نقد و بررسی
نقد جنگجویان افسانه‌ای (Legendary Amazons) | 2011
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان افسانه و میدان نبرد «Legendary Amazons» در قلمرو فیلم‌های حماسی تاریخی حرکت می‌کند؛ جهانی آکنده از وفاداری خاندانی، خیانت در دربار و نبرد بر سر بقا. داستان در چینِ سدهٔ یازدهم و روزگار دودمان سونگ می‌گذرد: درحالی‌که جنگ در مرزها شعله‌ور است و فساد در دستگاه حکومتی ریشه دوانده، خاندان یانگ بار اصلی دفاع از کشور را بر دوش دارد.
با کشته‌شدن واپسین مرد خاندان، زنان یانگ به میدان می‌آیند و ادامهٔ میراث نظامی خانواده را بر عهده می‌گیرند. فیلم بر پایهٔ روایت‌های مشهور خاندان یانگ ساخته شده و در کنار ماجراجویی جنگی، به قهرمانی زنانه نیز تکیه دارد. این انتخاب، ظرفیت دراماتیک روشنی دارد: زنان جنگجو نه حاشیه‌ای بر داستان مردان، بلکه نیروی محوری روایت‌اند.
بااین‌حال، فیلم در تبدیل این ظرفیت به درامی منسجم کامیاب نیست. ایدهٔ مرکزی پرشور است، اما مسیر داستان بیش از آن‌که با دگرگونی‌های شخصیت‌ها پیش برود، به رشته‌ای از رویارویی‌ها و رخدادهای جنگی متکی می‌ماند. قهرمانی جمعی، شخصیت‌های کم‌پرداخت مهم‌ترین امتیاز روایی فیلم، جمعی بودن قهرمانی آن است.
زنان خاندان یانگ در کنار یکدیگر می‌ایستند و مسئولیت دفاع از سرزمین را می‌پذیرند؛ حضوری که به داستان رنگی متفاوت می‌دهد و از الگوی معمول قهرمان یگانه فاصله می‌گیرد. فیلم می‌کوشد نشان دهد که شجاعت در اینجا نه ویژگی یک فرد، بلکه میراثی مشترک و نیرویی برخاسته از پیوندهای خانوادگی است.
« با کشته‌شدن واپسین مرد خاندان، زنان یانگ به میدان می‌آیند و ادامهٔ میراث نظامی خانواده را بر عهده می‌گیرند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
اما همین تعدد شخصیت‌ها به یکی از دشواری‌های فیلم بدل می‌شود. شمار فراوان زنان جنگجو، بدون آن‌که هر یک مجال کافی برای معرفی و تحول داشته باشند، باعث می‌شود بعضی از آنان بیشتر نشانه‌هایی از یک تیپ قهرمانانه باشند تا شخصیت‌هایی با خواسته‌ها و تناقض‌های روشن. تماشاگر ممکن است تفاوت‌های ظاهری یا مهارت‌های رزمی آنان را به خاطر بسپارد، اما کمتر فرصت می‌یابد با جهان درونی‌شان ارتباطی عمیق برقرار کند.
در نتیجه، سوگ، خشم و وفاداری که باید بار عاطفی روایت را بسازند، گاه بیش از آن‌که تجربه شوند، اعلام می‌شوند. ملودرامی که به شتاب می‌افتد فیلم برای پیشبرد داستان به مجموعه‌ای از عناصر پرقدرت متوسل می‌شود: فقدان، وظیفه، خیانت و انتقام. این مضامین به‌خودی‌خود زمینه‌ای مناسب برای یک حماسهٔ خانوادگی فراهم می‌کنند، اما پیوند میان آن‌ها به اندازهٔ کافی پرورده نمی‌شود.
وقایع با شتاب از یک بحران به بحران بعدی می‌رسند و شخصیت‌ها پیش از آن‌که واکنش‌هایشان مجال رسوب پیدا کند، درگیر موقعیتی تازه می‌شوند. این تندیِ روایت به‌ویژه در بخش‌های میانی اثر خود را نشان می‌دهد. فیلم از یک سو می‌خواهد جدال سیاسی و فساد دربار را ترسیم کند و از سوی دیگر، ماجرای شخصی زنان خاندان را دنبال کند؛ اما این دو خط همیشه به‌خوبی در یکدیگر تنیده نمی‌شوند.
