وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

زندگی مشترک در لباس مبدل «آقا و خانم اسمیت» بر ایده‌ای ساده اما پُرظرفیت بنا شده است: زن و شوهری که برای نجات زندگی مشترکشان می‌کوشند، درمی‌یابند هر دو مأمورانی حرفه‌ای‌اند و کارشان آنان را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد. این پیش‌فرض، هم موقعیت‌هایی کمیک می‌آفریند و هم راهی برای نزدیک‌شدن به مسئله‌ای آشنا باز می‌کند: چه‌قدر از زندگی مشترک بر شناخت واقعیِ دو نفر تکیه دارد و چه‌قدر بر نقش‌هایی که برای حفظ ظاهر بازی می‌کنند؟

فیلم، البته، چندان در پی واکاوی جدی این پرسش نیست؛ ترجیح می‌دهد آن را بهانه‌ای برای تعقیب، شوخی و رویارویی‌های پرزرق‌وبرق کند. فیلمنامه را سایمون کینبرگ نوشته و داگ لیمان آن را کارگردانی کرده است؛ برد پیت و آنجلینا جولی نیز در نقش زوج محوری حضور دارند. ازدواج به‌مثابه صحنه‌ی اجرا زندگی جان و جین اسمیت در ظاهر منظم و حتی حسادت‌برانگیز است، اما زیر این نظم، نوعی فاصله و ملال جا خوش کرده است.

هرکدام چیزی را از دیگری پنهان می‌کند و در عین حال می‌کوشد تصویری پذیرفتنی از خود عرضه کند. جذابیت تمثیلی فیلم در همین هم‌نشینی است: مهارت‌هایی که برای جاسوسی و مأموریت‌های پنهانی لازم‌اند، در زندگی روزمره هم به شکل دیگری دیده می‌شوند؛ کنترل احساسات، پنهان‌کردن حقیقت و خواندن رفتار طرف مقابل.

« هرکدام چیزی را از دیگری پنهان می‌کند و در عین حال می‌کوشد تصویری پذیرفتنی از خود عرضه کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌حال، فیلم به‌ندرت این تشابه را تا جایی پیش می‌برد که به تأملی عمیق درباره اعتماد یا صمیمیت بدل شود. رازهای شغلی بیشتر موتور محرک حادثه‌اند تا استعاره‌ای دقیق و پیگیر. هرگاه امکان مکث بر شکاف‌های عاطفی پدید می‌آید، روایت معمولاً ترجیح می‌دهد آن را با شوخی یا صحنه‌ای پرتحرک پشت سر بگذارد.

در نتیجه، ایده‌ی مرکزی از فیلمی جدی‌تر خبر می‌دهد، اما خود اثر سرانجام بر سرگرمی سبک‌بالانه پافشاری می‌کند. شیمی بازیگران؛ جاذبه‌ای که روایت را جلو می‌برد مهم‌ترین امتیاز فیلم، هماهنگی و کشش میان پیت و جولی است. تقابل چهره‌ها و شیوه‌ی بازی‌شان به صحنه‌ها انرژی می‌دهد: یکی می‌تواند با آسودگی و طنازی موقعیت را سبک کند و دیگری حضوری سردتر، دقیق‌تر و مسلط‌تر دارد.

تفاوت این دو، به‌جای آن‌که زوج را از هم جدا کند، به رابطه‌شان تنش و جذابیت می‌بخشد. حتی در لحظه‌هایی که گفت‌وگوها چندان ظریف نیستند، بازیگران با نگاه، مکث و زبان بدن چیزی به صحنه اضافه می‌کنند. این جذابیت گاهی از قصه پیشی می‌گیرد. تماشاگر ممکن است بیش از آن‌که نگران منطق رویدادها باشد، مشتاق تماشای واکنش این دو به یکدیگر بماند؛ اینکه چگونه از یکدیگر می‌رنجند، رقابت می‌کنند یا در دل خطر دوباره به هم نزدیک می‌شوند.

« بااین‌حال، فیلم به‌ندرت این تشابه را تا جایی پیش می‌برد که به تأملی عمیق درباره اعتماد یا صمیمیت بدل شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

این اتکا به ستاره‌ها ضعف هم هست، زیرا فیلم در بخش‌هایی با حضور پرقدرت زوج اصلی، کمبود پرداخت شخصیت و ظرافت فیلمنامه را جبران می‌کند. اما در قالب یک کمدی اکشنِ متکی بر زوج مرکزی، همین جاذبه بخش مهمی از کارکرد اثر است. اکشن و کمدی؛ تعادلِ جذاب اما ناپایدار فیلم از برخورد دو لحن بهره می‌گیرد: خشونت و خطر از یک سو، شوخی‌های زناشویی و موقعیت‌های روزمره از سوی دیگر.

این تضاد، به‌ویژه وقتی مأموریت‌های حرفه‌ای با تنش‌های خانه و زندگی مشترک گره می‌خورند، حاصل کمیک دارد. خانه دیگر صرفاً پناهگاه نیست؛ به فضایی بدل می‌شود که در آن رقابت، خشم و میل به آشتی می‌توانند تقریباً هم‌زمان حضور داشته باشند. صحنه‌های درگیری خانگی نیز از همین تناقض نیرو می‌گیرند: نزاعی که هم خطرناک است و هم از دل رابطه‌ای آشنا و فرسوده برمی‌آید.

اما ضرباهنگ فیلم همواره به سود آن عمل نمی‌کند. آغاز داستان برای استقرار موقعیت و نشان‌دادن ملال زوج زمان صرف می‌کند، ولی این مکث‌ها همیشه به شخصیت‌پردازیِ کافی نمی‌انجامند. پس از آن نیز برخی رویارویی‌ها بیش از نیاز ادامه می‌یابند و با تکرار ضربه‌ها و جابه‌جایی‌های مشابه، از شدت و تازگی‌شان کاسته می‌شود.

