نقد و بررسی
نقد سه مسیح (Three Christs) | 2017
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ایده‌ای که از همان آغاز پرسش می‌سازد «Three Christs» از آن دست فیلم‌هایی است که پیش از هر چیز با ایده‌اش ذهن تماشاگر را به کار می‌اندازد: چه می‌شود اگر سه بیمار، هر یک با این باور که عیسی مسیح‌اند، در یک فضای درمانی با یکدیگر روبه‌رو شوند؟ فیلم به کارگردانی Jon Avnet این موقعیت نامتعارف را در بستری تاریخی روایت می‌کند؛ بیمارستانی روان‌پزشکی در میشیگانِ دههٔ ۱۹۵۰، جایی که روش‌های سخت‌گیرانه و اقتدارمحور درمان هنوز رواج دارند.
دکتر آلن استون می‌کوشد راهی انسانی‌تر برای نزدیک‌شدن به بیماران پیدا کند و آزمایشی را پیش می‌برد که در آن، سه مردِ گرفتار در جهان ذهنی خود ناچار می‌شوند حضور و ادعای یکدیگر را تحمل کنند. فیلم از همین تضاد، هم یک درام روان‌شناختی می‌سازد و هم پرسشی اخلاقی دربارهٔ درمان، قدرت و همدلی طرح می‌کند.
درمان؛ میان همدلی و میل به کنترل هستهٔ دراماتیک فیلم نه فقط در باورهای سه بیمار، بلکه در نگاه دکتر استون به آنان قرار دارد. او از شیوه‌های رایج فاصله می‌گیرد و می‌خواهد بیماران را بیش از آنکه موضوع مشاهده و مداخله بداند، انسان‌هایی با تجربه‌های درونی جدی تلقی کند. این رویکرد، فیلم را از یک نمایش صرفِ بیماری روانی فراتر می‌برد؛ زیرا مسئله فقط این نیست که بیماران چه می‌اندیشند، بلکه این است که پزشک با چه حقی می‌خواهد باورهای آنان را تغییر دهد.
بااین‌حال، فیلم پرسش اخلاقی خود را همیشه با ظرافت پیش نمی‌برد. استون گاه چنان در نقش پزشکِ پیشرو و درستکار تثبیت می‌شود که تماشاگر فرصت کمتری می‌یابد تا انگیزه‌های او را با همان سخت‌گیری‌ای بسنجد که رفتار دیگران را ارزیابی می‌کند. آیا او صرفاً از سر شفقت دست به این کار می‌زند، یا میل به اثبات درستی روش خود نیز در تصمیمش سهم دارد؟
« فیلم از همین تضاد، هم یک درام روان‌شناختی می‌سازد و هم پرسشی اخلاقی دربارهٔ درمان، قدرت و همدلی طرح می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این تنش بالقوه می‌توانست ستون اصلی فیلم باشد، اما روایت در بسیاری از لحظات زودتر از آنکه پرسش را بپروراند، پاسخ اخلاقی مطلوبش را پیش می‌کشد. در نتیجه، تعارض میان همدلی و کنترل جذاب می‌ماند، اما تمام ظرفیتش به صحنه نمی‌آید. سه مرد و یک برخورد کم‌نظیر Joseph، Leon و Clyde هر یک با شخصیت، منش و واکنش‌های متفاوتی به موقعیت مشترکشان وارد می‌شوند.
کنار هم قرارگرفتن این سه مرد، سرچشمهٔ اصلی کشمکش و گاه طنز تلخ فیلم است: هر کدام جهانی ذهنی دارند که در آن جایگاهی یگانه برای خود قائل‌اند، و حضور دیگری می‌تواند آن نظم را به‌هم بزند. همین برخورد، از نظر نمایشی امتیازی مهم به فیلم می‌دهد. روابط آنان یک‌باره دگرگون نمی‌شود؛ فاصله، بدگمانی و واکنش‌های متقابل به‌تدریج امکان نوعی آشنایی را پدید می‌آورد.
