نقد و بررسی
نقد زلاتان شدن (Becoming Zlatan) | 2015
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
چهره‌ای پیش از اسطوره «Becoming Zlatan» مستندی درباره زلاتان ابراهیموویچ است، اما نه از آن نوع روایت‌هایی که زندگی یک ستاره را از فاصله‌ای امن و با تکیه بر خاطرات پسینی بازسازی می‌کنند. فیلم به سال‌هایی بازمی‌گردد که او هنوز در مسیر بدل‌شدن به چهره‌ای جهانی بود؛ جوانی بااستعداد، پرتنش و دشوارفهم که میان اعتمادبه‌نفس خیره‌کننده و ناامنی‌های پنهان در نوسان است.
روایت از نخستین بازی‌های او در مالمو در سال ۱۹۹۹ آغاز می‌شود، سال‌های پرآشوب آژاکس را در بر می‌گیرد و تا دوران درخشش او در یوونتوس در سال ۲۰۰۵ پیش می‌رود. تصاویر آرشیوی کم‌یاب، که در آن‌ها خود زلاتان بی‌پرده‌تر از چهره عمومیِ سال‌های بعد ظاهر می‌شود، ستون اصلی این پرتره‌اند. آرشیو؛ حافظه‌ای زنده مهم‌ترین دارایی فیلم، تصاویر قدیمی آن است.
این تصاویر فقط اسناد مسابقه‌ها یا لحظه‌هایی برای یادآوری گذشته نیستند؛ کیفیت خام و گاه ناصافشان تماشاگر را به فضایی نزدیک می‌کنند که زلاتان هنوز در آن به‌درستی شناخته نشده بود. مالموی آن سال‌ها، زمینهای فوتبال، چهره جوان بازیکنان و حال‌وهوای متفاوت فوتبال پیش از عصر رسانه‌های اجتماعی، همگی نوعی فاصله تاریخی دلپذیر می‌سازند.
« آرشیو؛ حافظه‌ای زنده مهم‌ترین دارایی فیلم، تصاویر قدیمی آن است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
در عین حال، این آرشیو حس نزدیکی ایجاد می‌کند: به‌جای آنکه تنها با روایتی آماده درباره ستاره‌ای تثبیت‌شده روبه‌رو باشیم، شاهد بخشی از فرایند شکل‌گیری او هستیم. از همین رو، تصاویر مالمو برای بسیاری از تماشاگران نه فقط ارزش نوستالژیک، بلکه ارزش دراماتیک دارند. بلوغ در میدان رقابت فیلم بیش از آنکه شرح پیروزی‌های پیاپی باشد، بر مسئله جاافتادن زلاتان در گروه‌های ورزشی و محیط‌های حرفه‌ای تمرکز می‌کند.
استعداد فردی به‌تنهایی برای پذیرفته‌شدن کافی نیست؛ بازیکن باید در برابر هم‌تیمی‌ها، مربیان و انتظارات جمعی نیز جای خود را پیدا کند. این مسیر در مالمو با اصطکاک همراه است و حضور در آژاکس نیز برای او دوره‌ای آرام و بی‌دردسر تصویر نمی‌شود. نیمکت‌نشینی و تردید درباره توانایی‌هایش، در کنار میل شدید او به اثبات خویش، کشمکشی می‌سازد که از دل آن می‌توان فهمید چرا داستان فیلم صرفاً داستان پیشرفت فنی نیست.
یکی از وجوه جذاب این بخش، رابطه میان غرور و آسیب‌پذیری است. زلاتان از همان جوانی حضوری پرقدرت و رفتاری متمایز دارد، اما فیلم او را به تصویری ساده از ورزشکاری خودشیفته فرو نمی‌کاهد. پشت اطمینان آشکارش، فشارِ اثبات‌کردن خود و دشواریِ یافتن جایگاه در جمع دیده می‌شود. مستند گاه مجال می‌دهد تناقض میان این دو وجه خودنمایی کند، بی‌آنکه برای تماشاگر پاسخی قطعی و روان‌شناسانه آماده کند.
« از همین رو، تصاویر مالمو برای بسیاری از تماشاگران نه فقط ارزش نوستالژیک، بلکه ارزش دراماتیک دارند. »
شخصیت‌ها و اجرا
همین ابهام، تصویری انسانی‌تر از او می‌سازد. فوتبال؛ لحظه‌هایی که به یاد می‌مانند هرجا فیلم به خود بازی نزدیک می‌شود، انرژی‌اش آشکارتر می‌گردد. گل مشهور زلاتان برای آژاکس از آن لحظه‌هایی است که حتی برای تماشاگر ناآشنا با جزئیات دوران حرفه‌ای او، جذابیت بصری و ورزشی دارد. حرکت در زمین، جسارت در تصمیم‌گیری و توانایی تبدیل موقعیتی معمولی به صحنه‌ای تماشایی، بخشی از شخصیت فوتبالی او را بی‌نیاز از توضیح طولانی آشکار می‌کند.
چنین لحظه‌هایی یادآوری می‌کنند که شهرت زلاتان تنها محصول کاریزما یا گفتارهای جنجالی نیست؛ بنیاد آن را مهارت و استعداد کم‌نظیرش در زمین فوتبال تشکیل می‌دهد. با این همه، فیلم همواره میان مشاهده فوتبال و گفت‌وگو درباره شخصیت تعادل کاملی برقرار نمی‌کند. مصاحبه‌ها و مکث‌های توضیحی گاهی بیش از آنچه لازم است ادامه می‌یابند و از ضرباهنگ مسابقه‌ها می‌کاهند.
