وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

ایده‌ای آشنا با ظرفیت‌های زنده «Contra» کمدی‌درامی آلمانی به کارگردانی زونکه وورتمن است که از برخورد دو شخصیت با جهان‌بینی‌های متضاد، موقعیتی برای شوخی، تنش و بازنگری می‌سازد. ریچارد پول، استاد حقوقی که تندیِ زبان و رفتار زمختش بخشی از شهرت اوست، در برابر نعیمه، دانشجویی باهوش و بااستعداد قرار می‌گیرد.

پس از آن‌که سخنی نژادپرستانه از پول در فضای مجازی فراگیر می‌شود، دانشگاه او را از کار برکنار نمی‌کند، بلکه وادارش می‌سازد نعیمه را برای رقابتی مهم در فن مناظره آماده کند. این نقطه‌ی آغاز، هم موتور کمدی فیلم است و هم منشأ پرسشی جدی‌تر: آیا تمرین سخن‌گفتن و استدلال‌کردن می‌تواند شکاف میان دو آدم را پر کند؟

فیلم در آغاز پاسخ را باز می‌گذارد، اما چارچوبش به‌سرعت آشنا می‌شود؛ استاد تندخو و دانشجوی جوان باید در روندی پرتنش به همکاری برسند. «Contra» در اصل بازسازی یک فیلم فرانسوی است و این تبارِ داستانیِ آشنا در شکل‌گیری مسیر قابل‌پیش‌بینی آن بی‌تأثیر نیست. دوگانه‌ی استاد و دانشجو رابطه‌ی پول و نعیمه مهم‌ترین کانون جذابیت فیلم است.

پول با اعتمادبه‌نفسی گاه آزاردهنده، به زبان و منطق همچون ابزارهای قدرت می‌نگرد؛ نعیمه نیز صرفاً شاگردی نیست که باید از استادش فنون سخنوری بیاموزد. او در برابر تحقیر و پیش‌داوری واکنش نشان می‌دهد و همین ایستادگی، تعادل رابطه را از همان ابتدا پیچیده می‌کند. تضاد این دو فقط در سن، جایگاه یا منش خلاصه نمی‌شود؛ آن‌ها به شیوه‌های متفاوتی به اعتبار، هویت و امکان شنیده‌شدن می‌اندیشند.

« دوگانه‌ی استاد و دانشجو رابطه‌ی پول و نعیمه مهم‌ترین کانون جذابیت فیلم است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این تقابل به فیلم انرژی می‌دهد، زیرا هر گفت‌وگو می‌تواند هم تمرین مناظره باشد و هم رویارویی شخصی. شوخی‌ها غالباً از برخورد میان صراحت بی‌ملاحظه‌ی پول و پاسخ‌گویی نعیمه شکل می‌گیرند؛ هر دو می‌کوشند میدان گفتگو را در اختیار بگیرند، و همین کشاکش لحظات سرزنده‌ای می‌آفریند. با این حال، گاهی فیلم برای رسیدن به ضربه‌ی کمدی، شخصیت‌ها را بیش از اندازه در نقش‌های تثبیت‌شده نگه می‌دارد: استاد بدزبان و دانشجوی مقاوم.

در نتیجه، رابطه جذاب است، اما همیشه به عمق روان‌شناختیِ ظرفیت اولیه‌اش نمی‌رسد. بازی‌ها و نیروی کمدی کریستوف ماریا هربست در نقش پول از مهارتش در اجرای شخصیت‌های خودخواه و گزنده بهره می‌گیرد. او می‌تواند جمله‌ای ظاهراً معمولی را با لحنی ادا کند که هم خنده‌دار باشد و هم اندکی تهدیدآمیز.

این کیفیت برای نقشی که باید هم کمدی بسازد و هم مخاطب را از رفتار خود برنجاند، ضروری است. نیلام فاروق نیز نعیمه را با ترکیبی از خویشتن‌داری و اراده پیش می‌برد؛ شخصیت او در بهترین لحظه‌ها نه قربانی منفعل موقعیت است و نه وسیله‌ای برای اصلاح اخلاقی استادش. همراهی این دو بازیگر، کشمکش‌های گفتاری را دیدنی می‌کند.

