نقد و بررسی
نقد Bank of Dave | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
داستانی کوچک در برابر دستگاهی بزرگ «Bank of Dave» در ظاهر دربارهٔ تأسیس یک بانک است؛ موضوعی که می‌تواند به سرعت در اصطلاحات مالی و مراحل اداری فروبغلتد. اما فیلم، به کارگردانی Chris Foggin، مسئله را از سطح نهادها به سطح زندگی روزمره می‌آورد: چه کسی به اعتبار دسترسی دارد، چه کسب‌وکارهایی فرصت رشد پیدا می‌کنند و آیا پول می‌تواند به جای دور شدن از جامعه، دوباره به همان جامعه بازگردد؟
محور روایت، Dave Fishwick، مردی خودساخته از برنلی است که می‌خواهد سازوکاری محلی برای پشتیبانی از کسب‌وکارهای شهر بنا کند. مانع او فقط پیچیدگی قانون و مقررات نیست؛ بلکه ساختاری است که به نظر می‌رسد برای افراد بیرون از حلقه‌های قدرتمند، چندان گشوده نشده است. فیلم از همین تقابل، موتور دراماتیک خود را می‌سازد: مردی برخاسته از طبقهٔ کارگر در برابر دستگاهی مالی که اقتدارش را بدیهی می‌داند.
این رویارویی بیش از آنکه جدالی پرتنش و واقع‌گرایانه باشد، قالب آشنای قصهٔ «فرد عادی در برابر نظام» را دنبال می‌کند. بااین‌حال، ایدهٔ مرکزی به اندازه‌ای روشن و انسانی هست که بتواند مخاطب را با خود همراه کند. برنلی به‌مثابه قلب اخلاقی فیلم برنلی در «Bank of Dave» صرفاً پس‌زمینه‌ای جغرافیایی نیست؛ شهر، معنای اخلاقی طرح دیو را شکل می‌دهد.
او در پی ساختن بانکی نیست که فقط نامی تازه بر همان منطق قدیمی بگذارد. تصورش این است که سرمایهٔ محلی می‌تواند به کسب‌وکارهای محلی برسد و رونق اقتصادی، به جای تمرکز در فاصله‌ای دور، در زندگی مردم شهر اثر بگذارد. از این رو، بانک در فیلم هم یک نهاد مالی است و هم نمادی از تعلق، اعتماد و مسئولیت اجتماعی.
« بااین‌حال، ایدهٔ مرکزی به اندازه‌ای روشن و انسانی هست که بتواند مخاطب را با خود همراه کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این پیوند میان اقتصاد و جامعه، بهترین دستاویز فیلم برای توضیح انگیزهٔ قهرمان است. مسئله فقط موفقیت یک کارآفرین نیست؛ پرسش مهم‌تر آن است که سود و فرصت باید به سود چه کسانی عمل کنند. بااین‌همه، فیلم گاهی به جای آنکه اجازه دهد این پرسش از دل تجربهٔ شخصیت‌ها و پیامدهای تصمیم‌ها پدیدار شود، پاسخ خود را زودتر از موعد اعلام می‌کند.
همین شتاب، بخشی از ظرافت موضوع را می‌کاهد. دیو فیشویک؛ قهرمانی دوست‌داشتنی، نه همیشه کانون روایت Rory Kinnear نقش دیو را با گرمایی آرام و اطمینان‌بخش بازی می‌کند. او قهرمان خود را نه نابغه‌ای بی‌نقص می‌سازد و نه شورشی پرخاشگر؛ شخصیتش بیشتر متکی به پایداری، خوش‌خلقی و اعتقاد به مردم پیرامون خویش است.
این انتخاب با لحن دلگرم‌کنندهٔ فیلم هماهنگ است و کمک می‌کند دیو به چهره‌ای پذیرفتنی بدل شود؛ مردی که نه از سر جاه‌طلبی شخصی، بلکه با انگیزه‌ای اجتماعی وارد میدان شده است. با وجود این، فیلم در بخش‌هایی از مسیر، قهرمان عنوان‌دار خود را از مرکز توجه کنار می‌زند. سازوکار روایت به شخصیت‌هایی چون Hugh و Alexandra نیز مجال می‌دهد تا تغییر کنند و رابطه بسازند؛ اما گاه این گسترش، از وزن تجربهٔ خود دیو می‌کاهد.