فیلم در بهترین لحظاتش به‌جای آنکه شخصیت‌ها را فقط با تشخیص پزشکی‌شان تعریف کند، به تفاوت‌های رفتاری و عاطفی آنان مجال می‌دهد. بااین‌همه، پرداخت پیشینه‌ها و زخم‌های شخصی گاهی شتاب‌زده است. برخی اطلاعات بیشتر به شکل نشانه‌هایی برای توضیح رفتار شخصیت‌ها عرضه می‌شوند تا تجربه‌هایی که واقعاً در ساختن آنان نقش یافته باشند.
از همین رو، تماشاگر می‌تواند با آنان احساس نزدیکی کند، اما همیشه فرصت کافی برای شناخت عمیق و مستقل هر یک به دست نمی‌آورد. بازیگری؛ نیرویی که به فیلم جان می‌دهد بازیگران از مهم‌ترین دلایل تماشایی‌بودن فیلم‌اند. Peter Dinklage در نقش Joseph حضوری پرقدرت و متمایز دارد. او می‌تواند هم سرسختی و خودمحوری شخصیت را نشان دهد و هم آسیب‌پذیری‌ای را که زیر آن پنهان است، بی‌آنکه بازی‌اش را به مجموعه‌ای از حرکات نمایشی فروبکاهد.
« در نتیجه، تعارض میان همدلی و کنترل جذاب می‌ماند، اما تمام ظرفیتش به صحنه نمی‌آید. »
شخصیت‌ها و اجرا
شخصیت‌پردازی فیلم همیشه به اندازهٔ کافی دقیق نیست، اما بازی Dinklage بسیاری از لحظات را از سطح طرح داستان فراتر می‌برد. Walton Goggins و Bradley Whitford نیز با دو اجرای متفاوت به رابطهٔ سه بیمار غنا می‌بخشند. تقابل لحن‌ها و واکنش‌های آنان، صحنه‌های گروهی را زنده نگه می‌دارد و باعث می‌شود حضور سه «مسیح» صرفاً یک تمهید داستانی باقی نماند.
Richard Gere در نقش دکتر استون آرامش و سماجت را با هم می‌آمیزد؛ پزشکش هم میل واقعی به نزدیک‌شدن دارد و هم گاه در اصرار بر روش خود، رنگی از خودباوریِ بیش از اندازه پیدا می‌کند. این بازی‌ها ظرفیت‌هایی را آشکار می‌کنند که فیلمنامه همیشه به‌درستی به کار نمی‌گیرد؛ نقطه‌ضعفی که در نقدهای فیلم نیز به آن اشاره شده است.
ریتم و فیلمنامه؛ فاصلهٔ میان ظرفیت و اجرا مسئلهٔ اصلی «Three Christs» کمبود ایده نیست؛ دشواری آن در تبدیل ایده به روایتی پیوسته و پرکشش است. فیلم گاهی میان درام بیمارستانی، مطالعهٔ شخصیت و بحث اخلاقی دربارهٔ روان‌پزشکی جابه‌جا می‌شود، بی‌آنکه این لایه‌ها همیشه در یک مسیر روایی واحد به هم برسند.
بعضی صحنه‌ها مضمون را با توضیح مستقیم بیان می‌کنند، درحالی‌که موقعیت و بازی بازیگران پیش‌تر همان معنا را منتقل کرده‌اند. این تکرار، از نیروی عاطفی اثر می‌کاهد. ریتم فیلم نیز کند و نابرابر است. کندی به‌خودی‌خود ایراد نیست؛ می‌تواند با فضای بستهٔ بیمارستان و زندگی تکراری بیماران تناسب داشته باشد.
« Walton Goggins و Bradley Whitford نیز با دو اجرای متفاوت به رابطهٔ سه بیمار غنا می‌بخشند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
اما در اینجا بعضی بخش‌ها به‌جای آنکه سکون را به تجربه‌ای معنادار تبدیل کنند، حس کش‌آمدن پیدا می‌کنند. رابطه‌ها و کشمکش‌های مرکزی برای پیش‌رفتن به زمان نیاز دارند، ولی چند صحنهٔ فرعی یا توضیحی چنان مکث می‌کنند که ضرباهنگ کلی تضعیف می‌شود. نتیجه، فیلمی است که تماشاگر را با پرسشی مهم روبه‌رو می‌سازد، اما همیشه توجه او را تا پایان هر مسیر فرعی حفظ نمی‌کند.