با این همه، بازی‌ها همیشه از محدودیت‌های فیلمنامه رها نمی‌شوند. برخی واکنش‌ها و لحظه‌های احساسی چنان در خدمت پیام یا قوس داستانی قرار می‌گیرند که طبیعی‌بودنشان کاهش می‌یابد. وقتی صحنه‌ای باید هم خنده ایجاد کند، هم شخصیت را توضیح دهد و هم نکته‌ای اجتماعی را به تماشاگر برساند، گاهی نتیجه کمی تصنعی به نظر می‌رسد.

« این تقابل به فیلم انرژی می‌دهد، زیرا هر گفت‌وگو می‌تواند هم تمرین مناظره باشد و هم رویارویی شخصی. »

شخصیت‌ها و اجرا

موسیقی و ضرباهنگ شوخ‌طبعانه‌ی فیلم به حفظ فضای سبک کمک می‌کنند، اما همه‌ی شوخی‌ها به یک اندازه اثرگذار نیستند؛ بعضی تیز و بجا هستند و بعضی دیگر بیش از آن‌که از موقعیت بجوشند، به نظر می‌رسد برای پرکردن فاصله‌ی میان دو نقطه‌ی داستانی به کار رفته‌اند. مناظره به‌مثابه صحنه‌ی نمایش مناظره در «Contra» صرفاً موضوعی تزئینی نیست؛ فیلم از آن برای سازمان‌دادن به رابطه‌ی دو شخصیت و طرح پرسش درباره‌ی قدرت کلام استفاده می‌کند.

تمرین‌های سخنوری امکان می‌دهند که شخصیت‌ها با فرض‌های اخلاقی و اجتماعی روبه‌رو شوند و تماشاگر نیز به جذابیتِ ساختن استدلال، پاسخ‌دادن و تغییر زاویه‌ی نگاه نزدیک شود. این بخش‌ها از سرگرم‌کننده‌ترین لحظات اثرند، به‌خصوص هنگامی که رقابت لفظی از کلاس بیرون می‌زند و به زندگی روزمره‌ی شخصیت‌ها سرایت می‌کند.

اما فیلم در نمایش مناظره، به همان اندازه که از هیجانِ آن بهره می‌گیرد، در پرداخت دقیق قواعد و دشواری‌هایش محتاط می‌ماند. گاه اهمیت مسابقه بیش از آن‌که از فرآیند واقعی استدلال‌ورزی برآید، به‌واسطه‌ی جایگاهش در طرح داستان القا می‌شود. برای مخاطبی که انتظار دارد بحث‌ها عمیق، چندسویه و از نظر فکری منسجم باشند، این کاستی محسوس است.

فیلم می‌خواهد مناظره را هم سرگرمی کند، هم استعاره‌ای از گفت‌وگوی اجتماعی؛ اما در بعضی صحنه‌ها، سویه‌ی نمایشی بر سویه‌ی فکری غلبه می‌کند. نژادپرستی و مرزهای سازش حساس‌ترین و در عین حال مسئله‌دارترین وجه فیلم، برخورد آن با نژادپرستی است. آغاز ماجرا به‌روشنی نشان می‌دهد که گفتار تبعیض‌آمیز صرفاً یک لغزش بی‌اهمیت نیست؛ سخن استاد در فضای دانشگاه، رابطه‌ی قدرت میان او و دانشجو و انتشار گسترده‌ی ویدئو، همگی پیامدهایی فراتر از یک مشاجره‌ی خصوصی دارند.

« برای مخاطبی که انتظار دارد بحث‌ها عمیق، چندسویه و از نظر فکری منسجم باشند، این کاستی محسوس است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم در طرح این وضعیت جسارت اولیه‌ای دارد و توجه را به مسئولیت فردی و نهادی جلب می‌کند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که روایت می‌کوشد تعارضی ساختاری و عمیق را در محدوده‌ی تحول اخلاقی یک فرد حل‌وفصل کند. پول به شخصیتی تبدیل می‌شود که باید هم بابت رفتار خود پاسخ‌گو باشد و هم تماشاگر را با امکان تغییرش همراه کند؛ اما این تعادل همیشه با دقت برقرار نمی‌شود.

