نقد و بررسی
نقد ریگ‌های روان (The Dunes) | 2021
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به زادگاه؛ بازگشت به گذشته «The Dunes» تریلری روان‌شناختی است که موتور درامش را بر برخورد شخصیت اصلی با گذشته بنا می‌کند. نیکلاس رایس، روزنامه‌نگاری شناخته‌شده در لس‌آنجلس تایمز، به زادگاهش بازمی‌گردد؛ اما این بازگشت نه صرفاً سفری به مکانی آشنا، بلکه ورود دوباره به فضایی است که خاطره‌ها و رازهای قدیمی در آن هنوز زنده‌اند.
پدیدارشدن چهره‌ای مرموز از گذشته، امنیت نیکلاس را تهدید می‌کند و او را وامی‌دارد با چیزهایی روبه‌رو شود که ظاهراً از آن‌ها فاصله گرفته است. فیلم همین موقعیت آشنا را به بستری برای تعلیق و اضطراب تبدیل می‌کند، بی‌آنکه از همان ابتدا همه پاسخ‌ها را آشکار سازد. تعلیقِ ساخته‌شده از انتظار یکی از انتخاب‌های اصلی فیلم، پرهیز از شتاب‌زدگی است.
روایت با قدم‌هایی سنجیده پیش می‌رود و اطلاعات را قطره‌قطره در اختیار مخاطب می‌گذارد. در نتیجه، تعلیق بیش از آنکه بر شوک‌های ناگهانی یا ترساندن‌های لحظه‌ای تکیه کند، از حسِ ندانستن و انتظار نیرو می‌گیرد: چه چیزی در گذشته رخ داده، چرا بازگشت نیکلاس این‌قدر مخاطره‌آمیز است و چهره‌ی تازه‌پدیدار‌شده چه نسبتی با زندگی او دارد؟
« تعلیقِ ساخته‌شده از انتظار یکی از انتخاب‌های اصلی فیلم، پرهیز از شتاب‌زدگی است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این رویکرد برای تماشاگرانی که به تریلرهای کم‌صدا و روان‌شناختی علاقه دارند، جذاب است؛ زیرا فیلم به‌جای آنکه پیوسته حادثه‌ای پرهیاهو عرضه کند، ذهن را درگیر شکاف‌های میان اطلاعات می‌سازد. با این حال، صبر روایی همیشه به معنای تعلیق مؤثر نیست. فیلم گاه چنان مکث می‌کند که انتظار از حالت سازنده بیرون می‌آید و به سکون نزدیک می‌شود.
تفاوت میان آهستگیِ هدفمند و کش‌دادن صحنه‌ها ظریف است؛ «The Dunes» در بخش‌هایی از مسیر این مرز را به‌خوبی نگه می‌دارد و در بخش‌هایی دیگر از آن عبور می‌کند. خواب و خاطره؛ ابزار روایت یا تکرار ملال‌آور؟ خواب‌ها و خاطره‌ها در شکل‌دادن به تجربه‌ی نیکلاس نقش مهمی دارند. آن‌ها صرفاً پنجره‌هایی به گذشته نیستند، بلکه نشانه‌هایی از فشار روانی و ناتوانی شخصیت در رهاشدن از آنچه پشت سر گذاشته است.
از این نظر، رفت‌وبرگشت میان اکنون و گذشته با مضمون مرکزی فیلم هماهنگ است: بازگشت به زادگاه، گذشته را به سطح می‌آورد و ذهن شخصیت را از آرامش محروم می‌کند. اما همین ابزار در معرض فرسودگی قرار می‌گیرد. تکرار خواب‌ها و تصاویر خاطره‌گون، به‌جای آنکه هر بار معنایی تازه یا تغییری در برداشت مخاطب ایجاد کند، گاهی حس بازگویی پیدا می‌کند.
« با این حال، صبر روایی همیشه به معنای تعلیق مؤثر نیست. »
شخصیت‌ها و اجرا
وقتی یک تمهید چندین بار با کارکردی کمابیش مشابه بازمی‌گردد، نیروی رازآلودش کاهش می‌یابد و ریتم فیلم یکنواخت می‌شود. مشکل اصلی، حضور خاطره‌ها نیست؛ مسئله این است که تکرار آن‌ها همیشه به اندازه‌ی کافی دگرگون نمی‌شود تا تازگی و ضرورت خود را حفظ کند. نیکلاس رایس و بارِ نقش اصلی نیکلاس در مرکز تقریباً همه‌ی نیروهای روایی قرار دارد: گذشته، تهدید، بازگشت به خانه و پرسش‌هایی که پاسخشان به‌تدریج آشکار می‌شود.
شخصیت او برای کارکرد تریلر مناسب است، چون هم در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار دارد و هم به‌واسطه‌ی حرفه و زندگی پیشینش، با جهانی بیرون از زادگاه پیوند خورده است. تضاد میان جایگاه اجتماعی او به‌عنوان روزنامه‌نگاری سرشناس و درماندگی‌اش در برابر امر حل‌نشده‌ی گذشته، زمینه‌ای بالقوه پربار فراهم می‌کند.