سازوکارهای قدرت و انگیزه‌های مخالفان گاه ساده‌سازی می‌شوند و درام بیشتر به پیشبرد نبردها وابسته می‌ماند تا به کشمکش‌های سیاسی و اخلاقی. تدوین شتاب‌زده نیز این احساس را تقویت می‌کند که برخی پیوندهای روایی حذف شده‌اند یا فرصت کافی برای شکل‌گیری نیافته‌اند. نبردها؛ نقطهٔ اتکای اصلی هرگاه فیلم از گفت‌وگوهای توضیحی فاصله می‌گیرد و به میدان نبرد می‌رسد، انرژی بیشتری پیدا می‌کند.
« اما همین تعدد شخصیت‌ها به یکی از دشواری‌های فیلم بدل می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
مبارزه‌های رزمی، سلاح‌های گوناگون و حضور گروهی زنان در صحنه، به اثر حرکت و شکوه بصری می‌بخشند. طراحی نبردها می‌کوشد مهارت و ویژگی‌های متفاوت جنگجویان را به نمایش بگذارد و همین تنوع، صحنه‌های اکشن را از یکنواختی کامل دور می‌کند. بااین‌همه، اجرای این صحنه‌ها همیشه متوازن نیست. اغراق در حرکات و جلوه‌های ویژه گاه واقع‌نمایی میدان جنگ را کنار می‌زند و اثری کارتونی بر تصاویر می‌نشاند.
این انتخاب ممکن است برای تماشاگرانی که با سنت فیلم‌های رزمی و فانتزی تاریخی آشنایند، بخشی از زبان ژانر به شمار آید؛ اما برای کسانی که انتظار نبردهایی زمینی و ملموس دارند، فاصله‌ای محسوس میان خشونت داستان و سبک نمایش آن ایجاد می‌کند. فیلم در بهترین لحظه‌های اکشنش تماشایی است، ولی کمتر می‌تواند هیجان بصری را به تعلیق یا ضربهٔ عاطفی پایدار بدل کند.
رنگ، لباس و ساختن شکوه در سطح تصویر، لباس‌ها و رنگ‌آمیزی پرزرق‌وبرق سهم مهمی در ساخت فضای تاریخی دارند. پوشش‌های آراسته و نشانه‌های دیداری هر شخصیت، به فیلم هویتی نمایشی می‌دهند؛ گویی قهرمانان از دل قصه‌ای مصور و افسانه‌ای بیرون آمده‌اند. این زیبایی‌شناسی با لحن حماسی اثر سازگار است و به‌خصوص در قاب‌های گروهی، حضور زنان جنگجو را به تصویری باشکوه و به‌یادماندنی تبدیل می‌کند.
در عین حال، این جلوهٔ چشم‌نواز همیشه با انسجام جهان فیلم همراه نیست. دکورها و جلوه‌های دیجیتال در بعضی لحظه‌ها مصنوعی به نظر می‌رسند و شکاف میان شکوه لباس‌ها و محدودیت‌های صحنه‌پردازی آشکار می‌شود. فیلم به‌جای آن‌که با جزئیات محیطی، حس یک دورهٔ تاریخی را آرام‌آرام بسازد، اغلب بر نشانه‌های فوری و پررنگ تکیه می‌کند.
« مبارزه‌های رزمی، سلاح‌های گوناگون و حضور گروهی زنان در صحنه، به اثر حرکت و شکوه بصری می‌بخشند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بنابراین، نتیجه بیش از آن‌که بازسازی واقع‌گرایانهٔ تاریخ باشد، حماسه‌ای رنگین و تئاتری است. بازی‌ها و هماهنگی گروهی ترکیب بازیگران، چهره‌هایی با تجربه‌های گوناگون را کنار هم قرار می‌دهد؛ از جمله Cecilia Cheung در نقش Mu Guiying، Cheng Pei-pei در نقش She Saihua و Liu Xiaoqing در نقش پرنسس Chai.
