وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به جهان جادوگری «Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore» می‌کوشد میان دو جاذبه‌ی متفاوت تعادل برقرار کند: از یک سو ماجراجویی‌های نیوت اسکامندر و موجودات جادویی، و از سوی دیگر کشاکش سیاسی و عاطفی دامبلدور و گریندل‌والد. همین دوگانگی، هم سرچشمه‌ی جذابیت فیلم است و هم منشأ اصلی آشفتگی آن.

اثر می‌خواهد هم تماشاگر را به شگفتی‌های آشنای جهان جادوگری بازگرداند و هم داستانی جدی‌تر درباره‌ی قدرت، نفوذ و مسئولیت اخلاقی روایت کند؛ اما این دو مسیر همیشه در یک جهت حرکت نمی‌کنند. فیلم با آن‌که ادامه‌ی مستقیم ماجراهای قسمت پیشین است، در بخش‌هایی حال‌وهوایی تازه پیدا می‌کند. قصه از فضای صرفاً ماجراجویانه فاصله می‌گیرد و به توطئه‌ای سیاسی نزدیک می‌شود؛ جایی که تلاش گریندل‌والد برای به‌دست‌گرفتن قدرت، نیوت و همراهانش را وارد مأموریتی پیچیده می‌کند.

این تغییر فضا ظرفیت دراماتیک دارد، اما گاهی چنان دامنه‌ی داستان را گسترش می‌دهد که حضور شخصیت محوری مجموعه، یعنی نیوت، در روایت کم‌رنگ به نظر می‌رسد. قصه‌ای میان چند مسیر ساختار روایی فیلم بر مأموریتی گروهی بنا شده است. دامبلدور، که به‌دلایلی نمی‌تواند مستقیماً با گریندل‌والد روبه‌رو شود، نیوت را به همراه شماری از جادوگران و متحدانش به میدان می‌فرستد.

این طرح در آغاز نوید یک ماجرای پرتحرک و پررمزوراز را می‌دهد، اما تعدد شخصیت‌ها و مأموریت‌های فرعی به‌تدریج از تمرکز قصه می‌کاهد. فیلم از یک خط روایی به خط دیگر می‌رود و گاه پیش از آن‌که موقعیتی فرصت پیدا کند بار عاطفی یا معنایی خود را کامل کند، به مسئله‌ای تازه می‌پرد. نتیجه، روایتی است که لحظات سرگرم‌کننده و ایده‌های جذابی دارد، اما پیوستگی آن همواره استوار نیست.

« همین دوگانگی، هم سرچشمه‌ی جذابیت فیلم است و هم منشأ اصلی آشفتگی آن. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بعضی بخش‌ها بیش از آن‌که به پیشبرد داستان کمک کنند، شبیه توقف‌هایی برای توضیح دادن قواعد، انگیزه‌ها یا پیوندهای گذشته‌اند. تماشاگر آشنا با مجموعه می‌تواند از کنار هم گذاشتن سرنخ‌ها لذت ببرد؛ بااین‌حال، حتی برای او نیز گاهی روشن نیست کدام بخش از ماجرا باید مرکز توجه باشد: مأموریت نیوت، نقشه‌ی گریندل‌والد، سرگذشت کردنس یا گذشته‌ی دامبلدور.

دامبلدور و گریندل‌والد؛ کشش عاطفیِ نیمه‌پرداخته عنوان فیلم وعده می‌دهد که بیش از همه به دامبلدور نزدیک شود و لایه‌های پنهان شخصیت او را آشکارتر سازد. حضور جود لا در نقش او، همچنان یکی از نقاط قوت مجموعه است. دامبلدورِ این فیلم نه فقط جادوگری زیرک و بانفوذ، بلکه مردی است گرفتار خاطره، پشیمانی و احساساتی که نمی‌تواند به‌آسانی با آن‌ها روبه‌رو شود.

لا این تضاد را با خویشتن‌داری و ظرافت منتقل می‌کند؛ در بازی او، گرمای شخصیت با نوعی اندوه پنهان همراه است. رابطه‌ی او با گریندل‌والد نیز ظرفیت عاطفی فراوانی دارد، زیرا در پس نزاع سیاسی، پیوندی شخصی و گذشته‌ای مشترک نهفته است. بااین‌همه، فیلم از این امکان به اندازه‌ی کافی بهره نمی‌برد.

