نقد و بررسی
نقد The Right Stuff | 2020
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازسازی رقابت بر فراز زمین سریال «The Right Stuff» محصول سال ۲۰۲۰، سراغ یکی از آشناترین فصل‌های تاریخ معاصر آمریکا می‌رود: شکل‌گیری برنامه مرکوری و گزینش نخستین فضانوردان. اما نقطه قوت بالقوه‌اش صرفاً بازنمایی رویدادهای بزرگ نیست؛ مجموعه می‌کوشد نشان دهد که پشت تصویر قهرمانانه مردانی که قرار است راهی فضا شوند، آدم‌هایی با غرور، ترس، رقابت و آسیب‌پذیری ایستاده‌اند.
حاصل، در بهترین لحظه‌ها، روایتی است که تاریخ را از حالت مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها بیرون می‌آورد و به تجربه‌ای ملموس بدل می‌کند. جنگ سرد به‌مثابه نیروی محرک فضای جنگ سرد در این مجموعه پس‌زمینه‌ای تزئینی نیست؛ نیرویی است که بر تصمیم‌ها، روابط و حتی تعریف قهرمانی سایه می‌اندازد.
رقابت فضایی در جهان سریال فقط مسابقه‌ای فنی برای فرستادن انسان به مدار نیست؛ آزمونی سیاسی و نمادین است که اعتبار کشورها را به خطر می‌اندازد. فشار برای پیش‌افتادن، هم در جلسات برنامه‌ریزی و هم در رفتار خلبانان احساس می‌شود و به صحنه‌های پرواز و آزمایش معنایی فراتر از نمایش مهارت می‌دهد.
بازسازی دوران نیز عموماً سنجیده است. طراحی لباس، محیط‌های کاری و جزئیات بصری، حس دهه‌ای را منتقل می‌کنند که در آن اعتماد به فناوری با آگاهی از خطرهای ناشناخته در هم آمیخته بود. مجموعه به‌جای آن‌که هر لحظه را با تأکیدهای پرطمطراق تاریخی سنگین کند، اجازه می‌دهد اضطراب دوره از دل فضای سرد و رقابتی آن بیرون بیاید.
روایت و ریتم؛ جریان داستان
هرچند این بازسازی همیشه به عمق تاریخی یک درام بزرگ نمی‌رسد، برای ایجاد جهان داستانی باورپذیر کفایت دارد. قهرمانانی میان افسانه و زندگی روزمره مرکوری هفت در حافظه عمومی اغلب به صورت گروهی از قهرمانان یکپارچه و بی‌لکّه جلوه می‌کنند. سریال می‌کوشد این تصویر را انسانی‌تر کند و نشان دهد شهرت و مسئولیت چگونه به زندگی شخصی و تصویر عمومی آنان شکل می‌دهد.
آلن شپرد، جان گلن و گوردون کوپر بیش از دیگران در کانون روایت قرار می‌گیرند؛ تفاوت منش و انگیزه‌هایشان به رقابت درونی مجموعه جان می‌دهد. آلن شپرد با اعتمادبه‌نفس و میل به پیشتازی، نیرویی نمایشی به داستان می‌بخشد؛ جان گلن در سوی دیگر، با انضباط و جدیت اخلاقی‌اش، تصویری متفاوت از قهرمان آمریکایی ارائه می‌کند.
گوردون کوپر نیز به واسطه فاصله میان وجه عمومی و خصوصی‌اش، ظرفیت دراماتیک خاصی دارد. این تضادها یادآور می‌شوند که «شایستگی» در عنوان مجموعه فقط مهارت پرواز نیست؛ مجموعه‌ای از ویژگی‌های حرفه‌ای، اجتماعی و حتی نمایشی است که دستگاه فضایی و رسانه‌ها از نامزدهای خود انتظار دارند. بااین‌حال، توزیع توجه میان هفت خلبان نابرابر است.