همدلی؛ مضمون اثر و آزمون آن مضمون همدلی در فیلم حضوری واقعی دارد و صرفاً به پیام پایانی یا شعار اخلاقی محدود نمی‌شود. «Three Christs» از تماشاگر می‌خواهد به فاصلهٔ میان باور یک بیمار و نگاه جامعه به او توجه کند: آیا شنیدن سخنان کسی که واقعیت را به شیوه‌ای دیگر تجربه می‌کند، به معنای تأیید آن تجربه است؟
آیا احترام به شخص می‌تواند از کوشش برای اصلاح باور او جدا باشد؟ چنین پرسش‌هایی فیلم را از یک داستان عجیب‌وغریب دربارهٔ سه بیمار فراتر می‌برند. بااین‌حال، خود فیلم همیشه به اندازهٔ کافی در برابر پیچیدگی این پرسش‌ها مکث نمی‌کند. همدلی گاهی بیش از آنکه از دل جزئیات رابطه‌ها و انتخاب‌های شخصیت‌ها سر برآورد، به نتیجه‌ای از پیش‌تعیین‌شده تبدیل می‌شود.
همچنین نگاه اثر به شرایط تاریخی درمان، تضاد جذابی با رویکرد دکتر استون می‌سازد، اما این تضاد بیشتر در خدمت برجسته‌کردن قهرمان داستان قرار می‌گیرد تا کاوشی چندوجهی در نظام درمانی و مسئولیت‌های متعارض آن. فضاسازی و لحن فضای بیمارستانی فیلم بسته، رسمی و سنگین است؛ فضایی که با موضوعش تناسب دارد و به تماشاگر یادآوری می‌کند شخصیت‌ها در محیطی زندگی می‌کنند که دیگران دربارهٔ آزادی و درمانشان تصمیم می‌گیرند.
« اما در اینجا بعضی بخش‌ها به‌جای آنکه سکون را به تجربه‌ای معنادار تبدیل کنند، حس کش‌آمدن پیدا می‌کنند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم در برخی لحظات از طنز تلخ بهره می‌گیرد تا برخورد میان ادعاهای شخصیت‌ها و نگاه اطرافیان را ملموس کند. اما لحن اثر همیشه یکدست نیست: گاه به درامی جدی و تأمل‌برانگیز نزدیک می‌شود و گاه می‌کوشد با لحظات سبک‌تر، از سنگینی موضوع بکاهد. این جابه‌جایی می‌تواند به روایت تنوع بدهد، ولی در پاره‌ای صحنه‌ها مرز میان طنز و نگاه تماشاگرانه به رنج بیماران را مبهم می‌کند.
جمع‌بندی «Three Christs» فیلمی است با هسته‌ای داستانی نیرومند، بازیگرانی توانا و دغدغه‌ای انسانی که به‌سادگی از ذهن نمی‌رود. Peter Dinklage، Walton Goggins و Bradley Whitford به رویارویی سه شخصیت نیرویی ویژه می‌بخشند و بازی Richard Gere نیز تنش میان نیت خیر و اعتماد بیش از اندازه به روش شخصی را قابل مشاهده می‌کند.
اما فیلم در پرداخت مضمون‌ها و تنظیم ریتم، به اندازهٔ ظرفیت ایده‌اش موفق نیست؛ برخی شخصیت‌ها نیمه‌پرداخته می‌مانند و فیلمنامه گاهی به‌جای اعتماد به موقعیت‌ها، معنا را بیش از حد توضیح می‌دهد. بااین‌همه، ارزش اثر فقط در موفقیت یا ناکامی اجرای یک آزمایش درمانی نیست. اهمیتش در پرسشی است که پس از تماشا باقی می‌گذارد: همدلی با کسی که جهان را متفاوت تجربه می‌کند، در عمل چه معنایی دارد و از کجا ممکن است با میل به مهار او درآمیزد؟
«Three Christs» پاسخ کاملی به این پرسش نمی‌دهد، اما مواد لازم برای اندیشیدن به آن را فراهم می‌کند؛ و همین، در کنار بازی‌های پرتوانش، اثری نابرابر اما قابل‌تأمل از آن می‌سازد.
« فیلم در برخی لحظات از طنز تلخ بهره می‌گیرد تا برخورد میان ادعاهای شخصیت‌ها و نگاه اطرافیان را ملموس کند. »
ثبت دیدگاه