وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بی‌قیدی به‌مثابه شیوهٔ روایت «Up in Smoke» ساختهٔ لو اَدلر، بیش از آن‌که کمدی‌ای متکی بر پیرنگ منسجم باشد، شبیه رشته‌ای از برخوردها، بدفهمی‌ها و موقعیت‌های بی‌قاعده است که دو شخصیت اصلی را از جایی به جای دیگر می‌کشاند. آنتونی «مَن» استونر و پدرو دِ پاکاس در جاده با یکدیگر آشنا می‌شوند و خیلی زود، در حالی که گرفتار پیامدهای رفتارهای خود و تعقیب نیروهای قانون‌اند، به ماجراجویی‌هایی پی‌درپی وارد می‌شوند.

روایت کمتر می‌کوشد این رخدادها را در مسیری محکم و هدفمند به هم پیوند دهد؛ بیشتر به آن‌ها مجال می‌دهد در همان آشفتگی و بی‌برنامگی خود پیش بروند. این انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت فیلم است و هم مهم‌ترین محدودیت آن. اثر می‌خواهد تماشاگر را وارد جهانی کند که در آن برنامه‌ریزی، آینده‌نگری و حتی منطق روزمره چندان اعتباری ندارند.

با این حال، آزادی از قید روایت همیشه به معنای رهایی هنری نیست: گاه ماجراها چنان پراکنده می‌شوند که فیلم به مجموعه‌ای از قطعه‌های کم‌وبیش مستقل شباهت پیدا می‌کند. از همین رو، بهتر است «Up in Smoke» را نه قصه‌ای دقیقاً طراحی‌شده، بلکه سفری شلخته و پرحادثه بدانیم که انسجامش را از حال‌وهوا و حضور دو بازیگر می‌گیرد.

پدرو و مَن؛ دو نیمهٔ یک آشوب مرکز واقعی فیلم، رابطهٔ پدرو و مَن است. دو شخصیت نه قهرمانانی با هدف‌های روشن‌اند و نه تیپ‌هایی که مسیر دگرگونی مشخصی را طی کنند؛ نیروی کمدی‌شان از همین سرگردانی و ناتوانی در پیش‌بینی پیامدها برمی‌آید. تامی چونگ و چیچ مارین میان آن‌ها شیمی‌ای می‌سازند که گاه از خود شوخی‌ها مؤثرتر است: مکث‌ها، نگاه‌های متقابل و واکنش‌های دیرهنگامشان، لحظه‌های کوچکی را به طنز بدل می‌کند.

« این انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت فیلم است و هم مهم‌ترین محدودیت آن. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

مَن بیشتر به بی‌خیالی و تعلیق در برابر جهان تکیه دارد؛ پدرو نیز با شتاب و اعتمادبه‌نفس خاص خود، موقعیت‌ها را پیش می‌برد، بی‌آن‌که الزاماً بهتر از همراهش اوضاع را بفهمد. این تفاوت، موتور ظریفی برای شوخی‌های دونفره فراهم می‌آورد. هر کدام به‌تنهایی می‌تواند صرفاً شخصیتی کم‌حواس به نظر برسد، اما در کنار دیگری، ترکیبشان به نوعی هم‌دستی ناخواسته بدل می‌شود: هر خطا، خطای بعدی را ممکن می‌کند.

فیلم با تکرار همین الگو، تصویری از رفاقتی می‌سازد که نه بر برنامه و تعهد، بلکه بر همراهی در دل بی‌سامانی استوار است. کمدیِ تصادف و نابرابری شوخی‌ها زبان طنز فیلم بر اغراق، غافلگیری و وارونه‌کردن انتظارها بنا شده است. شخصیت‌ها معمولاً متوجه عمق گرفتاری خود نیستند و همین فاصله میان واقعیت موقعیت و برداشت ساده‌انگارانهٔ آنان، زمینهٔ خنده را می‌سازد.

گاهی شوخی در یک واکنش کوتاه یا در سکوتی نابجا شکل می‌گیرد؛ گاهی نیز فیلم از موقعیتی طولانی‌تر برای انباشتن بی‌نظمی استفاده می‌کند. لحظه‌هایی که پلیس‌ها نیز به اندازهٔ دو جوان گیج و ناکارآمد جلوه می‌کنند، این آشفتگی را به برخوردی دوجانبه تبدیل می‌کند: هیچ‌یک از دو طرف نمایندهٔ عقل مسلط نیست.

