نقد و بررسی
نقد خدایان جدید: یانگ جیان (New Gods: Yang Jian) | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
افسانه‌ای که از دل فرسودگی آغاز می‌شود «New Gods: Yang Jian» جهان خود را نه با شکوهی بی‌نقص و آسمانی، بلکه با نشانه‌های زوال معرفی می‌کند. هزار و پانصد سال پس از جنگ خدایان، نظم قدیم رنگ باخته و یانگ جیان، که زمانی در شمار قدرتمندان بوده، اکنون برای گذران زندگی به شکارچی جایزه‌بگیر بدل شده است.
این جابه‌جایی از مقام اسطوره‌ای به حاشیهٔ روزمرگی، نقطهٔ عزیمت مناسبی برای فیلم است: قهرمانی که گذشته‌اش از او جدا نشده، اما دیگر نمی‌تواند به سادگی در نقش پیشین خود بازگردد. مأموریت تازهٔ او، که پای برادرزاده‌اش را به میان می‌کشد، ماجرا را از یک تعقیب‌وگریز معمول فراتر می‌برد و به مواجهه‌ای خانوادگی و اخلاقی تبدیل می‌کند.
فیلم در این بخش، بیش از آنکه بر توضیح تاریخ اسطوره‌ای جهانش تکیه کند، بر فاصلهٔ میان خویشاوندی، وظیفه و خاطره تأکید دارد. نیروی عاطفی روایت نیز از همین فاصله سرچشمه می‌گیرد؛ از این پرسش که آیا می‌توان با گذشته‌ای پرهزینه روبه‌رو شد، بی‌آنکه دوباره اسیر آن شد. قهرمانی در میانهٔ اسطوره و روزمرگی یانگ جیان قهرمانی پرزرق‌وبرق و یک‌دست نیست.
او خسته، کم‌وبیش بی‌اعتنا و در ظاهر گرفتار دغدغه‌های کوچک زندگی است؛ شخصیتی که شکوه گذشته در رفتارش باقی مانده، اما دیگر به آسانی آشکار نمی‌شود. این تصویر، او را از الگوی قهرمان شکست‌ناپذیر دور می‌کند و به چهره‌ای فرسوده‌تر و انسانی‌تر نزدیک می‌سازد. برخورد او با مأموریتی که به خانواده‌اش مربوط می‌شود، لایهٔ دیگری به این فرسودگی می‌افزاید: گذشته در اینجا خاطره‌ای دور نیست، بلکه نیرویی فعال است که تصمیم‌های اکنون را شکل می‌دهد.
« قهرمانی در میانهٔ اسطوره و روزمرگی یانگ جیان قهرمانی پرزرق‌وبرق و یک‌دست نیست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
با این حال، فیلم گاهی در پرداخت شخصیت‌ها به اندازهٔ جهان‌سازی‌اش دقیق نیست. شمار چهره‌ها و گروه‌های درگیر زیاد است و برخی از آنان پیش از آنکه فرصت کافی برای اثرگذاری پیدا کنند، در میان جابه‌جایی‌های داستانی گم می‌شوند. همین ازدحام باعث می‌شود تماشاگر همیشه نتواند پیوند عاطفی روشنی با همهٔ شخصیت‌ها برقرار کند.
در نتیجه، هرچند هستهٔ خانوادگی ماجرا ظرفیت احساسی قابل توجهی دارد، پیرامون آن گاه چنان شلوغ می‌شود که این ظرفیت زیر بار جزئیات روایی پنهان می‌ماند. جهانی تماشایی با هویتی مستقل برجسته‌ترین دستاورد فیلم، بی‌تردید جهان دیداری آن است. محیط‌ها تنها پس‌زمینهٔ کنش نیستند؛ هر کدام با معماری، رنگ و حرکت خود، بخشی از حال‌وهوای داستان را می‌سازند.
جزیره‌ها و فضاهای افسانه‌ای، سازه‌های خیال‌انگیز و مناظر نامتعارف، جهانی پدید می‌آورند که هم ریشه در اسطوره دارد و هم از محدود شدن به بازسازی تاریخی می‌گریزد. نتیجه، فضایی است که در آن امر کهن و عناصر خیال‌پردازانهٔ مدرن در کنار هم قرار می‌گیرند. توجه به جزئیات بصری، فیلم را از بسیاری آثار فانتزی هم‌سنخ متمایز می‌کند.
