نقد و بررسی
نقد پلیس‌ها و دزدها (Cops and Robbers) | 1951
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان خنده و معاش روزانه «Cops and Robbers» با عنوان اصلی «Guardie e ladri»، کمدی ایتالیاییِ ساختهٔ استنو و ماریو مونيچلی در سال ۱۹۵۱، از آن فیلم‌هایی است که شوخی را نه در برابر واقعیت، بلکه در دل آن می‌نشاند. نقطهٔ آغازش ساده و پرتحرک است: فردیناندو اسپوزیتو، کلاهبرداری که در رم از گردشگران پول می‌گیرد، با مأمور لورنزو بوتونی روبه‌رو می‌شود.
تعقیب‌وگریزی که در پی دستگیری و فرار او شکل می‌گیرد، تنها موتور سرگرمی فیلم نیست؛ زمینه‌ای است برای مواجههٔ دو انسانی که هریک در شبکه‌ای از مسئولیت‌ها و تنگناهای روزمره گرفتارند. فیلم به جای آنکه دزد را هیولایی بیرون از جامعه یا مأمور را نماد بی‌چون‌وچرای قانون تصویر کند، هر دو را به زندگی عادی‌شان بازمی‌گرداند.
از این انتخاب، طنزی انسانی پدید می‌آید: قانون و خلافکاری در میدان عمومی مقابل یکدیگرند، اما در خانه و خانواده، هر دو با نیازهایی ملموس و فشارهایی آشنا دست‌وپنجه نرم می‌کنند. همین جابه‌جاییِ نگاه، اثر را از یک کمدی تعقیب‌وگریز معمولی فراتر می‌برد. دو چهره، دو شیوهٔ بقا نیرومندترین دارایی فیلم، تقابل اسپوزیتو و بوتونی است؛ تقابلی که بیشتر از آنکه جنگ خیر و شر باشد، برخورد دو خلق‌وخوی متفاوت است.
اسپوزیتو با چابکی، زبان‌بازی و بداهه‌پردازی از موقعیت‌ها راه فرار می‌سازد. بوتونی در سوی دیگر، مأموری است که باید وظیفه‌اش را انجام دهد، اما نه با اقتدار خارق‌العادهٔ قهرمانان پلیسی؛ او خستگی، درماندگی و آسیب‌پذیری انسانی خود را با خود به هر تعقیب می‌آورد. توتو و آلدو فابریتسی این اختلاف را به کنشی زنده بدل می‌کنند.
« همین جابه‌جاییِ نگاه، اثر را از یک کمدی تعقیب‌وگریز معمولی فراتر می‌برد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
توتو با حرکت‌های حساب‌شده و بازیِ پرنوسانش، هوش و اضطراب اسپوزیتو را به شکلی نمایشی و خنده‌آور بیرون می‌کشد. فابریتسی، در مقابل، با وقار آرام و واکنش‌هایی که گاه از فرسودگی حکایت دارند، بوتونی را از تیپ مأمور دست‌وپاچلفتی فراتر می‌برد. جذابیت فیلم در آن است که هیچ‌کدام صرفاً وسیلهٔ خنداندن نیستند: بازیگران به شخصیت‌ها جاذبه و اندکی اندوه می‌بخشند و تماشاگر را به هم‌دلی با هر دو نزدیک می‌کنند.
رم؛ شهر به‌مثابه صحنه رم در این فیلم پس‌زمینه‌ای تزئینی نیست. خیابان‌ها، میدان‌ها و گذرهای شهری، مسیر حرکت شخصیت‌ها و سرچشمهٔ بخشی از طنز هستند. شهر با جمعیت و رفت‌وآمدش فضایی می‌سازد که تعقیب در آن هم ممکن است و هم دشوار: هر گوشه می‌تواند راه گریزی باشد و هر رهگذر بخشی از آشفتگی صحنه شود.