برخی شخصیت‌ها به اندازه کافی فرصت نمی‌یابند تا از جایگاه چهره‌ای تاریخی فراتر بروند و به فردی با پیچیدگی مستقل تبدیل شوند. در نتیجه، گستردگی گروه گاهی به بهای عمق شخصیت‌پردازی تمام می‌شود. رقابت، شهرت و ساختن تصویر قهرمان یکی از جالب‌ترین لایه‌های سریال، توجه به این نکته است که فضانوردان فقط برای انجام مأموریت انتخاب نمی‌شوند؛ آنان باید در برابر دوربین‌ها نیز تصویری مناسب از قهرمان ملی بسازند.
« هرچند این بازسازی همیشه به عمق تاریخی یک درام بزرگ نمی‌رسد، برای ایجاد جهان داستانی باورپذیر کفایت دارد. »
شخصیت‌ها و اجرا
رسانه‌ها و مدیران برنامه، هرکدام به شکلی در شکل‌گیری این تصویر دخیل‌اند. شهرت ناگهانی، برای خلبانان هم فرصت است و هم قفسی تازه: آنان از یک سو به چهره‌هایی عمومی تبدیل می‌شوند و از سوی دیگر، ناچارند انتظاراتی را بر دوش بکشند که لزوماً با زندگی واقعی‌شان سازگار نیست. این وجه، رقابت را از مسابقه‌ای ساده برای انتخاب نخستین مسافر فضایی فراتر می‌برد.
هر مرد می‌خواهد برتر باشد، اما درعین‌حال باید در چارچوبی پذیرفته‌شده از مردانگی، خانواده‌دوستی و میهن‌پرستی ظاهر شود. تنش میان خود واقعی و نقشی که از آنان انتظار می‌رود، ایده‌ای غنی است؛ بااین‌همه، سریال همیشه آن را تا پایان ظرفیتش پی نمی‌گیرد. گاهی نشانه‌های پرمعنا مطرح می‌شوند، اما پیش از آن‌که به کاوشی عمیق بدل شوند، روایت به رخداد بعدی می‌شتابد.
بازیگری و روابط خانوادگی بازیگران در مجموع به شخصیت‌ها وزن و تفاوت می‌بخشند. پاتریک جی. آدامز در نقش جان گلن، وقار و خویشتن‌داری او را برجسته می‌کند؛ جیک مک‌دورمن در نقش شپرد، جسارت و غرور رقابتی را با انرژی مناسبی پیش می‌برد؛ و کالین اودونوهو به کوپر حال‌وهوایی سرزنده‌تر و کم‌پیش‌بینی‌تر می‌دهد.
این اجراها کمک می‌کنند رقابت خلبانان فقط در گفت‌وگوهای توضیحی خلاصه نشود و در مکث‌ها، واکنش‌ها و شیوه حضور آنان نیز جریان یابد. روابط خانوادگی قرار است سویه‌ای خصوصی‌تر از این مردان را آشکار کند؛ سویه‌ای که در آن ترس از خطر، غیبت‌های طولانی و فشار شهرت بر همسران و فرزندان نیز اثر می‌گذارد.
« رسانه‌ها و مدیران برنامه، هرکدام به شکلی در شکل‌گیری این تصویر دخیل‌اند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما این خطوط عاطفی گاه کم‌جان می‌مانند. شخصیت‌های زن در بعضی لحظه‌ها بیش از آن‌که صاحب مسیر و دغدغه مستقل باشند، در جایگاه بازتاب‌دهنده وضعیت مردان قرار می‌گیرند. بنابراین، وقتی سریال از فضای پرتحرک آزمایش‌ها فاصله می‌گیرد تا به خانه‌ها و مناسبات خانوادگی برسد، همه صحنه‌ها از نیروی احساسی یکسانی برخوردار نیستند.
فناوری، خطر و صحنه‌های پرواز مجموعه در نمایش برنامه فضایی، به جنبه انسانی و سازمانی فناوری توجه می‌کند. فضاپیما و موشک‌ها نه ابزارهایی جادویی، بلکه سامانه‌هایی پیچیده و ناآزموده‌اند که مهندسان، مدیران و خلبانان باید درباره‌شان تصمیم بگیرند. این نگاه، حس شکنندگی پروژه را تقویت می‌کند: موفقیت به هماهنگی گروهی وابسته است، اما مسئولیت خطر به شکلی ملموس بر دوش فردی قرار می‌گیرد که باید سوار وسیله‌ای آزمایشی شود.
