وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

چهره‌ای میان آرمان و قانون «A Man of Action» با الهام آزاد از زندگی لوسیو اورتوبیا، آنارشیست اسپانیایی و بناکاری که نامش با جعل چک‌های مسافرتی و رویارویی با قدرت مالی گره خورد، سراغ سوژه‌ای می‌رود که به‌خودی‌خود ظرفیت یک فیلم ماجراجویانه و سیاسی را دارد. بااین‌حال، ساختهٔ خاویر روئیز کالدرا نه یک زندگی‌نامهٔ وفادار و موشکافانه است و نه تریلری پرشتاب بر پایهٔ سرقت و تعقیب‌وگریز.

فیلم در فاصلهٔ میان این دو گونه حرکت می‌کند: از یک سو قصهٔ مردی را دنبال می‌کند که می‌خواهد با ابزارهای خود نظامی نابرابر را به چالش بکشد و از سوی دیگر، به تأملی دربارهٔ آرمان‌گرایی، عمل سیاسی و بهای شخصی آن نزدیک می‌شود. همین انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت فیلم است و هم علت بعضی از نارسایی‌هایش.

روایت یک زندگی، نه گزارش یک پرونده داستان در بازه‌ای چنددهه‌ای پیش می‌رود و مسیر لوسیو را از زندگی ساده و کارگری به فعالیت‌های پرخطر و جعل سازمان‌یافته دنبال می‌کند. محور اصلی، صرفاً چگونگی اجرای نقشه‌ها نیست؛ مهم‌تر از آن، منطق اخلاقی و سیاسی‌ای است که شخصیت برای خود می‌سازد. او پول را غنیمت شخصی نمی‌بیند، بلکه آن را وسیله‌ای برای حمایت از آرمان‌ها و همراهانش می‌داند.

فیلم از همین تضاد نیرو می‌گیرد: قانون، عمل او را جرم می‌شمارد؛ لوسیو، همان عمل را واکنشی به نظمی می‌بیند که در آن ثروت و قدرت از پیش به سود گروهی محدود سازمان یافته‌اند. روایت آزادانه با زندگی واقعی سوژه برخورد می‌کند و به‌جای آن‌که ادعای بازسازی مستندوار داشته باشد، عناصر زندگی او را در قالب درامی سینمایی کنار هم می‌چیند.

« همین انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت فیلم است و هم علت بعضی از نارسایی‌هایش. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این آزادی به فیلم امکان می‌دهد قصه را در مسیری روشن و سرگرم‌کننده پیش ببرد، اما گاهی پیچیدگی تاریخی و سیاسی ماجرا را نیز ساده‌تر از آنچه هست نشان می‌دهد. ازاین‌رو بهتر است فیلم را نه شرح قطعی زندگی اورتوبیا، بلکه برداشتی نمایشی از افسانهٔ مردی بدانیم که می‌خواست با روش‌های خودش قدرت را به عقب براند.

قهرمانی با انگیزه‌ای باورپذیر یکی از امتیازهای فیلم، پرهیز نسبی از تبدیل لوسیو به قهرمانی بی‌نقص است. او شور و جسارت دارد، اما انگیزه‌هایش فقط به یک شعار سیاسی خلاصه نمی‌شود؛ تصمیم‌هایش از ترکیب خشم، وفاداری، همدلی و میل به اثرگذاری شکل می‌گیرند. همین ترکیب به شخصیت وزن می‌دهد و کمک می‌کند رفتارهای پرخطر او، هرچند همیشه پذیرفتنی نباشند، از درون جهان‌بینی‌اش قابل فهم شوند.

Juan José Ballesta نقش لوسیو را با حضوری پرانرژی و درعین‌حال زمینی پیش می‌برد. بازی او شخصیت را بیشتر مردی عمل‌گرا نشان می‌دهد تا نظریه‌پردازی که در مفاهیم انتزاعی گرفتار شده باشد. این انتخاب با عنوان فیلم تناسب دارد: لوسیو کسی است که باورهایش را از راه کنش بیان می‌کند. بازیگران مکمل نیز به جهان او بافت می‌بخشند و نشان می‌دهند که فعالیت سیاسی و مخفیانه‌اش در خلأ رخ نمی‌دهد؛ شبکه‌ای از دوستی، همکاری و تعهد پیرامون او وجود دارد.