حضور بازیگران باتجربه به فیلم وزنی آشنا می‌بخشد، اما هماهنگی میان اجراها یکدست نیست. برخی بازی‌ها با لحن ملودراماتیک و پرشور فیلم همراه می‌شوند، درحالی‌که برخی دیگر حال‌وهوایی متفاوت دارند و از فضای مشترک اثر فاصله می‌گیرند. این ناهماهنگی را نباید تنها به بازیگران نسبت داد؛ فیلمنامه فرصت محدودی برای شکل‌گیری رابطه‌ها و انگیزه‌ها فراهم می‌کند.
وقتی شخصیت‌ها کمتر از آنچه لازم است در موقعیت‌های روزمره یا تصمیم‌های دشوار دیده می‌شوند، بازیگر نیز ابزار کافی برای ساختن تحول تدریجی در اختیار ندارد. نتیجه، گروهی از قهرمانان است که در تصویر حضوری پررنگ دارند، اما از نظر عاطفی همیشه به یک اندازه زنده نمی‌شوند. جایگاه فیلم در سنت حماسهٔ رزمی «Legendary Amazons» به روایتی قدیمی‌تر و گسترده‌تر دربارهٔ خاندان یانگ تکیه دارد و با فیلم «The 14 Amazons» محصول ۱۹۷۲ نیز هم‌خانواده است.
این پیشینه، اثر را در سنتی قرار می‌دهد که در آن تاریخ، افسانه و نمایش رزمی درهم می‌آمیزند. بنابراین، سنجش آن صرفاً با معیارهای درام تاریخی واقع‌گرا چندان منصفانه نیست؛ فیلم در پی ساختن جهانی اغراق‌شده و حماسی است که قهرمانی را در مقیاسی جمعی و نمادین عرضه کند. بااین‌حال، آشنایی با این سنت کاستی‌های فیلمنامه را از میان نمی‌برد.
« بنابراین، نتیجه بیش از آن‌که بازسازی واقع‌گرایانهٔ تاریخ باشد، حماسه‌ای رنگین و تئاتری است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اثر گاه چنان به لحظه‌های نمایشی و نبردهای بزرگ وابسته می‌شود که فرصت پرداختن به پرسش‌های جذاب‌تر داستان را از دست می‌دهد: وفاداری به خانواده تا کجا می‌تواند با عدالت سازگار باشد؟ قهرمانی در برابر حکومتی فاسد چه معنایی دارد؟ و زنان چگونه در نظمی که قدرت را عمدتاً مردانه تعریف کرده، جایگاه خود را به دست می‌آورند؟
فیلم این پرسش‌ها را مطرح می‌کند، اما کمتر در آن‌ها مکث می‌کند. جمع‌بندی «Legendary Amazons» اثری ناهموار است که بهترین دستاوردش را در تصویر گروهی زنان جنگجو، طراحی نبردهای پرتحرک و جلوه‌های رنگین بصری می‌یابد. ایدهٔ محوری آن ظرفیت عاطفی و تاریخی فراوانی دارد، اما داستان‌پردازی شتاب‌زده، شخصیت‌های کم‌پرداخت، ناهماهنگی بازی‌ها و جلوه‌های گاه اغراق‌آمیز مانع می‌شوند که این ظرفیت به درامی کاملاً اثرگذار تبدیل شود.
تماشاگرانی که از حماسه‌های رزمی، قهرمانان جمعی و فضای افسانه‌ای لذت می‌برند، احتمالاً لحظه‌های سرگرم‌کننده و تصاویر پرشکوهی در فیلم خواهند یافت. اما کسانی که بیش از نمایش و نبرد، به انسجام روایی و شخصیت‌پردازی دقیق اهمیت می‌دهند، ممکن است از فاصلهٔ میان ایدهٔ بلندپروازانهٔ فیلم و پرداخت محدود آن ناامید شوند.
«Legendary Amazons» در نهایت بیشتر یک حماسهٔ دیداریِ پرهیاهو است تا درامی تاریخی با عمق و انسجام کامل.
« قهرمانی در برابر حکومتی فاسد چه معنایی دارد؟ »
ثبت دیدگاه