نقد و بررسی
نقد ما (Ma) | 2019
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ایده‌ای آشنا با چهره‌ای ناآشنا «Ma» از موقعیتی ساده و آشنا در سینمای وحشت آغاز می‌شود: چند نوجوان برای تهیه‌ی مشروب به زنی بزرگسال نزدیک می‌شوند و او، به‌جای آن‌که صرفاً درخواستشان را برآورده کند، آن‌ها را به خانه‌اش دعوت می‌کند. سو آن، زنی تنها در شهری کوچک در اوهایو، ظاهراً به گروه جوانان فضایی امن برای خوش‌گذرانی می‌دهد؛ اما فاصله‌ی میان این ظاهر دوستانه و چیزی که در پس آن پنهان است، موتور اصلی فیلم را به حرکت درمی‌آورد.
قصه در همان آغاز، نوید یک بازی روانی میان مهمان‌نوازی و تهدید را می‌دهد؛ بازی‌ای که می‌توانست از دل آشنایی یک نوجوان با زنی مرموز، تعلیقی دقیق و چندلایه بسازد. بااین‌حال، فیلم چندان از مسیرهای شناخته‌شده‌ی ژانر فاصله نمی‌گیرد. ایده‌ی محوری ظرفیت تازگی دارد، اما مسیر پیشرفت روایت اغلب به الگوهای متعارف اسلشر و تریلر روان‌شناختی نزدیک می‌شود: گروهی جوان که خطر را دیر تشخیص می‌دهند، بزرگسالی که نیت‌هایش به‌تدریج نگران‌کننده می‌شود، و نشانه‌هایی که مخاطب را برای حادثه‌ای بزرگ‌تر آماده می‌کنند.
حاصل، فیلمی است که بیش از آن‌که با غافلگیری روایی خود بدرخشد، به حضور بازیگر اصلی و لحن گاه هولناک و گاه شوخ‌طبعش تکیه می‌کند. سو آن؛ نقطه‌ی ثقل فیلم مهم‌ترین امتیاز «Ma» بازی اکتاویا اسپنسر است. او سو آن را نه به هیولایی یک‌بعدی تبدیل می‌کند و نه می‌کوشد با افزودن رگه‌هایی از آسیب‌پذیری، رفتارهایش را ساده‌دلانه توجیه کند.
« بااین‌حال، فیلم چندان از مسیرهای شناخته‌شده‌ی ژانر فاصله نمی‌گیرد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
شخصیت در عین تنهایی و نیاز به تعلق، می‌تواند ناآرام‌کننده و پیش‌بینی‌ناپذیر باشد. همین دوگانگی، به نقش جان می‌دهد: گاهی مخاطب می‌تواند رنج نهفته در او را تشخیص دهد، اما این همدلی لزوماً به اعتماد نمی‌انجامد. اسپنسر در جابه‌جایی میان مهربانی ظاهری، طنز تلخ و تهدید، تسلط قابل‌توجهی دارد.
فیلم از کاریزمای او بهره می‌برد تا موقعیت‌هایی را که روی کاغذ ممکن است اغراق‌آمیز یا حتی مضحک به نظر برسند، قابل‌تماشا کند. او گاهی با یک نگاه یا تغییر کوچک در لحن، حال‌وهوای صحنه را عوض می‌کند و به آن انرژی می‌بخشد. در نتیجه، حتی وقتی فیلمنامه به‌اندازه‌ی کافی برای شخصیت زمینه نمی‌سازد، بازیگر در مرکز قاب کاری می‌کند که توجه از او برداشته نشود.
برخی نقدها نیز بازی اسپنسر را عامل اصلیِ فراتر رفتن فیلم از یک تریلر معمولی دانسته‌اند. ترس و طنز؛ همراهی نابرابر «Ma» می‌خواهد هم تماشاگر را بترساند و هم از موقعیت‌های عجیب و تلخش سرگرمی بسازد. این ترکیب، در بهترین لحظه‌ها به فیلم حال‌وهوایی نامتعارف می‌دهد: فضای صحنه می‌تواند از شوخی به تهدید بلغزد و رفتار سو آن، هم خنده‌آور به نظر برسد و هم نگران‌کننده.