لحظات میان آن دو گاه با نگاه‌ها و اشاره‌هایی کوتاه بار عاطفی پیدا می‌کنند، اما این رابطه فرصت نمی‌یابد به‌طور کامل در متن درام تنیده شود. از همین رو، تضاد میان دو شخصیت بیش از آن‌که به مواجهه‌ای عمیق و پیوسته بدل شود، در بخش‌هایی به زمینه‌ای برای پیشبرد پیرنگ تبدیل می‌شود. برای تماشاگرانی که انتظار کاوشی جدی‌تر در پیوند آن‌ها دارند، این کم‌پرداختگی محسوس خواهد بود.

« حضور جود لا در نقش او، همچنان یکی از نقاط قوت مجموعه است. »

شخصیت‌ها و اجرا

مَدو میکلسن و چهره‌ی تازه‌ی تهدید مَدو میکلسن در نقش گریندل‌والد انتخابی مؤثر است. او شخصیت را با آرامشی سرد، وقاری حساب‌شده و تهدیدی کم‌صدا می‌سازد؛ حضوری که به‌جای اتکا به خشونت آشکار، از اطمینان و قدرت اقناع سرچشمه می‌گیرد. گریندل‌والدِ او به‌خوبی می‌تواند خود را نه فقط دشمنی نیرومند، بلکه چهره‌ای جذاب برای پیروانش جلوه دهد.

همین ویژگی به وجه سیاسی داستان کمک می‌کند: خطر او تنها در جادویش نیست، بلکه در توانایی‌اش برای تبدیل خواسته‌ی سلطه به وعده‌ای دل‌فریب نهفته است. میکلسن همچنین در برابر بازی خویشتن‌دار جود لا، تضادی دیدنی می‌آفریند. بااین‌حال، تغییر بازیگر و تفاوت در شیوه‌ی تفسیر نقش به این معناست که تماشاگر باید تصویر تازه‌ای از گریندل‌والد بپذیرد.

فیلم این دگرگونی را چندان در متن خود توضیح نمی‌دهد و بیشتر بر حضور و کاریزمای بازیگر تازه تکیه می‌کند. این انتخاب در عمل جواب می‌دهد، اما همچنان ممکن است برای کسانی که به برداشت پیشین خو گرفته‌اند، فاصله‌ای محسوس ایجاد کند. نیوت و جانوران جادویی نیوت با بازی ادی ردمین همچنان شخصیتی دلپذیر است؛ مردی که مهربانی و حساسیتش نسبت به موجودات جادویی او را از قهرمانان متعارف دور می‌کند.

نگاه او به جهان، نگاهی مبتنی بر مشاهده و همدلی است، نه تسلط. در این فیلم نیز پیوندش با جانوران جادویی از معدود عناصری است که هویت مستقل مجموعه را زنده نگه می‌دارد. موجودات تازه و آشنا، هم امکان خلق موقعیت‌های خیال‌انگیز را فراهم می‌کنند و هم یادآور می‌شوند که سرچشمه‌ی نخستین شگفتی این مجموعه، خودِ جهان زنده و متنوع آن بوده است.

« مَدو میکلسن و چهره‌ی تازه‌ی تهدید مَدو میکلسن در نقش گریندل‌والد انتخابی مؤثر است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اما نیوت در برابر مقیاس سیاسی داستان گاه به ابزاری برای پیشبرد نقشه‌ای بزرگ‌تر بدل می‌شود. فیلم از او می‌خواهد در مأموریتی شرکت کند که منطق آن همیشه با روحیه و تخصص شخصیتش پیوندی طبیعی ندارد. بنابراین، از یک سو همراهی او با موجودات جادویی جذاب است و از سوی دیگر، جایگاهش در قصه‌ی اصلی گاهی تحمیلی به نظر می‌رسد.

این تناقض به دشواری کلی مجموعه اشاره دارد: چگونه می‌توان ماجراجویی جانورشناس جادویی را در مرکز روایتی درباره‌ی نبردی سیاسی و سرنوشت‌ساز نگه داشت؟ بازیگران مکمل و تعادل لحن فیلم گروه بزرگی از شخصیت‌ها را در کنار هم قرار می‌دهد. دن فوگلر در نقش جیکوب، با گرما و طنز انسانی‌اش، از سنگینی فضای سیاسی می‌کاهد و یکی از پیوندهای عاطفی قابل‌فهم‌تر داستان را می‌سازد.