بااین‌همه، تمرکز پررنگ بر قهرمان گاه مجال نمی‌دهد برخی از این شخصیت‌ها به همان اندازه که شایسته‌اند، مستقل و چندلایه شوند. سیاستِ سرقت و پرسشِ عدالت جذاب‌ترین وجه فیلم در پرسشی نهفته است که پاسخ ساده‌ای ندارد: آیا هدفی عادلانه می‌تواند وسیله‌ای غیرقانونی را توجیه کند؟ فیلم در این زمینه بیشتر به نمایش منطق لوسیو علاقه دارد تا صدور حکمی نهایی.

« قهرمانی با انگیزه‌ای باورپذیر یکی از امتیازهای فیلم، پرهیز نسبی از تبدیل لوسیو به قهرمانی بی‌نقص است. »

شخصیت‌ها و اجرا

او قدرت مالی را نه نهادی بی‌طرف، بلکه بخشی از سازوکار سلطه می‌بیند؛ در برابر چنین برداشتی، جعل و سرقت برایش صورتی از بازپس‌گیری و مقاومت پیدا می‌کند. تماشاگر، در نتیجه، میان دو چارچوب داوری قرار می‌گیرد: قانون رسمی و اخلاق شخصی مردی که به آن اعتماد ندارد. این کشمکش هنگامی قوت می‌گیرد که فیلم به پیامدهای عمل توجه می‌کند.

مخالفت با یک بانک بزرگ ممکن است در ظاهر نبردی میان فردی تنها و نهادی عظیم باشد، اما اثر آن به زندگی نزدیکان، همراهان و کسانی که در معرض خطر قرار می‌گیرند نیز می‌رسد. فیلم این بُعد را به‌طور کامل نمی‌کاود، ولی حضورش مانع می‌شود که ماجرا صرفاً خیال‌پردازی دربارهٔ یک دزد جذاب باقی بماند.

لوسیو قهرمانی است که هم می‌توان انگیزه‌هایش را تحسین کرد و هم دربارهٔ هزینه و مشروعیت روش‌هایش پرسید. دوره‌ای تاریخی با حال‌وهوای ماجراجویانه فضای تاریخی فیلم، با گستردگی زمانی و جغرافیایی خود، حس حرکت و تغییر را تقویت می‌کند. گذر از دهه‌های مختلف، به قصه امکان می‌دهد نشان دهد که آرمان‌های شخصیت در یک لحظهٔ کوتاه پدید نمی‌آیند و با یک نقشه نیز پایان نمی‌پذیرند.

طراحی فضا و پوشش‌ها در خدمت ساختن جهانی قرار می‌گیرند که در آن زندگی روزمره، سیاست و فعالیت زیرزمینی پیوسته به هم راه دارند. حاصل، حال‌وهوایی ماجراجویانه است، بی‌آنکه فیلم به نمایش مداوم صحنه‌های پرتحرک متکی باشد. کارگردانی خاویر روئیز کالدرا میان فضای جنایی و درام زندگی‌نامه‌ای رفت‌وآمد می‌کند.

« تماشاگر، در نتیجه، میان دو چارچوب داوری قرار می‌گیرد: قانون رسمی و اخلاق شخصی مردی که به آن اعتماد ندارد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

چک‌های جعلی و تعقیب بازیگران قدرت مالی، عناصر تریلری قصه‌اند؛ اما فیلم بیش از آن‌که بر جزئیات فنی عملیات‌ها مکث کند، به چهره و مسیر شخصی لوسیو بازمی‌گردد. این تصمیم، نگاه انسانی‌تری به داستان می‌دهد، ولی هم‌زمان از ظرفیت تعلیق ماجرا می‌کاهد. تماشاگر ممکن است انتظار داشته باشد هر نقشه با دقتی نفس‌گیر ساخته و اجرا شود، درحالی‌که فیلم بیشتر به معنای کلی ماجرا و شخصیت محوری آن علاقه دارد.

ریتمی که گاه از تنش پیشی می‌گیرد با وجود سوژهٔ پرکشش، ریتم فیلم یکدست نیست. گستردگی سال‌ها و رخدادها سبب می‌شود روایت ناچار به عبور از بخش‌هایی از زندگی شخصیت باشد؛ در نتیجه، بعضی دگرگونی‌ها بیش از آن‌که از دل صحنه‌هایی کاملاً پرورده بیرون بیایند، به‌صورت گذرهای روایی احساس می‌شوند.