همین پیوند میان فضای واقعی و کنش کمدی، حس زندگی روزانه را به فیلم تزریق می‌کند. تصویربرداری سیاه‌وسفیدِ ماریو باوا نیز به این کیفیت یاری می‌رساند. قاب‌ها شهر را نه چون منظره‌ای کارت‌پستالی، بلکه همچون محیطی شلوغ و ملموس پیش چشم می‌گذارند. در تعقیب‌ها، حرکت و جغرافیای مکان اهمیت پیدا می‌کند؛ شوخی از برخورد بدن‌ها با فضا و از فاصله‌ای که میان تعقیب‌کننده و تعقیب‌شونده کم‌وزیاد می‌شود زاده می‌شود.
نتیجه، کمدی‌ای است که برای خنداندن به دکورهای پرزرق‌وبرق یا ترفندهای فنی متکی نیست، بلکه از ریتم و حضور آدم‌ها در شهر نیرو می‌گیرد. تعقیب‌وگریز؛ کمدیِ حرکت و مکث بخش‌های تعقیب از شادترین لحظه‌های فیلم‌اند، زیرا بر فاصلهٔ میان آنچه شخصیت‌ها می‌خواهند و آنچه عملاً از دستشان برمی‌آید تکیه دارند.
« توتو با حرکت‌های حساب‌شده و بازیِ پرنوسانش، هوش و اضطراب اسپوزیتو را به شکلی نمایشی و خنده‌آور بیرون می‌کشد. »
شخصیت‌ها و اجرا
بوتونی باید اسپوزیتو را بگیرد، اما مسیر رسیدن به این هدف بارها با تأخیر، مانع و واکنش‌های پیش‌بینی‌ناپذیر گره می‌خورد. اسپوزیتو نیز هرچند زیرک است، در جهان فیلم هرگز کاملاً بر اوضاع مسلط نیست. این ناتمامیِ مهارت دو طرف، تنش را به خنده بدل می‌کند. بااین‌حال، فیلم همیشه در اندازه نگه‌داشتن شوخی موفق نیست.
بعضی موقعیت‌ها با تأکید زیاد بر حرکات و واکنش‌های پرسر‌وصدا، بیش از آنکه به ظرافت موقعیت اعتماد کنند، بر اغراق تکیه دارند. این انتخاب با سنت کمدی بدنی توتو سازگار است، اما ممکن است برای تماشاگرانی که طنز کم‌ادا و واقع‌گرا را ترجیح می‌دهند، ناهموار جلوه کند. هرجا حرکت از شخصیت و موقعیت برمی‌آید، فیلم سرزنده است؛ هرجا اغراق جای پرداخت را می‌گیرد، شوخی اندکی فرسوده می‌شود.
خانواده و پشتوانهٔ عاطفی اهمیت فیلم فقط در رابطهٔ پلیس و دزد نیست؛ زندگی خانوادگی هر دو مرد به روایت عمق می‌دهد. گرفتاری‌های شغلی بوتونی و فشارهایی که بر اسپوزیتو سنگینی می‌کند، ماجراجویی آن‌ها را به مسئله‌ای فراتر از بازی موش‌وگربه بدل می‌سازد. هرکدام در برابر کسانی مسئول‌اند و ناچارند تصمیم‌هایشان را در جهانی بسنجند که فرصت‌ها و امکاناتش برابر توزیع نشده است.
این سویهٔ انسانی، فیلم را از تمجید ساده‌دلانهٔ قانون یا ستایش رمانتیکِ خلافکاری دور می‌کند. اسپوزیتو ممکن است جذاب و زیرک باشد، اما فیلم دشواری زیستن را از چشم کسانی که به رفتار او وابسته‌اند نیز نشان می‌دهد. بوتونی نیز به‌رغم نقش رسمی‌اش، از فشارهای روزمره و نگرانی‌های شخصی جدا نیست.
« اسپوزیتو نیز هرچند زیرک است، در جهان فیلم هرگز کاملاً بر اوضاع مسلط نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
طنز در چنین بستری معنایی دوگانه پیدا می‌کند: می‌خنداند، اما هم‌زمان یادآور می‌شود که آدم‌ها گاه در موقعیت‌هایی گرفتارند که راه‌حل آسانی ندارند. فیلمنامه و ریتم روایت فیلمنامه، با مشارکت چند نویسنده از جمله انیو فلايانو و ویتالیانو برانکاتی، از تقابل مرکزی خود بهرهٔ فراوان می‌برد.