« شخصیت در عین تنهایی و نیاز به تعلق، می‌تواند ناآرام‌کننده و پیش‌بینی‌ناپذیر باشد. »
شخصیت‌ها و اجرا
طنز در این‌جا تنها برای سبک کردن فضا نیست؛ گاهی خودِ ناهماهنگی میان صمیمیت ظاهری و خطر پنهان، سرچشمه‌ی تشویش می‌شود. اما این توازن همیشه برقرار نمی‌ماند. فیلم در بعضی لحظه‌ها چنان بر شوک یا اغراق تکیه می‌کند که اثر ترسناک صحنه کاهش می‌یابد. جامپ‌اسکرها می‌توانند لحظه‌ای مخاطب را غافلگیر کنند، ولی غافلگیری به‌تنهایی جای دلهره‌ی تدریجی را نمی‌گیرد.
برای ایجاد ترس ماندگار، لازم است خطر پیش از وقوع در فضای داستان رسوب کند؛ مخاطب احساس کند چیزی در حال نزدیک شدن است، بی‌آن‌که دقیقاً بداند چه زمانی و چگونه رخ خواهد داد. «Ma» گاهی این انتظار را می‌سازد، اما در بخش‌هایی نیز زودتر از آن‌که اضطراب به اوج برسد، سراغ شوک مستقیم می‌رود.
نوجوانان و کاستی‌های شخصیت‌پردازی مگی و دوستانش از نظر کارکرد داستانی روشن‌اند: آنان دریچه‌ی ورود به زندگی سو آن هستند و تصمیم‌هایشان موقعیت‌های اصلی فیلم را شکل می‌دهد. بااین‌همه، شخصیت‌پردازی گروه به یک اندازه عمیق نیست. برخی نوجوانان بیشتر به تیپ‌های آشنای فیلم‌های وحشت شباهت دارند تا آدم‌هایی با خواسته‌ها و تناقض‌های مشخص.
« فیلم در بعضی لحظه‌ها چنان بر شوک یا اغراق تکیه می‌کند که اثر ترسناک صحنه کاهش می‌یابد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این مسئله اهمیت دارد، زیرا هرچه شخصیت‌های جوان باورپذیرتر و متمایزتر باشند، انتخاب‌هایشان نیز برای مخاطب وزن بیشتری پیدا می‌کند. مگی جایگاهی برجسته‌تر دارد و رابطه‌ی او با سو آن می‌توانست بستری برای بررسی دقیق‌تری از اعتماد، تنهایی و تفاوت نسل‌ها فراهم کند. فیلم این امکان را نشان می‌دهد، اما همیشه پی نمی‌گیرد.
در نتیجه، نوجوانان گاه بیشتر به ابزارهایی برای پیشبرد تهدید تبدیل می‌شوند تا شخصیت‌هایی که جهان درونی‌شان به‌تنهایی اهمیت داشته باشد. این ضعف، به‌ویژه در بخش‌هایی که روایت باید میان چند شخصیت و چند رشته‌ی داستانی رفت‌وآمد کند، از تأثیر عاطفی اتفاق‌ها می‌کاهد. گذشته، زخم و مرز همدلی یکی از جذاب‌ترین ظرفیت‌های فیلم در اشاره به گذشته‌ی سو آن نهفته است.
این پس‌زمینه می‌تواند کمک کند بفهمیم چگونه تنهایی، طردشدگی و تجربه‌های آسیب‌زا در شکل‌گیری شخصیت او نقش داشته‌اند. فیلم از این مسیر، امکان پرسشی جدی‌تر را باز می‌کند: آیا دیدن سرچشمه‌ی رنج یک فرد، برداشت ما از خشونت او را تغییر می‌دهد؟ و اگر چنین کند، آیا این تغییر به معنای بخشش است؟
« فیلم این امکان را نشان می‌دهد، اما همیشه پی نمی‌گیرد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
پاسخ فیلم به این پرسش‌ها کامل و منسجم نیست. گذشته‌ی سو آن به داستان بُعد می‌دهد، اما گاه به‌جای آن‌که به‌تدریج در ساختار روایت تنیده شود، مانند توضیحی جداگانه ظاهر می‌شود و سپس کنار می‌رود. این رویکرد بخشی از پیچیدگی شخصیت را نمایان می‌کند، ولی مجال کافی برای بررسی پیامدهای آن نمی‌دهد.