برای بیننده‌ای که انتظار دارد مستندش سرشار از صحنه‌های بازی و تحلیل فنی باشد، این انتخاب ممکن است اندکی ناامیدکننده جلوه کند. در مقابل، کسی که می‌خواهد مسیر رشد یک شخصیت را دنبال کند، احتمالاً همین مکث‌ها را بخشی از بافت فیلم می‌بیند. شخصیت‌پردازی و فاصله با قهرمان‌سازی «Becoming Zlatan» در بهترین لحظه‌هایش از دام ستایش بی‌چون‌وچرای قهرمان می‌گریزد.
« همین ابهام، تصویری انسانی‌تر از او می‌سازد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
زلاتان در این فیلم هم بااستعداد است و هم دشوار؛ هم به توانایی خود باور دارد و هم با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که اعتمادبه‌نفسش را می‌آزمایند. کنار هم قرار گرفتن این ویژگی‌ها از او شخصیتی پرکشش می‌سازد، زیرا تماشاگر ناچار نیست همه رفتارهایش را تأیید کند تا بتواند تحولش را دنبال کند.
رابطه او با میدو نیز از جزئیات انسانی‌ای است که به تصویر جمعیِ سال‌های آغازین حضورش در فوتبال حرفه‌ای گرما می‌بخشد. با وجود این، فیلم گاهی در گشودن لایه‌های شخصیتی او محتاط می‌ماند. آرشیو می‌تواند نگاه‌ها، لحن‌ها و واکنش‌های بی‌واسطه را ثبت کند، اما همیشه قادر نیست زمینهای کامل برای تفسیر آن‌ها فراهم آورد.
نتیجه، پرتره‌ای است که بیش از آنکه پاسخ نهایی بدهد، دریچه‌ای کوتاه به زلاتانی کمتر آشنا باز می‌کند؛ انسانی که بخشی از او در معرض دید قرار می‌گیرد و بخشی دیگر همچنان دست‌نیافتنی می‌ماند. این محدودیت می‌تواند برای بعضی‌ها نقص باشد و برای گروهی دیگر، صداقتی متناسب با پیچیدگی موضوع. مخاطب و محدودیت‌های روایت جذابیت فیلم تا اندازه زیادی به علاقه تماشاگر به زلاتان و فوتبال وابسته است.
« با وجود این، فیلم گاهی در گشودن لایه‌های شخصیتی او محتاط می‌ماند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
طرفداران او احتمالاً از تماشای تصاویر کم‌یاب، لحظه‌های مالمو و دوره‌های کمتر دیده‌شده زندگی حرفه‌ای‌اش لذت می‌برند؛ به‌ویژه چون فیلم فرصتی می‌دهد تا ستاره‌ای شناخته‌شده را پیش از تثبیت کامل تصویر عمومی‌اش ببینند. اما برای بیننده‌ای که نه با فوتبال اروپا پیوندی دارد و نه کنجکاوی ویژه‌ای درباره شخصیت زلاتان، مستند اطلاعات تازه یا کشش روایی کافی برای حفظ توجه فراهم نمی‌کند.
این محدودیت بیش از همه به شیوه روایت بازمی‌گردد. فیلم ماده خام جذابی در اختیار دارد، اما همیشه آن را به ساختاری پرشتاب و کاملاً متمرکز تبدیل نمی‌کند. گاهی گفت‌وگوها جای بیشتری از صحنه‌های بازی می‌گیرند؛ گاهی نیز اطلاعات و لحظه‌های آرشیوی به‌جای آنکه در یک استدلال روایی روشن کنار هم بنشینند، بیشتر همچون قطعاتی از گذشته عرضه می‌شوند.
به همین دلیل، فیلم می‌تواند هم ارزشمند و هم معمولی به نظر برسد: ارزشمند از حیث دسترسی به گذشته‌ای کمتر دیده‌شده، و معمولی از حیث اثرگذاری کلی و انسجام دراماتیک. جمع‌بندی «Becoming Zlatan» مستندی صمیمی و آرشیومحور است که جذابیت اصلی‌اش در دیدن زلاتانِ جوان، پیش از کامل‌شدن اسطوره او، نهفته است.
« این محدودیت بیش از همه به شیوه روایت بازمی‌گردد. »
جمع‌بندی
تصاویر قدیمی مالمو و صحنه‌های فوتبالی، به‌ویژه لحظه مشهور آژاکس، به فیلم شور و اصالتی می‌بخشند که گفت‌وگوهای طولانی گاه از آن می‌کاهند. در کنار این‌ها، مسیر جاافتادن او در تیم‌ها و تنش میان غرور، استعداد و تردید، بُعدی انسانی به روایت می‌دهد. فیلم شاید برای همه تماشاگران اثری فراموش‌نشدنی نباشد، اما برای علاقه‌مندان به زلاتان و فوتبال، فرصتی دیدنی فراهم می‌کند تا چهره‌ای کمتر آشنا از سال‌های شکل‌گیری یکی از ستاره‌های شاخص فوتبال سوئد را ببینند.
« در کنار این‌ها، مسیر جاافتادن او در تیم‌ها و تنش میان غرور، استعداد و تردید، بُعدی انسانی به روایت می‌دهد. »
ثبت دیدگاه