ایدهٔ مأموری که شغلش به دستگیری یک کلاهبردار وابسته شده، از همان ابتدا فشار و انگیزه‌ای روشن به تعقیب می‌دهد؛ اما فیلم شخصیت‌ها را به هدف داستانی‌شان محدود نمی‌کند و مجال می‌دهد تا رفتار و وضعیت زندگی‌شان نیز در روایت اثر بگذارد. این ترکیب، به کمدی امکان می‌دهد از شوخی‌های مستقل و پراکنده فراتر رود.
نقطهٔ ضعف محسوس، کندی بخش آغازین است. فیلم پیش از آنکه به حرکت پرشتاب تعقیب‌ها و تنش اصلی برسد، مدتی صرف آماده‌سازی و معرفی فضای خود می‌کند و برخی گام‌های روایی کش‌دار به نظر می‌رسند. این مکث‌ها گاه برای شکل‌دادن به جهان اجتماعی اثر سودمندند، اما در همهٔ لحظات به اندازهٔ کافی فشرده نیستند.
بااین‌همه، هنگامی که رابطهٔ دو مرد صورت روشن‌تری پیدا می‌کند، روایت تمرکز بیشتری می‌یابد و پیوند میان کمدی و درام انسانی استوارتر می‌شود. طنزی متعلق به زمانهٔ خود تماشای فیلم امروز، هم لذت کشف یک کمدی خوش‌ساخت را دارد و هم فاصله‌گرفتن از زبان طنزی که به زمانهٔ خودش تعلق دارد. برخی شوخی‌ها و الگوهای موقعیتی ممکن است از پیش قابل حدس باشند؛ به‌ویژه برای تماشاگر آشنا با کمدی‌های بعدیِ پلیس و دزد، که بارها از همین سازوکارها بهره گرفته‌اند.
« این ترکیب، به کمدی امکان می‌دهد از شوخی‌های مستقل و پراکنده فراتر رود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
اما آنچه هنوز تازگی خود را حفظ می‌کند، صرفاً غافلگیریِ شوخی نیست، بلکه نگاه فیلم به شخصیت‌هاست. اثر در نقطه‌ای مهم از سینمای ایتالیا قرار دارد: پیوندی میان مشاهدهٔ واقع‌گرایانهٔ زندگی و کمدی‌ای که از دشواری‌های اجتماعی تغذیه می‌کند. به همین سبب، ارزش فیلم تنها در پیشگامی یا جایگاه تاریخی‌اش خلاصه نمی‌شود.
صمیمیت بازی‌ها، حضور ملموس شهر و حساسیت نسبت به فشارهای خانواده و کار، همچنان به آن نیروی عاطفی می‌دهد. حتی وقتی شوخی‌ای کهنه به نظر می‌رسد، رفتار انسانی زیر آن می‌تواند تماشاگر را همراه نگه دارد. جمع‌بندی «Cops and Robbers» کمدی‌ای گرم و شهری است که تعقیب‌وگریز را به بهانه‌ای برای شناخت دو مرد معمولی بدل می‌کند.
توتو و آلدو فابریتسی با بازی‌های مکمل و پرجاذبه، رابطه‌ای می‌سازند که هم خنده‌آور است و هم واجد هم‌دلی؛ رم نیز با خیابان‌های زنده و فضای واقع‌گرایانه‌اش در ساختن این لحن سهمی اساسی دارد. کندی آغاز، برخی اغراق‌های پرسر‌وصدا و پیش‌بینی‌پذیری بخشی از شوخی‌ها از کاستی‌های اثرند، اما پیوند میان طنز و انسانیت بر آن‌ها غلبه می‌کند.
حاصل، فیلمی است که پشت ظاهر بازیگوشانه‌اش به فشار زندگی روزمره می‌نگرد و از همین راه، ماندگاری عاطفی خود را به دست می‌آورد.
« اما آنچه هنوز تازگی خود را حفظ می‌کند، صرفاً غافلگیریِ شوخی نیست، بلکه نگاه فیلم به شخصیت‌هاست. »
ثبت دیدگاه