در نتیجه، برخی لحظه‌ها چنین برداشتی پدید می‌آورند که فهمیدن گذشته یا انگیزه‌های شخصیِ فرد، از شدت آسیبِ رفتار او می‌کاهد. فیلم گاهی به جای مکث بر پیامدهای تبعیض و تجربه‌ی نعیمه، زودتر از موعد به سوی آشتی و تفاهم می‌رود. این شتاب، پرسش اجتماعیِ مهمی را که خود فیلم مطرح کرده، ساده‌تر از اندازه‌ی واقعی‌اش جلوه می‌دهد.

ریتم، کلیشه و پیش‌بینی‌پذیری «Contra» از الگوی داستانیِ تحول و همکاریِ دو شخصیت ناسازگار بهره می‌برد؛ الگویی که به‌خودی‌خود می‌تواند مؤثر باشد، اما در این‌جا مسیر کلی قصه کمتر غافلگیرکننده است. مخاطب معمولاً می‌تواند حدس بزند که اختلاف‌ها چگونه به فرصتی برای نزدیکی بدل می‌شوند و رقابت چه نقشی در جمع‌بندی روایی خواهد داشت.

ازاین‌رو، نیروی فیلم بیشتر در لحظات جزئی، دیالوگ‌ها و برخوردهای شخصیت‌هاست تا در پیچش‌های داستانی. ریتم اثر نیز در همه‌ی بخش‌ها یکدست نمی‌ماند. بخش‌هایی که بر کشمکش زبانی و تمرین‌ها تکیه دارند، روان و سرگرم‌کننده‌اند؛ اما در ادامه، بعضی صحنه‌ها بیش از آن‌که تنش را افزایش دهند، بر مکث‌های طولانی یا تأکیدهای تکراری متکی می‌شوند.

« فیلم در طرح این وضعیت جسارت اولیه‌ای دارد و توجه را به مسئولیت فردی و نهادی جلب می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم در چنین لحظه‌هایی از سرزندگی اولیه فاصله می‌گیرد. این افت، به‌ویژه هنگامی محسوس است که روایت میان کمدی و درام اجتماعی رفت‌وآمد می‌کند، بی‌آن‌که همیشه گذار میان این دو لحن را به‌نرمی انجام دهد. جمع‌بندی «Contra» فیلمی خوش‌تماشا و دارای ایده‌ای روشن است: دو آدم بسیار متفاوت را در موقعیتی قرار می‌دهد که ناچارند به زبان یکدیگر گوش کنند، پاسخ بدهند و از موضع خود دفاع کنند.

بازی‌های محوری، شوخی‌های کلامی و شکل‌گیری گروهی نامتعارف برای مناظره، به اثر گرما و جذابیت می‌بخشند. در بهترین لحظه‌ها، فیلم یادآور می‌شود که سخنوری فقط پیروزی در بحث نیست؛ تواناییِ شنیدن و بازنگری نیز بخشی از آن است. بااین‌حال، جذابیت سرگرم‌کننده‌ی فیلم را نباید با عمق کامل در پرداخت مسائل اجتماعی اشتباه گرفت.

داستان کلیشه‌هایی آشنا دارد، مسیرش چندان غافلگیرکننده نیست و برخوردش با نژادپرستی گاه بیش از اندازه شتاب‌زده و آشتی‌جویانه می‌شود. بنابراین «Contra» بیش از آن‌که اثری پیچیده و بی‌ملاحظه درباره‌ی تبعیض باشد، کمدی‌درامی خوش‌ریتم با ایده‌ای اجتماعی و محدودیت‌هایی جدی در پرداخت آن است؛ فیلمی که دیدنش می‌تواند لذت‌بخش باشد، اما پرسش‌هایی را که مطرح می‌کند، به همان اندازه پی نمی‌گیرد.

« فیلم در چنین لحظه‌هایی از سرزندگی اولیه فاصله می‌گیرد. »