حضور او یادآور این نکته است که در جهان جادوگری، شجاعت الزاماً به توانایی جادویی وابسته نیست. در مقابل، برخی شخصیت‌های مکمل فرصت چندانی برای شکل‌گیری پیدا نمی‌کنند و بیشتر به سبب نقشی که در نقشه‌ی کلی دارند در فیلم حاضرند تا به‌عنوان انسان‌هایی با مسیر مستقل. این ازدحام بر لحن اثر نیز تأثیر می‌گذارد.

فیلم میان فانتزی خیال‌انگیز، ماجرای جاسوسی، درام خانوادگی و قصه‌ای سیاسی جابه‌جا می‌شود. چنین آمیزه‌ای می‌توانست غنای چشمگیری ایجاد کند، اما پیوند میان این لحن‌ها همیشه روان نیست. شوخی و صحنه‌های سبک‌بالانه در کنار لحظات جدی قرار می‌گیرند، بی‌آن‌که گذار میانشان در همه‌جا طبیعی باشد.

« اما نیوت در برابر مقیاس سیاسی داستان گاه به ابزاری برای پیشبرد نقشه‌ای بزرگ‌تر بدل می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در بهترین لحظات، این تضاد به فیلم تنوع می‌دهد؛ در لحظات ضعیف‌تر، انسجام احساسی آن را مختل می‌کند. تصویر، طراحی و ریتم از نظر بصری، فیلم همچنان توانایی مجموعه در ساختن فضاهای جادویی را حفظ می‌کند. طراحی صحنه، جلوه‌های ویژه و حضور موجودات نامتعارف، چشم‌اندازی پرجزئیات می‌سازند که تماشای آن دلنشین است.

بخش‌هایی از فیلم به‌واسطه‌ی همین تصویرپردازی جان می‌گیرند و حس کنجکاوی‌ای را برمی‌انگیزند که از عناصر اصلی فانتزی است. در این جهان، جادو صرفاً ابزار نبرد نیست؛ راهی برای دیدن امکان‌های ناشناخته و عبور از مرزهای واقعیت روزمره نیز هست. بااین‌حال، زیبایی بصری نمی‌تواند به‌تنهایی کاستی‌های ریتم را جبران کند.

بعضی صحنه‌ها طولانی‌تر از نیاز دراماتیک خود ادامه می‌یابند و توضیح‌های پیاپی، حرکت داستان را کند می‌کنند. فیلم گاهی آن‌قدر در پی روشن کردن سازوکار نقشه‌ها و پیوند شخصیت‌هاست که فرصت مکث، حیرت یا تأمل را از تماشاگر می‌گیرد. در نتیجه، بخش‌هایی از اثر بیش از آن‌که پرکشش باشند، سنگین و متراکم جلوه می‌کنند.

جمع‌بندی «Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore» فیلمی است با لحظات جذاب، بازی‌های مؤثر و جهانی دیدنی، اما گرفتار روایتی پراکنده و گاه بیش‌ازحد توضیحی. مَدو میکلسن به گریندل‌والد حضوری نافذ می‌بخشد، جود لا از پیچیدگی عاطفی دامبلدور تصویری گیرا ارائه می‌کند و نیوت، هرگاه در قلمرو جانوران جادویی قرار می‌گیرد، یادآور هویت خاص این مجموعه می‌شود.

« در بهترین لحظات، این تضاد به فیلم تنوع می‌دهد؛ در لحظات ضعیف‌تر، انسجام احساسی آن را مختل می‌کند. »

جمع‌بندی

سرنخ‌های ادامه‌یافته از فیلم قبلی نیز برای طرفداران قدیمی لذت‌بخش‌اند. بااین‌همه، فیلم در برقراری تعادل میان این عناصر موفقیتی کامل ندارد. خط‌های روایی متعدد، نقش نامتوازن برخی شخصیت‌ها و پرداخت ناکافی رابطه‌ی مرکزی، مانع از آن می‌شوند که ظرفیت عاطفی و نمایشی اثر به تمامی شکوفا شود.

حاصل، تجربه‌ای قابل‌تماشا و در بخش‌هایی سرگرم‌کننده است که بیش از آن‌که با انسجام داستانی‌اش در ذهن بماند، با بازی میکلسن، جلوه‌های جادویی و وعده‌ی رازهایی که تنها تا اندازه‌ای گشوده می‌شوند، به یاد آورده خواهد شد.

« سرنخ‌های ادامه‌یافته از فیلم قبلی نیز برای طرفداران قدیمی لذت‌بخش‌اند. »