این شتاب در گاهی از سوی دیگر به کندی تبدیل می‌شود: فیلم برای بسط زندگی و روابط لوسیو مکث می‌کند، اما همیشه این مکث‌ها را با کشمکش تازه یا تعمیق چشمگیر شخصیت‌ها پُر نمی‌سازد. مهم‌تر آن‌که نبرد ذهنی میان لوسیو و نیروهای تعقیب‌کنندهٔ او می‌توانست پرتنش‌تر باشد. رویارویی با دستگاه‌های پلیسی و مالی، بالقوه میدان مناسبی برای بازی فکری و پیش‌بینی‌ناپذیری است؛ اما فیلم گاهی از پیچیدگی این بازی می‌گذرد تا به حرکت کلی روایت برسد.

به همین دلیل، نقشه‌ها و پیامدهایشان همیشه آن فشار و اضطرابی را که از چنین داستانی انتظار می‌رود ایجاد نمی‌کنند. این کاستی به معنای بی‌جاذبه‌بودن فیلم نیست، اما نشان می‌دهد چرا داستانی با چنین مصالحی می‌توانست اثری تعلیق‌آمیزتر از این باشد. فراتر از انتظارِ یک فیلم اکشن عنوان فیلم و حضور بانک، جعل، تعقیب و پلیس ممکن است انتظار اثری پر از زد‌وخورد و هیجان بی‌وقفه ایجاد کند؛ اما «A Man of Action» اساساً درام‌محور است.

« این تصمیم، نگاه انسانی‌تری به داستان می‌دهد، ولی هم‌زمان از ظرفیت تعلیق ماجرا می‌کاهد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

کنش در اینجا فقط حرکت فیزیکی نیست؛ انتخابی سیاسی و اخلاقی است که شخصیت حاضر است پیامدهایش را بپذیرد. این رویکرد برای مخاطبی که به زندگی‌نامه‌های جنایی و کشمکش‌های ایدئولوژیک علاقه دارد، رضایت‌بخش‌تر خواهد بود تا برای تماشاگرانی که از یک داستان سرقت، هیجان پیوسته و طراحی دقیق عملیات می‌خواهند.

در بهترین لحظه‌ها، فیلم همین تفاوت را به نقطهٔ قوت بدل می‌کند. جذابیتش از این پرسش می‌آید که فردی بیرون از ساختار قدرت چگونه می‌تواند آن را به چالش بکشد، و چه چیزی در این مسیر به‌دست می‌آورد یا از دست می‌دهد. اما در لحظه‌هایی که میان این پرسش‌ها و پیشبرد قصه پیوند محکمی برقرار نمی‌شود، اثر کمی کش‌دار به نظر می‌رسد.

فیلم نه آن‌قدر پرشتاب است که صرفاً یک سرگرمی جنایی باشد و نه آن‌قدر ژرف‌کاو که همهٔ تضادهای سیاسی و انسانی سوژه را بگشاید. جمع‌بندی «A Man of Action» پرتره‌ای سرگرم‌کننده و خوش‌فضا از شخصیتی نامتعارف است؛ مردی که میان آرمان‌گرایی و قانون، و میان کنش سیاسی و زندگی شخصی، راهی پرخطر برای خود انتخاب می‌کند.

بازی Juan José Ballesta، شخصیت‌پردازی نسبتاً باورپذیر لوسیو و بستر تاریخی ماجرا، فیلم را به اثری تماشایی تبدیل می‌کنند. در مقابل، ریتم نابرابر، کاهش تنش در بخش‌هایی از رویارویی با پلیس و پرداخت محدود برخی از شخصیت‌های پیرامونی، مانع می‌شوند که ظرفیت کامل داستان تحقق یابد. ارزش فیلم بیش از آن‌که در هیجان سرقت‌ها باشد، در کشمکشی است که پیرامون معنای عدالت و مشروعیت مقاومت ایجاد می‌کند.

« کنش در اینجا فقط حرکت فیزیکی نیست؛ انتخابی سیاسی و اخلاقی است که شخصیت حاضر است پیامدهایش را بپذیرد. »

جمع‌بندی

اگر تماشاگر با انتظار یک درام تاریخی و جناییِ شخصیت‌محور به سراغ آن برود، احتمالاً از جهان و قهرمانش لذت خواهد برد؛ اما انتظار یک فیلم اکشن پرشتاب ممکن است برآورده نشود. «A Man of Action» در نهایت اثری است دربارهٔ مردی که باور داشت عمل‌کردن، حتی در حاشیهٔ قانون، می‌تواند صدای اعتراض را به گوش قدرت برساند؛ پرسشی که فیلم به‌جای پاسخ قطعی، پیش روی تماشاگر می‌گذارد.