نقد و بررسی
نقد Watchmen | 2019
«Watchmen» محصول ۲۰۱۹، دنباله‌ای مستقل‌نما و جسورانه بر یکی از مهم‌ترین آثار کمیک‌بوکی است؛ سریالی که به‌جای تکرار جهان آشنای خود، آن را به پرسشی تازه درباره نژادپرستی، حافظه و معنای عدالت پیوند می‌زند. نتیجه، اثری پرجزئیات و رازآلود است که هم‌زمان می‌خواهد سرگرم کند، تاریخ را به یاد آورد و مخاطب را نسبت به روایت‌هایی که از گذشته برای خود می‌سازد بدگمان کند.
وعده ژانری؛ ابرقهرمانانی بدون معصومیت «Watchmen» از همان ابتدا روشن می‌کند
که با روایتی متعارف از قهرمانان نقاب‌دار طرف نیستیم. در این جهان، پوشیدن لباس ویژه و مبارزه با جرم لزوماً نشانه شجاعت یا فضیلت نیست؛ گاهی نقاب پوششی برای ترس، زخم‌های قدیمی، میل به کنترل یا توجیه خشونت است. سریال این ایده را از اثر اصلی به ارث می‌برد، اما آن را صرفاً به‌عنوان یادگاری از گذشته نگه نمی‌دارد. پرسش بنیادین «چه کسی حق دارد عدالت را تعریف کند؟» در ساختاری تازه و متناسب با جامعه‌ای دیگر دوباره مطرح می‌شود. انتخاب تولسا و پرداختن به تاریخ خشونت نژادی آمریکا، تغییر مسیر مهمی در نسبت سریال با میراث منبع اقتباس است. اثر به‌جای آن‌که تنها بر ارجاع‌ها و چهره‌های آشنا تکیه کند، مسئله‌ای را به مرکز می‌آورد که در روایت اصلی کمتر مجال بروز داشت. این جابه‌جایی، صرفاً افزودن موضوعی روزآمد به یک دنیای محبوب نیست؛ راهی است برای سنجش دوباره مفاهیمی چون قانون، نظم و انتقام، آن هم در جهانی که گذشته‌اش هنوز از زندگی روزمره جدا نشده است. نقاب در این جهان، پاسخ نیست؛ نشانه پرسشی است که شخصیت هنوز توان روبه‌رو شدن با آن را ندارد. در نتیجه، سریال میان چند گونه روایی حرکت می‌کند: معمای جنایی، درام تاریخی، علمی‌تخیلی و داستان ابرقهرمانی. این ترکیب گاهی حس تازگی و گستردگی می‌آفریند و گاهی عمداً تعادل مخاطب را برهم می‌زند. «Watchmen» نمی‌خواهد هر ژانر را به شکلی آشنا و بی‌خطر مصرف کند؛ از هرکدام ابزاری می‌سازد تا برداشت ما از واقعیت داستان را تغییر دهد. همین رویکرد، اثر را از یک دنباله صرف فراتر می‌برد، اما از مخاطب نیز صبر و مشارکت فعال می‌طلبد.
