وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان نمایش و زندگی «Kiss Me Kate» ساختهٔ George Sidney، موزیکالی است که از همان آغاز، دو صحنه را روی هم می‌اندازد: صحنهٔ نمایش و زندگی بیرون از آن. فرد گراهام و لیلی ونسی، زوجی بازیگر که از هم جدا شده‌اند، برای اجرای نسخه‌ای موزیکال از «رام کردن زن سرکش» دوباره کنار هم قرار می‌گیرند.

آنچه در تئاتر بازی می‌کنند، کم‌کم به آینه‌ای برای کشمکش‌های شخصی‌شان بدل می‌شود؛ گویی نقش‌ها نه‌فقط رفتارشان را بازتاب می‌دهند، بلکه به آن شکل و جهت نیز می‌دهند. ورود دو گنگستر به این فضای پرتنش، ماجرا را از جدال عاشقانه به کمدی موقعیت می‌کشاند و فیلم را میان شوخی‌های پشت‌صحنه، موسیقی و تعقیب‌وگریزهای سبک‌بالانه به گردش درمی‌آورد.

این ساختار دوگانه، سرچشمهٔ اصلی جذابیت فیلم است. ما هم‌زمان اجرای یک نمایش را تماشا می‌کنیم و به آشفتگی‌هایی که پشت آن شکل می‌گیرند سرک می‌کشیم. مرز میان بازیگری و واقعیت پیوسته لغزان می‌شود: بازیگران از شخصیت‌های شکسپیری خود فاصله می‌گیرند، اما در همان حال، به‌نحوی ناخواسته شبیه آن‌ها رفتار می‌کنند.

فیلم از این شباهت برای ساختن طنز استفاده می‌کند، هرچند همین تمهید گاهی به تکرار و پیش‌بینی‌پذیری می‌انجامد. سازوکار کمدی و کشمکش عاشقانه رابطهٔ فرد و لیلی بر پایهٔ دلخوری‌های قدیمی، غرور حرفه‌ای و کششی حل‌نشده بنا شده است. هر دو شخصیت می‌خواهند کنترل صحنه و روایت را در دست بگیرند و همین رقابت، گفت‌وگوها و برخوردهایشان را سرشار از تنش می‌کند.

« این ساختار دوگانه، سرچشمهٔ اصلی جذابیت فیلم است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم در لحظات موفق، این تنش را به کمدیِ خوش‌ریتم تبدیل می‌کند: یک اختلاف ساده می‌تواند از پشت صحنه به متن نمایش سرایت کند و آنچه قرار بوده تمرین یا اجرا باشد، به میدان زورآزمایی دو بازیگر تبدیل شود. بااین‌حال، رابطهٔ مرکزی گاهی بیش از آنکه تحول پیدا کند، دور خود می‌چرخد. دلخوری، آشتی موقت، رقابت و بازگشت به دلخوری، الگویی تکرارشونده می‌سازد که در بخش‌هایی از فیلم کش می‌آید.

بازی‌ها و موسیقی این چرخه را زنده نگه می‌دارند، اما همیشه نمی‌توانند به آن عمق تازه‌ای ببخشند. به همین دلیل، فیلم در لحظات پرتحرک خود پرنشاط است، اما در گذر میان این لحظات گاه احساس می‌شود قصه برای رسیدن به شمارهٔ موسیقایی بعدی مکث کرده است. موسیقی؛ نیروی محرک و عامل وقفه موسیقی Cole Porter یکی از مهم‌ترین دارایی‌های فیلم است.

ترانه‌ها با شوخ‌طبعی، طعنه و بازی‌های کلامی‌شان، تنها میان‌پرده‌هایی برای سرگرمی نیستند؛ گاه شخصیت‌ها را دقیق‌تر از گفت‌وگوهای معمولی معرفی می‌کنند و مناسبات میان آنان را به زبانی آهنگین و اغراق‌آمیز درمی‌آورند. در بهترین لحظات، موسیقی و درام به هم گره می‌خورند و ترانه به بخشی طبیعی از کنش بدل می‌شود، نه توقفی جداگانه در جریان روایت.

اما این پیوند همیشه به یک اندازه موفق نیست. بعضی اجراها چنان کامل و خودبسنده طراحی شده‌اند که داستان برای مدتی از نظر می‌افتد. اگر تماشاگر بیش از هر چیز در پی پیشرفت قصه باشد، این وقفه‌ها ممکن است ریتم را کند کنند؛ حال آنکه دوستداران موزیکال‌های کلاسیک احتمالاً از همین گشودن فضا برای آواز و رقص لذت خواهند برد.