اما اثر در حفظ ضرباهنگ طنز یکدست عمل نمی‌کند. بعضی شوخی‌ها به‌سبب سادگی و زمان‌بندی درستشان می‌نشینند، در حالی که برخی دیگر بیش از اندازه ادامه پیدا می‌کنند یا بر تکرار همان ایده تکیه دارند. در چنین بخش‌هایی، فیلم به جای آن‌که موقعیت را گسترش دهد، صرفاً در آن درنگ می‌کند و انرژی خنده فروکش می‌کند.

« این تفاوت، موتور ظریفی برای شوخی‌های دونفره فراهم می‌آورد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این نوسان باعث می‌شود تماشاگر نه با کمدی‌ای پیوسته و حساب‌شده، بلکه با مجموعه‌ای از لحظه‌های موفق و ناموفق روبه‌رو شود؛ مجموعه‌ای که کیفیتش به میزان همراهی مخاطب با ریتم بی‌قید فیلم بستگی دارد. جاده به‌عنوان فضای آزادی سفر در «Up in Smoke» فقط راهی برای جابه‌جایی شخصیت‌ها نیست؛ شکل بیرونی نگاه فیلم به آزادی است.

جاده، خانه و نظم آشنای زندگی را پشت سر می‌گذارد و میدان برخورد با آدم‌ها و موقعیت‌های تازه را می‌گشاید. پدرو و مَن در مسیر، کمتر به مقصدی روشن نزدیک می‌شوند تا آن‌که پیوسته در ماجرایی تازه گرفتار شوند. در نتیجه، خودِ حرکت اهمیت می‌یابد: توقف‌ها، انحراف‌ها و دردسرهای بین راهی، بیش از رسیدن به نقطه‌ای معین به فیلم معنا می‌دهند.

این ساختار حس سرخوشی خاصی ایجاد می‌کند. تماشاگر نیز، مانند شخصیت‌ها، تا اندازه‌ای از انتظارِ پیرنگی حساب‌شده دست می‌کشد و همراه موج اتفاق‌ها پیش می‌رود. با این همه، آزادی جاده در فیلم گاهی به بی‌هدفی روایی نزدیک می‌شود. ماجراها همیشه به یکدیگر پاسخ نمی‌دهند و برخی زمینه‌ها آن‌چنان که انتظار می‌رود به نقطهٔ تلاقی نمی‌رسند.

این کمبود ممکن است برای مخاطبی که خواهان پیوندهای محکم میان خرده‌داستان‌هاست، ناامیدکننده باشد؛ اما برای کسی که فیلم را همچون گردش کمدیِ بی‌قرار می‌پذیرد، بخشی از منش آن به شمار می‌آید. موسیقی و اجرا؛ انرژی‌ای بیرون از پیرنگ موسیقی در فیلم نقشی فراتر از همراهی پس‌زمینه دارد. فضای موسیقایی، شور جوانانه و روحیهٔ ضدتکلف اثر را تقویت می‌کند و در بخش‌های مربوط به اجرای گروه‌ها، فیلم را از قالب ماجراجویی جاده‌ای بیرون می‌آورد و به نمایشی از انرژی جمعی تبدیل می‌کند.

« جاده، خانه و نظم آشنای زندگی را پشت سر می‌گذارد و میدان برخورد با آدم‌ها و موقعیت‌های تازه را می‌گشاید. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اجرای پایانی و ترانهٔ «Earache My Eye» از لحظه‌هایی است که نیروی موسیقی می‌تواند پراکندگی روایت را موقتاً به حاشیه براند: آن‌جا که قصه شاید مسیر محکمی نداشته باشد، صدا و صحنه کیفیتی ملموس از هیجان فراهم می‌آورند. این تأکید بر موسیقی با حضور چیچ و چونگ نیز تناسب دارد؛ آن‌ها فقط بازیگرانی در یک کمدی نیستند، بلکه هنرمندانی برآمده از یک گروه اجرایی‌اند و فیلم در لحظه‌های موسیقایی به این پیشینه مجال ظهور می‌دهد.

نتیجه، اثری است که گاه بیشتر از آن‌که با پیشروی قصه نیرو بگیرد، با ضرباهنگ اجرا، آهنگ و حضور بازیگران حرکت می‌کند. از این منظر، موسیقی نه راه‌حل ضعف‌های روایی، بلکه یکی از عناصر اصلی هویت فیلم است. طنز حاشیه‌ای و فضای اجتماعی فیلم از دل فرهنگ عامه و ضدفرهنگ دههٔ هفتاد میلادی بیرون آمده و شور بی‌اعتنایی‌اش به اقتدار و آداب رسمی، بخشی از لحن آن را شکل می‌دهد.

