وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

اثری میان زندگی‌نامه و تحقیق «پروندهٔ ماتئی» ساختهٔ فرانچسکو رزی، نه زندگی‌نامه‌ای خطی و نه معمایی جنایی به معنای متعارف است؛ فیلمی است که از دل یک مرگ مشکوک، شبکه‌ای از مناسبات سیاسی، اقتصادی و رسانه‌ای را می‌کاود. انریکو ماتئی، مدیر بانفوذ صنعت انرژی ایتالیا، پس از سقوط هواپیمای شخصی‌اش در سال ۱۹۶۲ جان می‌بازد؛ واقعه‌ای که رسماً تصادف اعلام می‌شود، اما پرسش‌های پیرامون آن به‌سادگی فروکش نمی‌کنند.

رزی به‌جای آن‌که تماشاگر را به سوی یک پاسخ قطعی هدایت کند، او را در مسیر تحقیق قرار می‌دهد: میان شهادت‌ها، روایت‌های متعارض و بازسازی‌هایی که هرکدام تنها بخشی از تصویر را آشکار می‌کنند. فیلم از همین آغاز، قرارداد معمول تماشای یک داستان را برهم می‌زند. مسئله فقط این نیست که چه اتفاقی افتاده؛ مهم‌تر آن است که چرا دانستن حقیقت دشوار است و چه کسانی از مبهم ماندن آن سود می‌برند.

همین رویکرد، اثر را از یک معمای حادثه‌محور به بررسی سازوکار قدرت تبدیل می‌کند. ماتئی؛ قهرمان، مدیر و سیاست‌ورز نقطهٔ قوت مهم فیلم، پرهیز از ساختن تصویری یک‌دست و ستایش‌آمیز از ماتئی است. او در مبارزه با نازی‌ها سابقه دارد، در گسترش صنعت گاز و نفت ایتالیا نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند و می‌کوشد مناسبات انحصاری شرکت‌های بزرگ نفتی را به چالش بکشد.

با این همه، فیلم او را صرفاً منجی مردم یا قهرمانی بی‌نقص نمی‌بیند. جاه‌طلبی، مهارت در معامله و میل او به نفوذ نیز در شخصیتش حضور دارند. جان ماریا ولونته این دوگانگی را با حضوری پرقدرت و سنجیده شکل می‌دهد. بازی او متکی به تقلید ظاهری صرف نیست؛ در لحن، مکث‌ها و شیوهٔ نگاه کردن ماتئی، هم اعتمادبه‌نفس مدیری دیده می‌شود که باور دارد می‌تواند قواعد بازی را عوض کند و هم سیاست‌مداری که خوب می‌داند قدرت چگونه به دست می‌آید و حفظ می‌شود.

« فیلم از همین آغاز، قرارداد معمول تماشای یک داستان را برهم می‌زند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

ولونته اجازه نمی‌دهد شخصیت به نمادی ساده تقلیل یابد. تماشاگر می‌تواند از جسارت ماتئی تأثیر بگیرد، بی‌آن‌که از پرسش دربارهٔ روش‌ها و انگیزه‌هایش دست بکشد. ساختار گسسته و منطق بازجویی روایت فیلم میان دوره‌های مختلف زندگی ماتئی و روند پیگیری ماجرای مرگ او جابه‌جا می‌شود. این رفت‌وبرگشت‌ها گاه شبیه قطعه‌های پراکندهٔ یک پرونده‌اند: هر قطعه اطلاعاتی تازه می‌آورد، اما الزاماً جای خالی قطعات دیگر را پر نمی‌کند.

حاصل، روایتی خطی با نقطهٔ آغاز و پایان روشن نیست، بلکه نوعی بازسازی ناپایدار است که تماشاگر را وامی‌دارد پیوندهای میان رویدادها را خودش دنبال کند. این انتخاب از نظر مضمون هوشمندانه است. وقتی موضوع فیلم حقیقتی است که زیر لایه‌های منافع و روایت‌های رسمی پنهان مانده، شکل پراکندهٔ روایت نیز به تجربهٔ سردرگمی و جست‌وجو معنا می‌بخشد.