« بااین‌حال، رابطهٔ مرکزی گاهی بیش از آنکه تحول پیدا کند، دور خود می‌چرخد. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم در واقع میان دو خواسته در نوسان است: پیش بردن کمدی عاشقانه و عرضه‌کردن نمایش‌های موسیقایی باشکوه. گاه این دو به‌خوبی در هم می‌آمیزند و گاه هرکدام به نوبت دیگری را کنار می‌زنند. رقص و حضور درخشان Ann Miller در میان اجراگران، Ann Miller حضوری به‌خصوص چشمگیر دارد. رقص او واجد چنان دقت، سرعت و اعتمادبه‌نفسی است که قاب را به قلمرو نمایش زنده می‌برد.

بدن او با ضرباهنگ موسیقی چنان هماهنگ می‌شود که تماشاگر نه‌فقط حرکت‌ها، بلکه مهارت و تمرین پنهان در پس آن‌ها را نیز احساس می‌کند. فیلم در این لحظات به هنر اجرا مجال می‌دهد تا بی‌واسطه بدرخشد؛ از همین رو، حتی زمانی که روایت دچار افت می‌شود، جاذبهٔ صحنه‌های رقص می‌تواند توجه را دوباره به خود جلب کند.

رقص‌های گروهی و طراحی حرکات نیز به فیلم کیفیتی باشکوه و نمایشی می‌بخشند. حرکت بازیگران در قاب، استفاده از فضا و تأکید بر جلوهٔ بصری، «Kiss Me Kate» را به اثری بدل می‌کند که باید نه‌فقط شنید، بلکه تماشایش کرد. حضور Bob Fosse در یکی از بخش‌های رقص نیز برای بیننده‌ای که با کارنامهٔ بعدی او آشناست، جذابیت ویژه‌ای دارد؛ هرچند فیلم بیش از آنکه بخواهد به سبک فردی او بپردازد، از حضورش برای غنی‌تر کردن مجموعهٔ اجراها بهره می‌گیرد.

گنگسترها و طنز پشت‌صحنه دو گنگستر فیلم، از شخصیت‌های فرعی‌ای هستند که سهمی بیش از زمان حضورشان در حافظهٔ تماشاگر دارند. خشونت تهدیدآمیزشان در قالبی کمدی و نامتعارف عرضه می‌شود و همین تضاد، به موقعیت‌ها جان می‌دهد. آنان به جای آنکه صرفاً مانعی بیرونی برای رابطهٔ فرد و لیلی باشند، بخشی از شوخی فیلم با دنیای نمایش می‌شوند: آدم‌هایی که وارد فضای تئاتر شده‌اند و منطق خشک و خشن خود را به محیطی پر از آواز، لباس و اغراق آورده‌اند.

« فیلم در واقع میان دو خواسته در نوسان است: پیش بردن کمدی عاشقانه و عرضه‌کردن نمایش‌های موسیقایی باشکوه. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

حضور این دو، به‌ویژه وقتی موسیقی نیز به خدمت شوخی گرفته می‌شود، از لحظات سرزندهٔ فیلم است. طنز آنان نه بر پیچیدگی روان‌شناختی، بلکه بر تضاد رفتار و موقعیت استوار است؛ بااین‌حال، همین سادگی در چارچوب لحن سبک‌بالانهٔ اثر کارآمد از آب درمی‌آید. هر بار که قصه در کشمکش‌های تکراری زوج اصلی گرفتار می‌شود، این دو شخصیت فرعی می‌توانند ضرباهنگ تازه‌ای وارد کنند و فیلم را دوباره به حرکت بیندازند.

نگاه جنسیتی و میراث «رام کردن زن سرکش» مهم‌ترین مسئلهٔ امروزین فیلم، میراث فکری نمایشنامه‌ای است که داستانش از آن الهام می‌گیرد. «رام کردن زن سرکش» بر مناسباتی بنا شده که در آن سرسختی زن به‌منزلهٔ مشکلی برای مهارشدن تصویر می‌شود و قدرت مردانه غالباً در جایگاه نیروی نظم‌دهنده قرار می‌گیرد.