شوخی‌ها صرفاً متوجه خطاهای پدرو و مَن نیستند؛ گاه دستگاه قانون و چهره‌های اقتدار نیز در همان منطق مضحک قرار می‌گیرند. مأموران و نهادها به جای آن‌که همیشه نظمی استوار و بی‌خطا عرضه کنند، به شخصیت‌هایی در معرض آشفتگی و سوءتفاهم بدل می‌شوند. این وارونگی به فیلم امکان می‌دهد بی‌خیالی قهرمانانش را در برابر جهانی بگذارد که خود نیز چندان منطقی و منسجم رفتار نمی‌کند.

با این حال، فیلم بیش از آن‌که به نقد اجتماعی روشمند برسد، از این تقابل برای ساختن موقعیت طنز استفاده می‌کند. نگاهش سبک و بازیگوش باقی می‌ماند و علاقه‌ای ندارد پیامدهای جدی‌تر رفتار شخصیت‌ها یا مناسبات پیرامونشان را عمیقاً واکاوی کند. این سبکی، برای بعضی مخاطبان بخشی از جذابیت اثر است؛ برای دیگران ممکن است نشانهٔ سطحی‌ماندن آن باشد.

« از این منظر، موسیقی نه راه‌حل ضعف‌های روایی، بلکه یکی از عناصر اصلی هویت فیلم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

«Up in Smoke» بیشتر به ثبت یک حال‌وهوا علاقه دارد تا ارائهٔ استدلالی منسجم دربارهٔ جامعه یا نسل خود. میراث و جایگاه فیلم «Up in Smoke» نخستین فیلم بلند سینمایی چیچ و چونگ بود و در تثبیت گونه‌ای از کمدی که بعدها با عنوان کمدیِ ماری‌جوانایی شناخته شد، نقشی مهم یافت. اهمیتش تنها به محتوای شوخی‌ها محدود نمی‌شود؛ فیلم شیوه‌ای از قهرمان‌پردازی را نیز پیش می‌کشد که در آن شخصیت‌های بی‌برنامه و حاشیه‌ای، نه با غلبه بر جهان، بلکه با سرگردانی در آن به مرکز توجه می‌آیند.

این الگو در آثار بعدی بارها بازتاب یافت، هرچند تماشای فیلم امروز نیز نشان می‌دهد که تأثیر فرهنگی و کیفیت روایی لزوماً یک چیز نیستند. اثر از حیث ساختار، ظرافت و توازن کمدی محدودیت‌های آشکاری دارد. نه همهٔ شوخی‌ها به یک اندازه جان‌دارند و نه همهٔ رخدادها به کلیتی استوار می‌پیوندند.

با این حال، حضور متمایز دو بازیگر، موسیقی پرانرژی و جسارت در رهاکردن پیرنگ از مسیرهای متعارف، به فیلم شخصیتی می‌بخشد که به‌سادگی با یک کمدی معمولی اشتباه گرفته نمی‌شود. میراثش بیشتر از جنس لحن و الگوست تا کمال هنری. جمع‌بندی «Up in Smoke» تجربه‌ای سرخوش، ناهموار و آگاهانه بی‌قاعده است؛ فیلمی که نیروی اصلی خود را از همراهی پدرو و مَن، شوخی‌های جسمانی و گفت‌وگویی، سفر جاده‌ای و موسیقی می‌گیرد.

پراکندگی روایت و نابرابری شوخی‌ها می‌توانند بخشی از تماشاگران را خسته کنند، اما همین آزادی از پیرنگِ سخت‌گیرانه به اثر حال‌وهوایی ویژه می‌دهد. فیلم نه وعدهٔ کمدی‌ای بی‌وقفه می‌دهد و نه ادعای قصه‌گویی پیچیده دارد؛ جذابیتش در تماشای دو شخصیت است که بی‌آن‌که چندان بدانند کجا می‌روند، پیوسته به ماجرایی تازه راه پیدا می‌کنند.

« Up in Smoke» بیشتر به ثبت یک حال‌وهوا علاقه دارد تا ارائهٔ استدلالی منسجم دربارهٔ جامعه یا نسل خود. »

جمع‌بندی

برای علاقه‌مندان به کمدی‌های شخصیت‌محور و فرهنگ عامهٔ آن دوران، این بی‌سامانی می‌تواند به‌جای عیب، امضای اثر باشد.