بااین‌حال، همان ویژگی می‌تواند مانعی برای همراهی مخاطب باشد. تغییر زمان‌ها گاهی چنان سریع رخ می‌دهد که تشخیص جایگاه هر صحنه آسان نیست؛ به‌ویژه اگر تماشاگر با زمینهٔ سیاسی ایتالیا و نقش نهادهای نفتی آن آشنایی نداشته باشد. فیلم پیچیدگی را به بخشی از روش خود بدل می‌کند، اما همیشه میان پیچیدگی سازنده و ابهام فرساینده تعادل برقرار نمی‌سازد.

میان مستند، بازسازی و داستان رزی مرز میان فیلم مستند و درام داستانی را عمداً نفوذپذیر نگه می‌دارد. حضور خود او در مقام فیلم‌ساز و پیوند روایت با روزنامه‌نگارانی که دربارهٔ مرگ ماتئی تحقیق می‌کنند، این حس را ایجاد می‌کند که فرایند ساختن فیلم نیز بخشی از موضوع آن است. اثر فقط ماجرای گذشته را بازگو نمی‌کند؛ دربارهٔ چگونگی بازگویی آن گذشته نیز پرسش می‌سازد.

« ولونته اجازه نمی‌دهد شخصیت به نمادی ساده تقلیل یابد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این شیوه به فیلم نیرویی ویژه می‌دهد. گفت‌وگو با شاهدان، بررسی روایت‌های رسمی و بازسازی رویدادها، حس مواجهه با پرونده‌ای زنده را پدید می‌آورد؛ پرونده‌ای که هنوز بسته نشده است. اما همین آمیختگی ممکن است برای برخی تماشاگران مسئله‌ساز باشد، زیرا همیشه روشن نیست کدام بخش بر شهادت مستقیم تکیه دارد و کدام بخش صورت‌بندی دراماتیک فیلم‌ساز است.

رزی این فاصله را کاملاً از میان نمی‌برد و شاید اساساً نمی‌خواهد چنین کند. در جهان فیلم، حتی تصویر سینمایی نیز باید با پرسش دربارهٔ اعتبار و منشأ خود روبه‌رو شود. سیاست نفت و جغرافیای قدرت اهمیت ماتئی در فیلم فقط به مقام اداری‌اش محدود نیست. او نمایندهٔ ایتالیایی است که می‌خواهد در نظم جهانی انرژی سهمی مستقل‌تر داشته باشد؛ نظمی که بازیگران قدرتمندش طی دهه‌ها بر بازار نفت و گاز نفوذ داشته‌اند.

سرمایه‌گذاری در متان، توسعهٔ اِنی و گفت‌وگو با کشورهایی که منابع انرژی در اختیار دارند، در فیلم صرفاً تصمیم‌های اقتصادی نیستند؛ هرکدام حرکتی سیاسی‌اند که مناسبات قدرت را دگرگون می‌کنند. رزی در این بخش، صنعت نفت را همچون شبکه‌ای از قراردادها، نفوذ و رقابت تصویر می‌کند. ماجرا از زندگی یک مدیر فراتر می‌رود و به پرسشی دربارهٔ حاکمیت ملی و حق کشورها بر منابع خود می‌رسد.

در عین حال، فیلم ساده‌سازی نمی‌کند که هر مخالفتی با انحصار الزاماً بیرون از منطق قدرت قرار دارد. ماتئی خود نیز به نیرویی بانفوذ بدل شده است؛ بنابراین، تقابل او با بازیگران بزرگ‌تر، تقابل بی‌قدرتی و قدرت نیست، بلکه برخورد چند شکل از قدرت است. ریتم، گفت‌وگو و تنش فضای فیلم از آغاز آکنده از اضطراب است.

« رزی این فاصله را کاملاً از میان نمی‌برد و شاید اساساً نمی‌خواهد چنین کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

موسیقی پی‌یرو پیچونی و لحن صوتی اثر، تعلیقی می‌آفرینند که بیش از آن‌که متکی به حادثه‌های پیاپی باشد، از انتظار و سوءظن نیرو می‌گیرد. تماشاگر حس می‌کند در پس هر روایت رسمی، احتمالاً روایتی دیگر نهفته است. در این معنا، «پروندهٔ ماتئی» تریلری سیاسی است، اما تعلیقش بیشتر ذهنی و تاریخی است تا صرفاً هیجان‌محور.