فیلم این الگو را با شوخی، موسیقی و درگیری‌های عاشقانه می‌پوشاند، اما پوشش سرگرم‌کننده آن را از میان نمی‌برد. تماشاگر معاصر ممکن است در برابر این پرسش قرار بگیرد که آیا فیلم صرفاً از کلیشه‌های جنسیتیِ زمانه‌اش استفاده می‌کند یا واقعاً آن‌ها را تأیید می‌کند؛ پاسخ، به‌ویژه در بخش‌هایی که رابطهٔ عاشقانه را به بازی قدرت پیوند می‌زنند، چندان آسوده‌خاطرکننده نیست.

در عین حال، لیلی شخصیتی کاملاً منفعل نیست. او اراده، مهارت و جایگاه حرفه‌ای خود را دارد و در بسیاری از برخوردها، از همتای مردش کم‌قدرت‌تر ظاهر نمی‌شود. همین استقلال نسبی، تنش میان جذابیت بازیگرانهٔ او و چارچوب جنسیتی داستان را آشکارتر می‌کند: فیلم زنی نیرومند را به صحنه می‌آورد، اما در همان حال، از الگویی بهره می‌برد که سرکشی او را موضوع مهار و مصالحه می‌سازد.

« حضور این دو، به‌ویژه وقتی موسیقی نیز به خدمت شوخی گرفته می‌شود، از لحظات سرزندهٔ فیلم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این دوگانگی، بخشی از جذابیت تاریخی اثر و در عین حال یکی از محدودیت‌های آن است. اجرا، رنگ و شکوه استودیویی «Kiss Me Kate» محصول دورانی است که موزیکال استودیویی می‌کوشید از هر ترانه و هر حرکت، رویدادی بصری بسازد. کارگردانی George Sidney به این منطق وفادار است: قاب‌ها برای نمایش بدن‌ها، لباس‌ها و گروه‌های رقص سامان یافته‌اند و فیلم با شور و اطمینان به مصنوع‌بودن جهان خود تکیه می‌کند.

اجراها قرار نیست تصویری واقع‌گرایانه از زندگی تئاتری ارائه دهند؛ آن‌ها واقعیت را به نمایشی پرزرق‌وبرق تبدیل می‌کنند و از اغراق، بخشی از لذت تماشا می‌سازند. Kathryn Grayson و Howard Keel نیز با صدایی پرطنین و حضوری متناسب با سبک موزیکال کلاسیک، به بخش عاشقانهٔ فیلم وزن می‌دهند. بازی آن‌ها بیش از آنکه بر ظرافت‌های خاموش و واقع‌گرایانه متکی باشد، بر بیان روشن احساسات و حضور صحنه‌ای استوار است.

این شیوه با جهان فیلم هماهنگ است، هرچند ممکن است برای تماشاگرانی که به بازیگری طبیعی‌تر خو گرفته‌اند، گاه بیش از حد نمایشی جلوه کند. فیلم از ما نمی‌خواهد فراموش کنیم که در حال تماشای اجرا هستیم؛ برعکس، پیوسته این نمایش‌بودن را جشن می‌گیرد. جمع‌بندی «Kiss Me Kate» موزیکالی پرجنب‌وجوش و آگاه از نیروی نمایش است؛ اثری که بهترین لحظاتش را در ترانه‌ها، رقص‌ها و برخوردهای کمیک می‌یابد.

Ann Miller با مهارت رقص خود می‌درخشد، دو گنگستر با حضوری بامزه به فیلم انرژی می‌بخشند و موسیقی Cole Porter به آن طعمی ماندگار می‌دهد. در مقابل، داستان گاهی تکراری و کش‌دار می‌شود و برخی شماره‌های موسیقایی، هرچند سرگرم‌کننده، پیشروی روایت را متوقف می‌کنند. نگاه جنسیتی فیلم نیز فاصله‌ای محسوس میان ارزش سرگرمی آن و حساسیت‌های امروز ایجاد می‌کند.

« این دوگانگی، بخشی از جذابیت تاریخی اثر و در عین حال یکی از محدودیت‌های آن است. »

جمع‌بندی

بااین‌همه، اثر همچنان نمونه‌ای تماشایی از موزیکال کلاسیک است: فیلمی که شور اجرا را به مرکز تجربه می‌آورد و حتی کاستی‌های روایی‌اش را زیر نور صحنه، موسیقی و حرکت پنهان نمی‌کند.