در نتیجه، تماشاگر همیشه به همان اندازه که باید با فشارها و تردیدهای او همراه نمی‌شود. این کاستی به بازی Kinnear مربوط نیست؛ بیشتر از انتخاب‌های فیلمنامه سرچشمه می‌گیرد که میان قصهٔ بانکی و خطوط فرعی تعادل کاملی برقرار نمی‌کند. گروه بازیگران و شیمی میان شخصیت‌ها Joel Fry در نقش Hugh از مهم‌ترین عوامل تحرک روایی است.
« این پیوند میان اقتصاد و جامعه، بهترین دستاویز فیلم برای توضیح انگیزهٔ قهرمان است. »
شخصیت‌ها و اجرا
او وکیلی را تصویر می‌کند که در آغاز با ذهنیتی بدبینانه و فاصله‌مند به برنلی می‌آید، اما تماس با مردم و آرمان دیو به تدریج نگاهش را به چالش می‌کشد. این دگرگونی، بخشی آشنا از ساختار فیلم‌های امیدبخش است، ولی اجرای Fry به آن سرزندگی می‌دهد. بازی او میان طنز و جدیت نوسان می‌کند، بی‌آنکه شخصیت را به کاریکاتوری صرف تبدیل کند.
Phoebe Dynevor در نقش Alexandra حضوری دلپذیر دارد و در برابر شتاب و خودمحوری Hugh، نیرویی متعادل‌کننده به شمار می‌رود. بااین‌حال، پیوند عاطفی میان آن دو بیشتر در حد خط فرعی باقی می‌ماند تا رابطه‌ای با تحول مستقل و عمیق. فیلم برای شکل‌گیری این نزدیکی نشانه‌هایی می‌گذارد، اما فرصت کافی برای پرورش آن فراهم نمی‌کند.
Rory Kinnear نیز با بازی سنجیده‌اش به گروه بازیگران مرکز ثقل می‌دهد، و حضور بازیگرانی چون Hugh Bonneville در سوی مقابل، تقابل میان جهان دیو و ساختار نخبه‌گرا را ملموس‌تر می‌سازد. طنز و گرمای احساسی «Bank of Dave» می‌داند که برای جذاب کردن موضوعی فنی، باید بر آدم‌ها و روابطشان تکیه کند.
طنز فیلم بیشتر از برخورد جهان‌ها سرچشمه می‌گیرد: زبان و عادت‌های متفاوت، نگاه از بالا به پایین نخبگان و صراحت مردمی که قرار نیست برای پذیرفته شدن، خود را شبیه آنان کنند. این شوخی‌ها عموماً سبک و بی‌آزارند و به فیلم کمک می‌کنند از سنگینی بحث‌های مالی فاصله بگیرد. گرمای عاطفی اثر نیز از همین جمع‌بودن می‌آید.
« این دگرگونی، بخشی آشنا از ساختار فیلم‌های امیدبخش است، ولی اجرای Fry به آن سرزندگی می‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
دیو در مقام قهرمان تنها نمی‌ماند؛ آدم‌های شهر و همراهانش به ایدهٔ او جان می‌بخشند. فیلم می‌خواهد نشان دهد که پایداری فردی، وقتی با همبستگی جمعی همراه شود، توان بیشتری پیدا می‌کند. گاه این پیام بیش از اندازه صریح بیان می‌شود، اما فضای صمیمی و ریتم خوش‌تماشای فیلم مانع از آن است که اثر به خطابه‌ای خشک تبدیل شود.
