بر ظرافت بصری یا میزانسن پیچیده. همین انتخاب با ماهیت نمایشی و گاه اسکتچی فیلم سازگار است. مسئله آن است که وقتی شوخی‌ها بر اغراق و تکرار بنا می‌شوند، فاصلهٔ میان کمدی حساب‌شده و لودگی باریک می‌شود. فیلم از هر دو سوی این مرز عبور می‌کند: برخی شوخی‌ها دقیق و خوش‌ساخت‌اند و برخی دیگر بیش از اندازه کش می‌آیند یا به‌سختی خنده‌ای برمی‌انگیزند.

ریتم، تازگی و تکرار شروع پرانرژی فیلم یکی از امتیازهای آن است و از همان ابتدا مخاطب را وارد فضای پرآشوب فانتوتزی می‌کند. اما انرژی آغازین همیشه به معنای انسجام در سراسر اثر نیست. ساختار مجموعه‌ایِ فیلم باعث می‌شود ریتم آن وابسته به کیفیت هر اپیزود باشد: صحنه‌ای موفق می‌تواند فیلم را دوباره سرپا کند و صحنه‌ای کم‌رمق، جریان کلی را متوقف سازد.

این ناهمواری را باید مهم‌ترین کاستی فیلم دانست. تکرار شخصیت‌ها و الگوهای شناخته‌شده، برای دوستداران مجموعه نوعی بازگشت به جهان محبوبشان فراهم می‌کند، اما هم‌زمان از حس تازگی می‌کاهد. فیلم بیش از آنکه فرمول فانتوتزی را دگرگون کند، بار دیگر آن را به اجرا درمی‌آورد. از این رو، تجربهٔ تماشایش به میزان علاقهٔ مخاطب به طنز اغراق‌آمیز و بدبیاری‌های تکرارشونده وابسته است.

« طراحی صحنه‌های کمیک نیز بر وضوح موقعیت و تشدید واکنش‌ها تکیه دارد، نه بر ظرافت بصری یا میزانسن پیچیده. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «Fantozzi Still Suffers» کمدی‌ای ناهموار اما گاه بسیار سرگرم‌کننده است. آغاز پرتحرک، سفر با کمپر و شوخی‌های انتخاباتی از بخش‌هایی‌اند که به فیلم هویت و طراوت می‌بخشند؛ بازی پائولو ویلاجّو نیز همچنان مرکز ثقل مجموعه است. در مقابل، تکرار الگوهای آشنا و حضور گگ‌هایی که یا نمی‌نشینند یا بیش از اندازه لوس می‌شوند، مانع از آن است که فیلم تجربه‌ای یکدست و تازه باشد.

حاصل، اثری معمولی در مجموع و برجسته در لحظه‌های پراکنده است: فیلمی که بیش از آنکه با پیوستگی روایی یا نوآوری ماندگار شود، با چند موقعیت کمیکِ به‌یادماندنی در خاطر می‌ماند.

« جمع‌بندی «Fantozzi Still Suffers» کمدی‌ای ناهموار اما گاه بسیار سرگرم‌کننده است. »