در نتیجه، مخاطب می‌تواند هم‌زمان از سو آن بترسد و از تنهایی او متأثر شود؛ اما پیوند میان این دو واکنش همیشه به کاوشی عمیق تبدیل نمی‌شود. ریتم و ساختار روایی از نظر ریتم، فیلم نامتوازن است. برخی صحنه‌ها با انرژی و کنجکاوی پیش می‌روند، اما بخش‌هایی دیگر حس کش‌آمدگی دارند؛ انگار داستان برای رسیدن به نقطه‌ی بعدی مکثی طولانی می‌کند، بی‌آن‌که در این فاصله شناخت تازه‌ای از شخصیت‌ها یا موقعیت به دست بدهد.
همین فراز و فرود، باعث می‌شود مدت فیلم از آنچه انتظار می‌رود طولانی‌تر احساس شود. مشکل فقط کندی نیست؛ گاهی اتصال میان بخش‌های روایت نیز شلخته به نظر می‌رسد. فیلم سرنخ‌هایی درباره‌ی شخصیت سو آن و روابط پیرامونش عرضه می‌کند، اما همه‌ی آن‌ها را با نیروی یکسان به مسیر اصلی پیوند نمی‌زند.
« پاسخ فیلم به این پرسش‌ها کامل و منسجم نیست. »
جمع‌بندی
اگر این خط‌ها با دقت بیشتری در هم تنیده می‌شدند، داستان می‌توانست به‌جای تکیه بر مجموعه‌ای از موقعیت‌های ترسناک، حرکت منسجم‌تری داشته باشد. به همین دلیل، «Ma» در مقام یک اثر شخصیت‌محور وعده‌ای بزرگ‌تر از آنچه در نهایت تحقق می‌بخشد مطرح می‌کند. جمع‌بندی «Ma» فیلمی بی‌نقص یا بسیار تازه نیست، اما برای علاقه‌مندان به تریلرهای وحشتِ سرگرم‌کننده، تجربه‌ای دیدنی دارد.
جذابیت مرکزی آن از بازی اکتاویا اسپنسر می‌آید؛ بازیگری که به سو آن حضوری متغیر و گیرا می‌بخشد و حتی در لحظاتی که فیلمنامه از نفس می‌افتد، فیلم را سرپا نگه می‌دارد. ترکیب طنز سیاه، موقعیت‌های آزاردهنده و تهدیدهای ناگهانی نیز به اثر هویتی سرگرم‌کننده می‌دهد، هرچند همیشه به دلهره‌ای عمیق یا ماندگار نمی‌انجامد.
در سوی دیگر، قصه به الگوهای آشنای ژانر نزدیک می‌ماند، نوجوانان به‌اندازه‌ی کافی پرداخت نمی‌شوند و ریتم در بخش‌هایی کش‌دار و نامنظم است. فیلم همچنین تنها بخشی از ظرفیت روان‌شناختی شخصیت اصلی را به کار می‌گیرد و از پرداخت کامل‌ترِ گذشته و انگیزه‌های او بازمی‌ماند. بااین‌حال، حضور پرکشش اسپنسر و آمیزه‌ی نامتعارف ترس و شوخی، «Ma» را به اثری تبدیل می‌کند که می‌توان از تماشایش لذت برد، حتی اگر پس از پایان، بیش از آن‌که به‌خاطر تازگی داستان در ذهن بماند، به‌خاطر بازی بازیگر اصلی به یاد آورده شود.
« به همین دلیل، «Ma» در مقام یک اثر شخصیت‌محور وعده‌ای بزرگ‌تر از آنچه در نهایت تحقق می‌بخشد مطرح می‌کند. »
ثبت دیدگاه