قاب‌ها اغلب پرتحرک و پُرمایه‌اند و گاهی حتی پیش از آنکه داستان معنای صحنه‌ای را روشن کند، خود تصویر تماشاگر را با زیبایی و رمزآلودگی‌اش جذب می‌کند. این ویژگی هم نقطهٔ قوت است و هم گاه منشأ ضعف: چشم‌اندازها آن‌قدر چشمگیرند که ممکن است توجه را از پیوندهای داستانی منحرف کنند. اما حتی در لحظاتی که روایت از وضوح فاصله می‌گیرد، جهان تصویری فیلم همچنان نیروی کشش خود را حفظ می‌کند.
« با این حال، فیلم گاهی در پرداخت شخصیت‌ها به اندازهٔ جهان‌سازی‌اش دقیق نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
چنین تخیل بصری گسترده‌ای از ویژگی‌های شاخص این اثر دانسته شده است. موسیقی؛ جسارت در ترکیب نامتجانس‌ها موسیقی فیلم یکی از تصمیم‌های جسورانهٔ آن است. استفاده از جَز، گیتار برقی و رنگ‌آمیزی‌هایی با حال‌وهوای وسترن یا ماجراجویانه، در کنار فضای اسطوره‌ای چینی، ممکن است در نگاه نخست ناسازگار به نظر برسد؛ اما همین ناهمخوانی ظاهری به اثر هویتی شنیداری می‌دهد.
موسیقی صرفاً همراه تصویر حرکت نمی‌کند، بلکه گاه به جهان فیلم نوعی سرزندگی و شیطنت می‌بخشد و آن را از لحن حماسیِ متعارف آثار اسطوره‌ای دور می‌کند. این انتخاب در لحظات آرام نیز کارکرد دارد. موسیقی می‌تواند بر تنهایی یانگ جیان تأکید کند و در صحنه‌های پرتحرک، ضرباهنگی پرانرژی بسازد. البته چنین ترکیبی برای هر تماشاگری خوشایند نخواهد بود؛ اما فیلم به جای آنکه خود را با انتظارات آشنای مخاطب هماهنگ کند، به تلفیق سبک‌ها اعتماد می‌کند.
همین جسارت، در کنار طراحی صحنه‌ها، از عواملی است که به اثر شخصیتی متمایز می‌دهد. اکشن و انیمیشن؛ شکوهی همراه با ناهماهنگی صحنه‌های اکشن از امکانات انیمیشن برای ساختن حرکت‌هایی بهره می‌گیرند که اجرای واقع‌گرایانهٔ آن‌ها دشوار یا ناممکن است. تغییر مقیاس، جابه‌جایی سریع در فضا و برخورد نیروهای فراطبیعی، به سکانس‌ها حالتی نمایشی و پرشور می‌دهد.
فیلم در بهترین لحظاتش از این امکانات نه صرفاً برای نمایش قدرت، بلکه برای ساختن ترکیب‌بندی‌های دیداری به‌یادماندنی بهره می‌برد. با این همه، کیفیت حرکت در همهٔ شخصیت‌ها یکسان نیست. در برخی لحظات، حرکات چهره‌ها یا بدن‌ها خشک به نظر می‌رسند و این خشکی، به‌خصوص در صحنه‌هایی که نیازمند ظرافت عاطفی‌اند، از باورپذیری رابطه‌ها می‌کاهد.
« چنین تخیل بصری گسترده‌ای از ویژگی‌های شاخص این اثر دانسته شده است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تضاد میان محیط‌های پرجزئیات و انیمیشن گاه ناهماهنگ شخصیت‌ها محسوس است: جهان پیرامونی با سیالی و غنا نفس می‌کشد، اما بعضی پیکره‌ها هنوز به همان اندازه زنده و روان نیستند. این کاستی، جلوهٔ کلی اثر را از میان نمی‌برد، ولی مانع می‌شود که هر صحنه به یک اندازه تأثیرگذار باشد. روایتی پیچیده و ریتمی ناپایدار داستان فیلم در آغاز با طرحی نسبتاً روشن پیش می‌رود: شکارچی‌ای مأمور یافتن جوانی می‌شود که پیوندی خانوادگی با او دارد.
اما هرچه ماجرا گسترش می‌یابد، شخصیت‌های تازه، انگیزه‌های متقاطع و رازهای گذشته بر پیچیدگی آن می‌افزایند. این پیچیدگی می‌تواند برای تماشاگرانی که از کشف تدریجی پیوندها لذت می‌برند، جذاب باشد؛ زیرا فیلم پیوسته اطلاعات تازه‌ای عرضه می‌کند و برداشت مخاطب از موقعیت‌ها را تغییر می‌دهد.