« اما در قالب یک کمدی اکشنِ متکی بر زوج مرکزی، همین جاذبه بخش مهمی از کارکرد اثر است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اکشن هنگامی بهترین کارکرد را دارد که با تحول رابطه یا شوخی‌ای مشخص پیوند بخورد؛ وقتی صرفاً بر طول و شدت درگیری تکیه می‌کند، ریتم کندتر می‌شود و توجه مخاطب افت می‌کند. سبک بصری و حال‌وهوای یک سرگرمی دهه‌دوهزاری «آقا و خانم اسمیت» در ظاهر خود نیز به‌دنبال آراستگی و جذابیت است. لباس‌ها، خانه‌ها و قاب‌بندی‌ها فضایی براق می‌سازند که زندگی لوکس زوج را با جهان پرخطر مأموریت‌هایشان کنار هم می‌گذارد.

این پرداخت خوش‌نما، بیش از آن‌که واقع‌گرایی را دنبال کند، به فیلم کیفیتی خیال‌انگیز و سرگرم‌کننده می‌بخشد. موسیقی و انتخاب‌های شنیداری نیز به حفظ شور و سبک‌سری اثر کمک می‌کنند؛ حال‌وهوایی که به سینمای جریان اصلی دهه‌ی دوهزار میلادی تعلق دارد و امروز هم برای برخی تماشاگران بخشی از دل‌نشینی فیلم است.

با این همه، زیبایی و تحرک بصری نمی‌تواند جای انسجام روایی را بگیرد. گاه صحنه چنان بر جلوه، حرکت و حضور ستاره‌ها تکیه می‌کند که پیوند میان حادثه‌ها کم‌رنگ می‌شود. فیلم در چنین لحظه‌هایی بیشتر مجموعه‌ای از موقعیت‌های جذاب به نظر می‌رسد تا داستانی که هر رویدادش ضرورت دراماتیک روشنی داشته باشد.

« سبک بصری و حال‌وهوای یک سرگرمی دهه‌دوهزاری «آقا و خانم اسمیت» در ظاهر خود نیز به‌دنبال آراستگی و جذابیت است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این ویژگی برای تماشای تفریحی مانع بزرگی نیست، اما اگر انتظار روایتی دقیق و حساب‌شده وجود داشته باشد، محدودیت اثر آشکار می‌شود. قصه‌ای کم‌عمق با ایده‌ای پُرکشش ایده‌ی اولیه ظرفیت آن را دارد که درباره اعتماد، هویت و فرسودگی در رابطه حرف بزند؛ اما فیلم از آن بیشتر برای ساختن موقعیت‌های هیجان‌آور استفاده می‌کند.

شخصیت‌ها به اندازه‌ای پرداخت نمی‌شوند که تضادهای درونی‌شان عمق چشمگیری پیدا کند و داستان نیز در پی پیچیده‌کردن جهان یا قواعد مأموریت‌ها نیست. همین سادگی، از یک طرف، تماشای فیلم را آسان می‌کند: لازم نیست مخاطب درگیر شبکه‌ای سنگین از جزئیات شود. از طرف دیگر، باعث می‌شود بعضی گره‌ها بیشتر بهانه‌ای برای رسیدن به صحنه‌ی بعدی باشند تا نتیجه‌ی طبیعیِ انتخاب‌های شخصیت‌ها.

بنابراین، بهتر است فیلم را با معیار یک درام زناشویی ژرف یا تریلری دقیق نسنجید. آنچه ارائه می‌کند، آمیزه‌ای از کشش عاشقانه، شوخی و اکشن است که گاهی از نیروی بازیگرانش بیش از استحکام قصه سود می‌برد. اگر این اولویت را بپذیریم، کم‌عمقی داستان الزاماً به معنای شکست کامل نیست؛ بلکه نشان می‌دهد اثر از ابتدا سرگرمی را بر پیچیدگی روان‌شناختی ترجیح داده است.

« همین سادگی، از یک طرف، تماشای فیلم را آسان می‌کند: لازم نیست مخاطب درگیر شبکه‌ای سنگین از جزئیات شود. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «آقا و خانم اسمیت» فیلمی است که ایده‌ای فوری و خوش‌ساخت را به بستری برای تماشای زوجی جذاب و پرانرژی بدل می‌کند. درخشش پیت و جولی، شوخی‌هایی که از برخورد زندگی زناشویی با جهان مأموریت‌ها پدید می‌آیند و چند صحنه‌ی اکشن مؤثر، فیلم را به تجربه‌ای سبک و خوش‌گذران تبدیل می‌کنند.

در مقابل، شروع نسبتاً کند، تکرار درگیری‌ها و قصه‌ای که از ظرفیت ایده‌ی خود کمتر بهره می‌گیرد، مانع از آن می‌شود که اثر به چیزی بیش از سرگرمی‌ای خوش‌ظاهر و ستاره‌محور بدل شود. ارزش فیلم بیش از هر چیز در انرژی زوج مرکزی و لذتی است که از تماشای کشمکش میان آن دو حاصل می‌شود. برای مخاطبی که انتظار دارد اکشن و شوخی دست‌کم به‌اندازه‌ی روایت در مرکز توجه باشند، فیلم انتخابی دل‌پذیر است؛ اما کسی که در پی داستانی پیچیده یا تحلیل عمیق رابطه باشد، احتمالاً با فاصله‌ای میان وعده‌ی ایده و دستاورد نهایی روبه‌رو خواهد شد.

« ارزش فیلم بیش از هر چیز در انرژی زوج مرکزی و لذتی است که از تماشای کشمکش میان آن دو حاصل می‌شود. »