نقد و بررسی
نقد سوزانا (Susana) | 1951
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم در کارنامهٔ بونوئل «سوزانا» ساختهٔ لوئیس بونوئل، ملودرامی مکزیکی است که در نگاه نخست شاید از آثار رؤیایی و آشکارا سوررئال او فاصله داشته باشد؛ اما زیر ظاهر داستانی ساده و پرحادثه، همان بی‌اعتمادی دیرپای فیلم‌ساز به اخلاقیات تثبیت‌شده، اقتدار خانوادگی و تصویر آبرومندانهٔ جامعه جریان دارد.
فیلم بیش از آنکه قصهٔ زنی اغواگر باشد، آزمونی برای سنجش استحکام نظم خانه‌ای است که خود را سالم، متدین و پابرجا می‌پندارد. بونوئل این نظم را با نیرویی بیرونی به لرزه درمی‌آورد و سپس نشان می‌دهد که ترک‌هایش از پیش در آن وجود داشته است. منتقدان نیز فیلم را ملودرامی روستایی می‌دانند که لایه‌ای هجوآمیز و برهم‌زننده زیر سطح خود پنهان کرده است.
داستان و سازوکار تعلیق سوزانا، زنی جوان با گذشته‌ای آشفته، از محل نگهداری خود می‌گریزد و در مزرعه‌ای پناه می‌گیرد. خانواده‌ای که او را می‌پذیرد، در ظاهر تصویری از زندگی منظم و اخلاق‌مدار است: پدر خانواده صاحب اقتدار است، مادر نقش نگه‌دارندهٔ خانه را بر عهده دارد و پسر و کارکنان مزرعه هر یک جایگاهی روشن در این ساختار دارند.
« منتقدان نیز فیلم را ملودرامی روستایی می‌دانند که لایه‌ای هجوآمیز و برهم‌زننده زیر سطح خود پنهان کرده است. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
با ورود مهمان تازه، این جایگاه‌ها به‌تدریج ناپایدار می‌شوند و روابطی که پیش‌تر آرام و قابل‌پیش‌بینی به نظر می‌رسیدند، به میدان کشمکش بدل می‌شوند. فیلم برای ایجاد کشش، به حادثه‌ای بزرگ و ناگهانی متکی نیست؛ تنش را از دل رفتارهای کوچک، نگاه‌ها و تغییر تدریجی مناسبات بیرون می‌کشد. هر برخورد تازه اندکی از آرامش ظاهری خانه می‌کاهد و تماشاگر را وامی‌دارد ببیند کدام رابطه نخست از هم خواهد گسست.
همین روند مرحله‌ای، موتور اصلی روایت است. بااین‌حال، کندی مقطعی ریتم و نابرابری در شدت کشمکش‌ها سبب می‌شود این تعلیق همیشه یکدست نباشد. سوزانا؛ نیرویی بیش از یک شخصیت سوزانا در سطح داستان زنی است که با حضور و رفتار خود مردان خانه را مجذوب می‌کند؛ اما کارکردش در فیلم از نقش «اغواگر» فراتر می‌رود.
او نیرویی است که میل‌های سرکوب‌شده را آشکار می‌کند و مردانی را که خود را تابع وظیفه، عقل یا اقتدار می‌دانند، در برابر خواسته‌هایشان قرار می‌دهد. از این منظر، سوزانا نه فقط علت آشوب، بلکه وسیله‌ای برای آشکارکردن آشوبی است که پیش‌تر پنهان بوده است. بازی رُسیتا کوینتانا در ساختن این حضور نقشی اساسی دارد.