صحنه‌های پرواز و آزمون‌های خطرناک از بخش‌های مؤثر مجموعه‌اند. در این لحظه‌ها، خطر نه صرفاً جلوه‌ای بصری، بلکه نتیجه طبیعی رقابتی است که برای پیشرفت، افراد را به مرز توان جسمی و روانی‌شان می‌رساند. بااین‌حال، هیجان مأموریت‌ها همیشه زود شکل نمی‌گیرد. برخی قسمت‌ها زمان زیادی را صرف آماده‌سازی می‌کنند و گاه میان گفت‌وگوهای اداری، تنش شخصی و رخدادهای تاریخی تعادل روشنی به وجود نمی‌آورند.
این کندی برای مخاطبی که منتظر لحظه‌های فضایی است، می‌تواند فاصله‌ای محسوس میان انتظار و اجرا بسازد. ریتم و ساختار روایت ساختار هشت‌قسمتی به سریال امکان می‌دهد رویدادهای تاریخی را با جزئیات بیشتری از یک فیلم بلند دنبال کند، اما این فرصت همیشه به سود روایت تمام نمی‌شود. بعضی بخش‌ها به‌تدریج فشار و انتظار می‌سازند؛ بعضی دیگر، چند خط داستانی را چنان فشرده کنار هم می‌گذارند که لحظه‌های مهم مجال رسوب‌کردن نمی‌یابند.
« فناوری، خطر و صحنه‌های پرواز مجموعه در نمایش برنامه فضایی، به جنبه انسانی و سازمانی فناوری توجه می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
رفت‌وآمد میان رقابت حرفه‌ای، زندگی خانوادگی و تحولات برنامه فضایی نیز گاه انسجام را کاهش می‌دهد. مشکل اصلی این نیست که مجموعه کند یا پرشتاب است، بلکه ریتم آن یکدست نیست. صحنه‌هایی که باید به رابطه‌ها عمق بدهند، گاهی زود قطع می‌شوند؛ در مقابل، بخش‌هایی از مسیر اداری و تاریخی بیش از اندازه کش می‌آیند.
همین نوسان، مانع از آن می‌شود که همه قسمت‌ها نیروی دراماتیک یکسانی داشته باشند. با وجود این، خط اصلی داستان جذابیت خود را حفظ می‌کند و آگاهی از سرانجام تاریخی، لزوماً کشش آن را از میان نمی‌برد؛ اهمیت در این است که چگونه شخصیت‌ها با خطر و فشار مواجه می‌شوند. جمع‌بندی «The Right Stuff» بازآفرینی‌ای خوش‌ساخت از آغاز عصر فضانوردی است که جذابیتش را از پیوند میان رقابت تاریخی و آسیب‌پذیری انسانی می‌گیرد.
فضاسازی دوران جنگ سرد، بازی‌های باورپذیر و توجه به خطرهای برنامه فضایی، لحظه‌های آشنای تاریخ را از نو قابل‌تماشا می‌کنند. در سوی دیگر، ریتم نابرابر، شخصیت‌پردازی نامتوازن و پرداخت عاطفی کم‌اثر بعضی روابط خانوادگی، مانع رسیدن مجموعه به تمام ظرفیتش می‌شوند. بااین‌همه، سریال در نگاه به فضانوردان به‌عنوان انسان‌هایی جاه‌طلب، رقابت‌جو و گرفتار انتظارات عمومی، حرفی فراتر از شرح یک دستاورد فنی دارد.
ارزش اصلی آن نه در بی‌نقص‌بودن، بلکه در تلاش برای نشان‌دادن بهای انسانیِ تبدیل‌شدن به قهرمان است؛ تلاشی که در بهترین لحظه‌هایش، افسانه را به آدم‌های واقعی نزدیک می‌کند.
« رفت‌وآمد میان رقابت حرفه‌ای، زندگی خانوادگی و تحولات برنامه فضایی نیز گاه انسجام را کاهش می‌دهد. »
ثبت دیدگاه