مشکل آنجا پدیدار می‌شود که پیچیدگی همیشه با شفافیت همراه نیست. گاهی روایت به جای آنکه اجازه دهد تصویر، کنش و رابطه‌ها معنا را منتقل کنند، به توضیح مستقیم روی می‌آورد. در نتیجه، فیلم میان کم‌گویی و شرح‌دادن بیش از اندازه نوسان می‌کند. ریتم نیز از این نوسان بی‌تأثیر نمی‌ماند: بخش‌هایی پرجنب‌وجوش و سرشار از کشف‌اند، اما در مقاطعی داستان مکث می‌کند یا جزئیات تازه‌ای را چنان انباشته می‌سازد که دنبال کردن مسیر اصلی دشوار می‌شود.
این آشفتگی در بخش‌های پایانی می‌تواند شدت یابد؛ بی‌آنکه لازم باشد برای اشاره به آن، رازها یا سرانجام ماجرا فاش شوند. جایگاه اثر در میان روایت‌های اسطوره‌ای فیلم بر چهره‌ای برگرفته از میراث اسطوره‌ای چین تمرکز دارد، اما قصد ندارد صرفاً روایتی وفادار و موزه‌ای عرضه کند. اسطوره در اینجا مادهٔ خامی برای بازآفرینی است: قهرمانان کهن در جهانی تازه و پرتحرک قرار می‌گیرند و پیوندهای خانوادگی و قدرت، رنگ‌وبویی معاصر پیدا می‌کنند.
« این کاستی، جلوهٔ کلی اثر را از میان نمی‌برد، ولی مانع می‌شود که هر صحنه به یک اندازه تأثیرگذار باشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
به همین دلیل، آشنایی کامل با پیشینهٔ افسانه‌ای ممکن است به درک بعضی مناسبات کمک کند، اما جذابیت بصری و مسیر عاطفی فیلم فقط به چنین آشنایی‌ای وابسته نیست. این بازآفرینی، اسطوره‌های چینی را در بستری خیال‌پردازانه و نو می‌نشاند. با این حال، گسترهٔ جهان و تراکم اشارات آن گاهی بیش از ظرفیت یک روایت واحد به نظر می‌رسد.
فیلم میل دارد هم قصه‌ای خانوادگی باشد، هم ماجرایی حماسی، هم مجموعه‌ای از صحنه‌های اکشن، و هم نمایشی از جهان‌سازی مستقل. این خواسته‌ها همیشه در تعادل قرار نمی‌گیرند. با وجود این، بلندپروازی اثر ارزشمند است؛ زیرا آن را از بازگویی بی‌خطر الگوهای آشنا دور می‌کند و به تجربه‌ای پرتصویر و دارای صدای خاص بدل می‌سازد.
جمع‌بندی «New Gods: Yang Jian» اثری است که بیش از هر چیز با جهان دیداری و هویت شنیداری‌اش در ذهن می‌ماند. موسیقی نامتعارف، محیط‌های خیال‌انگیز و صحنه‌های اکشن پرتحرک، تجربه‌ای متمایز می‌سازند؛ تجربه‌ای که در بهترین لحظاتش از توانایی انیمیشن برای آفرینش جهانی تازه بهره می‌گیرد. در سوی دیگر، روایت شلوغ و گاه توضیح‌زده، فراز و فرود ریتم و ناهماهنگی حرکت برخی شخصیت‌ها، از انسجام عاطفی و داستانی فیلم می‌کاهند.
این اثر برای تماشاگری که در درجهٔ نخست به تخیل تصویری، بازآفرینی اسطوره و ترکیب جسورانهٔ سبک‌ها اهمیت می‌دهد، انتخابی جذاب است. اما مخاطبی که خواهان روایتی کاملاً سرراست و پیوسته باشد، ممکن است در میان پیچش‌ها و جابه‌جایی‌های داستانی احساس سردرگمی کند. فیلم در مجموع، تجربه‌ای نابرابر اما چشمگیر است: گاهی دشوار برای دنبال کردن، اما به‌ندرت بی‌هویت یا بی‌تصویر.
« این بازآفرینی، اسطوره‌های چینی را در بستری خیال‌پردازانه و نو می‌نشاند. »
ثبت دیدگاه