« همین روند مرحله‌ای، موتور اصلی روایت است. »
شخصیت‌ها و اجرا
او سوزانا را با انرژی، جسارت و نوعی بی‌قراری پیش می‌برد؛ شخصیتی که گاه آسیب‌پذیر به نظر می‌رسد و گاه چنان مسلط بر فضاست که دیگران را به واکنش وامی‌دارد. این دوگانگی به کاراکتر جذابیت می‌بخشد، هرچند فیلم همیشه به اندازهٔ کافی درونیات او را نمی‌کاود. سوزانا بیشتر همچون نیرویی محرک در ساختار ملودرام عمل می‌کند تا شخصیتی که گذشته و انگیزه‌هایش با جزئیات روان‌شناختی پرورده شده باشند.
میل، قدرت و ظاهر اخلاقی یکی از نکته‌های مهم فیلم، فاصلهٔ میان ادعای اخلاق‌مداری و رفتار واقعی شخصیت‌هاست. خانواده خود را منظم و محترم می‌داند، اما ورود سوزانا نشان می‌دهد این آرامش تا چه اندازه به کنترل میل‌ها و حفظ ظاهر وابسته است. مردان خانه در برابر جذابیت او واکنش‌هایی نشان می‌دهند که با تصویری که از خویش ساخته‌اند سازگار نیست؛ در نتیجه، بحران فقط بر سر حضور یک زن تازه‌وارد نیست، بلکه دربارهٔ شکنندگی خودتصویر اخلاقی آنان نیز هست.
بونوئل این تضاد را با لحنی آمیخته به ملودرام و کنایه پیش می‌برد. خانه‌ای که باید پناهگاه نظم باشد، به صحنهٔ رقابت و حسادت بدل می‌شود. فیلم از این راه، اقتدار مردانه را نه امری طبیعی و استوار، بلکه سازوکاری وابسته به اطاعت دیگران نشان می‌دهد. البته این نگاه همیشه به تحلیل عمیق شخصیت‌ها نمی‌رسد؛ گاهی کشمکش‌ها چنان آشکار و تند می‌شوند که بیش از آنکه حاصل تحول تدریجی باشند، به تمهیدهای آشنای ملودرام شباهت پیدا می‌کنند.
« این دوگانگی به کاراکتر جذابیت می‌بخشد، هرچند فیلم همیشه به اندازهٔ کافی درونیات او را نمی‌کاود. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
زنان خانه و توازن نیروها در برابر آشوبی که سوزانا برمی‌انگیزد، زنان خانه جایگاهی متفاوت دارند. آن‌ها با مراقبت از خانه، استمرار زندگی روزمره و پایبندی به نقش‌های پذیرفته‌شده، نمایندگان نظمی هستند که حضور تازه‌وارد آن را تهدید می‌کند. تقابل میان این زنان و سوزانا را می‌توان نزاع میان دو شیوهٔ زیستن دانست: یکی متکی بر انضباط، وفاداری و حفظ ساختار؛ دیگری سرکش، ناآرام و بی‌اعتنا به قواعدی که دیگران را محدود می‌کنند.
با این‌همه، فیلم به زنان خانه نیز همواره مجال پرداختی کامل نمی‌دهد. آن‌ها بیشتر در نسبت با سوزانا تعریف می‌شوند و فرصت کمتری برای بیان خواسته‌ها و تناقض‌های مستقل خود دارند. همین محدودیت، بُعد اجتماعی اثر را دوگانه می‌کند: فیلم از یک سو نظم مردسالارانه را به تمسخر می‌گیرد، اما از سوی دیگر، شخصیت زن محوری‌اش را نیز گاه در قالب افسونگری و آشوب‌گری محصور می‌کند.
این تنش، بخشی از جذابیت و نیز یکی از محدودیت‌های فیلم است. فضا، تصویر و موسیقی فضای بصری «سوزانا» از مهم‌ترین عناصر شکل‌دهندهٔ حال‌وهوای آن است. باران، طوفان و تاریکی، مزرعه را از منظره‌ای آرام به محیطی ناآرام و تهدیدکننده تبدیل می‌کنند. سیاه‌وسفید بودن تصویر نیز به تضادهای اخلاقی و عاطفی فیلم وضوحی گرافیکی می‌بخشد: چهره‌ها، سایه‌ها و فضاهای داخلی به شکلی صریح در قاب قرار می‌گیرند و حس محصوربودن خانه را تقویت می‌کنند.