در برابر این تنش، فیلم به گفت‌وگوها و توضیحات سیاسی فراوان تکیه دارد. سخنرانی‌ها و بحث‌های طولانی به فهم موقعیت ماتئی و جایگاه او در رقابت‌های اقتصادی کمک می‌کنند، اما گاه ریتم را کند می‌سازند. بعضی صحنه‌ها بیشتر به شرح پرونده نزدیک می‌شوند تا درام سینمایی، و فیلم در لحظاتی چنان مشتاق توضیح دادن مناسبات است که حرکت روایی‌اش مکث می‌کند.

این پرگویی البته بی‌ارتباط با هدف اثر نیست: رزی می‌خواهد نشان دهد سیاست در جزئیات، صورت‌جلسه‌ها، گفته‌ها و مناسبات پنهان جریان دارد. بااین‌حال، تماشاگر باید آمادگی شنیدن و دنبال‌کردن حجم زیادی از اطلاعات را داشته باشد. کارگردانی و نگاه سینمایی فرانچسکو رزی از واقع‌گرایی برای ساختن فضایی سرد و ملموس بهره می‌گیرد.

مکان‌ها و فضاهای عمومی، حس دنیایی واقعی را تقویت می‌کنند؛ جهانی که در آن قدرت نه در خلأ، بلکه در میان ساختمان‌ها، دفترها، گردهمایی‌ها و چشم‌اندازهای صنعتی عمل می‌کند. تصویرها گاه فراتر از کارکرد توضیحی خود می‌روند و به نشانه‌هایی از مقیاس بلندپروازی ماتئی و تنهایی او در مرکز شبکه‌ای پیچیده بدل می‌شوند.

« تماشاگر حس می‌کند در پس هر روایت رسمی، احتمالاً روایتی دیگر نهفته است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

کارگردانی رزی بیش از آن‌که بر جذابیت بصری پیوسته یا حرکت سریع داستان تکیه کند، به چیدمان اطلاعات و رابطهٔ میان صحنه‌ها وابسته است. تدوین، وقفه‌ها و بازگشت‌ها، حس پرونده‌ای را می‌سازند که از راه اسناد و گفته‌های پراکنده بازخوانی می‌شود. نتیجه ممکن است برای مخاطبی که انتظار یک درام سیاسی متعارف دارد نامأنوس باشد، اما همین شکل به اثر هویت خاصی می‌بخشد: فیلم نمی‌خواهد فقط دربارهٔ قدرت سخن بگوید، بلکه می‌کوشد پیچیدگی و دشواری فهم آن را در ساختار خود منعکس کند.

جمع‌بندی «پروندهٔ ماتئی» فیلمی بلندپرواز، سیاسی و عامدانه ناآرام است؛ اثری که مرگ یک مرد بانفوذ را به دریچه‌ای برای نگاه به اقتصاد انرژی، استقلال ملی و محدودیت دسترسی به حقیقت تبدیل می‌کند. بازی ولونته، شخصیت ماتئی را از دام قهرمان‌سازی مطلق می‌رهاند و روش مستندگونهٔ رزی به ماجرا وزن تاریخی می‌بخشد.

در مقابل، روایت تکه‌تکه، اطلاعات فشرده و گفت‌وگوهای طولانی ممکن است صبر و تمرکز تماشاگر را بیازمایند. ارزش فیلم در آن نیست که معما را به پاسخی ساده فروبکاهد؛ ارزشش در پافشاری بر پرسش‌هایی است که حتی پس از پایان تماشا باقی می‌مانند. این اثر برای مخاطبی که از سینمای سیاسیِ اندیشه‌محور استقبال می‌کند، تجربه‌ای غنی و تأمل‌برانگیز است: فیلمی که به‌جای داوری آماده، شواهد و تناقض‌ها را پیش می‌گذارد و از تماشاگر می‌خواهد در برابر قدرت، روایت رسمی و خودِ امکان دانستن موضع بگیرد.

« تدوین، وقفه‌ها و بازگشت‌ها، حس پرونده‌ای را می‌سازند که از راه اسناد و گفته‌های پراکنده بازخوانی می‌شود. »