نقد نظام بانکی و محدودیت‌های آن هستهٔ انتقادی فیلم در تقابل میان بانک محلی و نهادهای مالی متمرکز قرار دارد. اثر از این تقابل برای طرح پرسش‌هایی دربارهٔ دسترسی، قدرت و انحصار استفاده می‌کند: آیا قواعد رسمی همیشه بی‌طرفانه‌اند؟ آیا شایستگی و توانایی برای ورود به ساختار کافی است، یا طبقه و پیوندهای اجتماعی نیز تعیین‌کننده‌اند؟
طرح این پرسش‌ها از نقاط قوت فیلم است، زیرا به داستانی سرگرم‌کننده بُعد اجتماعی می‌دهد. اما پاسخ سینمایی فیلم اغلب ساده‌تر از پرسش‌هایش است. سوی مقابل گاهی چنان آشکارا نمایندهٔ نخبه‌گرایی و مقاومت در برابر تغییر می‌شود که پیچیدگی واقعی نهادهای مالی به حاشیه می‌رود. به جای کاوش در تضاد منافع، دشواری‌های عملی یا خطرهای تصمیم‌گیری، روایت گاهی به تقابل اخلاقی روشن میان نیت خیر و قدرت خودخواهانه بسنده می‌کند.
چنین رویکردی برای یک درام عامه‌پسند کارآمد است، اما قدرت نقد را محدود می‌سازد؛ چون نظام را بیشتر به مانعی داستانی بدل می‌کند تا ساختاری که سازوکارهایش باید فهمیده شوند. فرمول روایی و بهای پیش‌بینی‌پذیری فیلم بر الگویی آشنا بنا شده است: هدفی بلندپروازانه، مخالفت قدرت‌مندان، شکل‌گیری ائتلافی تازه و پیشروی مرحله‌به‌مرحله به سوی پیروزی.
« دیو در مقام قهرمان تنها نمی‌ماند؛ آدم‌های شهر و همراهانش به ایدهٔ او جان می‌بخشند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این ساختار به مخاطب امکان می‌دهد بی‌دردسر مسیر قصه را دنبال کند و با هر مانع، امید تازه‌ای برای قهرمان داشته باشد. اتکای روایت به تجربهٔ واقعی دیو نیز برای آن نیرویی الهام‌بخش فراهم می‌کند. در سوی دیگر، همین آشنایی از غافلگیری می‌کاهد. بسیاری از چرخش‌های عاطفی و تعارض‌ها پیش از وقوع قابل حدس‌اند و فیلم کمتر می‌کوشد انتظارات مخاطب را به شکل معناداری برهم بزند.
ریتم نسبتاً روان اثر، این کمبود را تا اندازه‌ای جبران می‌کند، اما درام در لحظاتی که به پیچیدگی یا مکث نیاز دارد، اغلب راه ساده‌تر را برمی‌گزیند. نتیجه، فیلمی است که بیش از آنکه با تعلیق یا ابهام به یاد بماند، با حال‌وهوای امیدوارکننده‌اش اثر می‌گذارد. جمع‌بندی «Bank of Dave» در بهترین لحظاتش یادآوری می‌کند که اقتصاد مفهومی انتزاعی و جدا از زندگی مردم نیست؛ تصمیم‌های مالی می‌توانند در دوام یک کسب‌وکار، آیندهٔ یک شهر و احساس تعلق ساکنانش نقش داشته باشند.
بازی‌های خوش‌انرژی، طنز ملایم و پیوند گرم داستان با جامعهٔ برنلی، فیلم را به اثری سرگرم‌کننده و دلگرم‌کننده بدل می‌کنند. در مقابل، روایت فرمولی، شخصیت‌پردازی نامتوازن و پیام‌های گاه شعاری مانع از آن می‌شوند که فیلم به کاوشی چندلایه دربارهٔ قدرت و بانکداری تبدیل شود. بااین‌حال، اثر در همان محدوده‌ای که برای خود برمی‌گزیند موفق است: قصه‌ای خوش‌تماشا دربارهٔ ابتکار، پشتکار و این باور که یک نهاد می‌تواند به جای دوری از مردم، در خدمت اجتماع باشد.
فیلم برای مخاطبی که انتظار درامی پیچیده و بی‌پروا دربارهٔ نظام مالی دارد، ساده به نظر خواهد رسید؛ اما برای تماشاگر علاقه‌مند به روایت‌های انسانی و امیدبخش، جذابیت خود را حفظ می‌کند.
« اتکای روایت به تجربهٔ واقعی دیو نیز برای آن نیرویی الهام‌بخش فراهم می‌کند. »
ثبت دیدگاه