« زنان خانه و توازن نیروها در برابر آشوبی که سوزانا برمی‌انگیزد، زنان خانه جایگاهی متفاوت دارند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
نشانه‌هایی چون تاریکی، جانوران و طوفان، به محیط کیفیتی گوتیک می‌دهند؛ گویی آشوب روانی شخصیت‌ها در طبیعت نیز پژواک یافته است. موسیقی پرشور رائول لاویستا این فضای ملتهب را گسترش می‌دهد و به رخدادهای خانه رنگی نمایشی می‌بخشد. گاه این همراهی موسیقایی تنش را به‌خوبی بالا می‌برد؛ گاه نیز شدت احساسات را بیش از اندازه برجسته می‌کند.
بااین‌حال، هم‌نشینی تصویر سایه‌دار، آب‌وهوای توفانی و موسیقی، به فیلم هویتی به‌یادماندنی می‌دهد و آن را از یک ملودرام خانوادگی صرف فراتر می‌برد. ریتم و محدودیت‌های روایت «سوزانا» از پیرنگی سرراست و روشن بهره می‌برد، اما پرداخت همهٔ بخش‌های آن به یک اندازه موفق نیست. در لحظاتی، فیلم با ظرافت، تغییر رابطه‌ها را از طریق رفتار و نگاه پیش می‌برد؛ در لحظاتی دیگر، کشمکش‌ها ناگهان شدت می‌گیرند و واکنش شخصیت‌ها کمی شتاب‌زده یا کم‌باورپذیر به نظر می‌رسد.
این نوسان، به‌ویژه در میانهٔ روایت، ریتم را نامتوازن می‌کند. سطحی‌ماندن برخی شخصیت‌ها نیز از همین محدودیت می‌آید. چون بخش عمدهٔ انرژی فیلم صرف آشکارکردن اثر سوزانا بر دیگران می‌شود، بعضی از آنان بیشتر به جایگاه‌هایی در طرح درام شباهت دارند تا انسان‌هایی با انگیزه‌های پیچیده و تحول کامل.
« موسیقی پرشور رائول لاویستا این فضای ملتهب را گسترش می‌دهد و به رخدادهای خانه رنگی نمایشی می‌بخشد. »
جمع‌بندی
اما این ضعف را باید در کنار هدف فیلم دید: بونوئل بیش از ساختن مطالعه‌ای واقع‌گرایانه دربارهٔ یک خانواده، به نمایش فروریختن نقاب‌های اخلاقی و برملاشدن میل‌های پنهان علاقه‌مند است. جمع‌بندی «سوزانا» فیلمی است که قدرتش را از برخورد میان ملودرام پرکشش و نگاه طعنه‌آمیز بونوئل می‌گیرد.
روایت ساده و گاه نامتوازن است و شخصیت‌پردازی برخی نقش‌ها عمق چندانی ندارد؛ بااین‌حال، بازی زندهٔ رُسیتا کوینتانا، فضای گوتیک مزرعه و کنجکاوی فیلم دربارهٔ میل و اقتدار، به آن جاذبه‌ای پایدار می‌بخشند. اثر در بهترین لحظاتش نشان می‌دهد نظم خانوادگی نه حقیقتی محکم، بلکه توافقی شکننده است که با تغییر شرایط، به‌سرعت ترک برمی‌دارد.
تماشای آن برای علاقه‌مندان به ملودرام‌های کلاسیک و سینمایی که زیر ظاهر آشنا، طنزی اجتماعی و اخلاقی پنهان می‌کنند، تجربه‌ای گیرا خواهد بود.
« جمع‌بندی «سوزانا» فیلمی است که قدرتش را از برخورد میان ملودرام پرکشش و نگاه طعنه‌آمیز بونوئل می‌گیرد. »
ثبت دیدگاه