بااین‌همه، فیلم گاهی نیکلاس را بیش از آنکه از درون بکاود، درون زنجیره‌ای از نشانه‌ها و موقعیت‌های مبهم قرار می‌دهد. مخاطب می‌تواند اضطراب او را دنبال کند، اما همیشه به همان اندازه به لایه‌های عمیق‌تر شخصیتش راه نمی‌یابد. همین فاصله بر میزان هم‌ذات‌پنداری اثر می‌گذارد: تماشاگر ممکن است مشتاق کشف راز باشد، بی‌آنکه در تمام لحظات با تجربه‌ی درونی قهرمان پیوندی محکم برقرار کند.
« مخاطب می‌تواند اضطراب او را دنبال کند، اما همیشه به همان اندازه به لایه‌های عمیق‌تر شخصیتش راه نمی‌یابد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فضا، تصویر و موسیقی عنوان فیلم و فضای زادگاهی‌اش، حس مکانی را به بخشی از تعلیق بدل می‌کنند. محیط فقط پس‌زمینه‌ی رویدادها نیست؛ مکانی است که خاطره‌ها را در خود نگه می‌دارد و بازگشت به آن را به تجربه‌ای دوگانه تبدیل می‌کند: آشنایی از یک سو و بیگانگی از سوی دیگر. فیلم از این کیفیت برای ساختن دلشوره‌ای آرام بهره می‌گیرد؛ نوعی اضطراب که بیش از آنکه از خطر آشکار سرچشمه بگیرد، از این تصور می‌آید که در ظاهرِ روزمره چیزی پنهان است.
موسیقی، با این حال، برای همه‌ی صحنه‌ها به کمک فیلم نمی‌آید. در اثری که به مکث، ابهام و انتظار وابسته است، موسیقی می‌تواند ظرافت فضا را تقویت کند یا برعکس، آن را به یکنواختی بکشاند. در «The Dunes» لحظاتی هست که موسیقی به‌جای ایجاد لایه‌ای تازه از تنش، حس کش‌آمدن صحنه را بیشتر می‌کند.
این مسئله، همراه با تکرار خواب‌ها، از عواملی است که ممکن است تماشاگر را از فضای فیلم بیرون بکشد. ساختار تدریجی و پیچش‌های داستانی فیلم رازهایش را یک‌باره عرضه نمی‌کند؛ کنجکاوی را از راه چیدن نشانه‌ها و تغییر تدریجی برداشت مخاطب زنده نگه می‌دارد. این ساختار به آن اجازه می‌دهد تا در نیمه‌های نخست، هم‌زمان با معرفی تهدید، پرسش‌هایی درباره‌ی گذشته‌ی نیکلاس شکل دهد.
« فضا، تصویر و موسیقی عنوان فیلم و فضای زادگاهی‌اش، حس مکانی را به بخشی از تعلیق بدل می‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
کشش روایت از همین فاصله میان آنچه می‌بینیم و آنچه هنوز نمی‌دانیم پدید می‌آید. فیلم در مقاطعی موفق می‌شود این فاصله را حفظ کند و تماشاگر را تا مراحل پایانی مشتاق نگه دارد، بی‌آنکه لازم باشد برای هر صحنه حادثه‌ای پرسرعت تدارک ببیند. بااین‌حال، پیچش داستانی به‌تنهایی نمی‌تواند همه‌ی کاستی‌های ریتم را جبران کند.
اگر مسیر رسیدن به افشاگری بیش از اندازه کند باشد، حتی مخاطبی که پاسخ‌ها را می‌خواهد ممکن است از تکرار برخی تمهیدها خسته شود. به همین دلیل، واکنش به فیلم تا حد زیادی به تحمل تماشاگر در برابر روایت‌های آهسته بستگی دارد: برای برخی، این آرامش فرصت تأمل و ساختن دلشوره است؛ برای برخی دیگر، نشانه‌ی کمبود حرکت و پیشروی محسوب می‌شود.
جمع‌بندی «The Dunes» تریلری روان‌شناختی است که نقطه‌ی قوتش را در پیوند میان گذشته‌ی حل‌نشده و تهدیدِ اکنون می‌یابد. فیلم با تکیه بر روایت تدریجی، فضای رازآلود و حس دلشوره، مخاطب را به جست‌وجوی معنای نشانه‌ها فرامی‌خواند و به‌جای ترس‌های ناگهانی، بر انتظار و ابهام تکیه می‌کند. در مقابل، تکرار خواب‌ها و خاطره‌ها، موسیقی کم‌اثر و ریتم کند گاه از نیروی همین فضا می‌کاهند و تجربه را یکنواخت می‌سازند.
« کشش روایت از همین فاصله میان آنچه می‌بینیم و آنچه هنوز نمی‌دانیم پدید می‌آید. »
جمع‌بندی
ارزش فیلم در نهایت به این بستگی دارد که تماشاگر از یک تریلر چه می‌خواهد. اگر انتظار روایتی پرحادثه و تندآهنگ داشته باشد، احتمالاً کندی آن را مانعی جدی خواهد یافت؛ اما اگر از دنبال‌کردن رازها، فضای آرامِ تهدیدآمیز و بازگشت گذشته به زندگی شخصیت‌ها لذت ببرد، فیلم می‌تواند تا پایان کنجکاوی‌برانگیز بماند.
«The Dunes» اثری بی‌نقص نیست، اما ایده‌ی مرکزی‌اش و حال‌وهوای ماندگارش برای علاقه‌مندان به تعلیق روان‌شناختی، تجربه‌ای قابل‌تأمل فراهم می‌کند.
« ارزش فیلم در نهایت به این بستگی دارد که تماشاگر از یک تریلر چه می‌خواهد. »
ثبت دیدگاه