روایت و ریتم؛ معمایی که قطعاتش دیر کنار هم می‌نشینند روایت فصل در آغاز با
ابهام و فاصله‌گذاری پیش می‌رود. اطلاعات جهان داستانی به‌تدریج عرضه می‌شوند و سریال به‌ندرت برای مخاطبی که همه جزئیات را نمی‌داند، مکثی طولانی می‌کند. مخاطب باید از نشانه‌ها، گفت‌وگوها و تصویرهای کوتاه، هم سازوکار جامعه را حدس بزند و هم نسبت رخدادهای پراکنده را با گذشته کشف کند. این شیوه برای علاقه‌مندان به معما جذاب است؛ در عین حال، ممکن است برای تماشاگرانی که انتظار دارند از همان ابتدا مسیر روشنی ببینند، سردرگم‌کننده باشد. ساختار اپیزودیک سریال از امتیازهای اصلی آن است. هر قسمت، در کنار پیش بردن خط مرکزی، توجه خود را به یک شخصیت یا وجهی از جهان معطوف می‌کند. به این ترتیب، گذشته و انگیزه‌ها نه از راه توضیح‌های طولانی، بلکه با تغییر زاویه دید و بازآرایی اطلاعات آشکار می‌شوند. گاهی یک قسمت حال‌وهوایی تقریباً مستقل پیدا می‌کند و گاهی همان بخش ظاهراً حاشیه‌ای، معنای صحنه‌هایی را که پیش‌تر دیده‌ایم دگرگون می‌سازد. این پیوند میان قصه‌گویی خطی و قطعات مکمل، از ویژگی‌های متمایز فصل است. بااین‌حال، انباشت رازها همیشه به عمق بیشتر منجر نمی‌شود. در برخی مقاطع، سریال چنان بر تعلیق و پیوندهای پنهان تکیه می‌کند که تماشاگر ممکن است احساس کند شخصیت‌ها در خدمت سازوکار معما قرار گرفته‌اند. شماری از پرسش‌ها با سرعت و تراکم بالا به هم گره می‌خورند و مجال تأمل عاطفی را محدود می‌کنند. ریتم کلی به‌ویژه برای مخاطبی که به روایت‌های آرام‌تر علاقه دارد، نوسان محسوسی دارد: گاه صبورانه شخصیت می‌سازد و گاه اطلاعات مهم را با شتابی نمایشی کنار هم می‌چیند.
شخصیت‌ها و اجرا؛ آدم‌هایی زیر وزن تاریخ آنجلا ابار با بازی رجینا کینگ مرکز
عاطفی و اخلاقی روایت است. او شخصیتی است که میان زندگی روزمره، مسئولیت حرفه‌ای و هویتی پنهان در رفت‌وآمد است؛ اما اهمیتش در آن است که سریال او را به نمادی یک‌بعدی فرو نمی‌کاهد. آنجلا می‌تواند قاطع و آسیب‌پذیر، مهربان و تندخو، مراقب دیگران و در عین حال گرفتار سکوت‌های شخصی باشد. اجرای کینگ این تناقض‌ها را بدون توضیح‌دادن بیش از اندازه به مخاطب منتقل می‌کند و به شخصیت حضوری ملموس می‌بخشد. شخصیت‌های پیرامونی نیز صرفاً برای حل معما یا فراهم‌کردن زمینه کنش قهرمان اصلی حضور ندارند. لوری بلیک با اجرای ژان اسمارت، تلخی و شوخ‌طبعی را در تعادلی ظریف نگه می‌دارد؛ نگاه بدبینانه او به قهرمانان نقاب‌دار، هم ریشه در تجربه دارد و هم به سریال اجازه می‌دهد میراث گذشته را با طنزی گزنده وارسی کند. وید تیلمن با بازی تیم بلیک نلسون، یکی از نمونه‌های موفق شخصیت‌پردازی از راه جزئیات رفتاری است: ظاهر و عادت‌های او پیش از آن‌که به توضیحی روشن بدل شوند، نوعی اضطراب و آسیب پنهان را آشکار می‌کنند. بهترین اجراها در «Watchmen» احساسات را نام‌گذاری نمی‌کنند؛ آن‌ها را در مکث، نگاه و رفتارهای روزمره جا می‌دهند. در سوی دیگر، حضور چهره‌های آشناتر از جهان کمیک با خطر وابستگی بیش از اندازه به نوستالژی همراه است. سریال معمولاً از این خطر آگاه است و می‌کوشد این شخصیت‌ها را نه به‌عنوان پاسخ‌هایی آماده، بلکه به‌عنوان بازماندگان زمانی دیگر به کار گیرد. بااین‌همه، برای مخاطبی که منبع اقتباس را نمی‌شناسد، بخشی از وزن عاطفی یا معنای بعضی ارجاع‌ها ممکن است کم‌رنگ بماند. اجراها غالباً این فاصله را جبران می‌کنند، اما آشنایی با زمینه داستانی اصلی می‌تواند لایه‌های بیشتری از گفت‌وگوها و سکوت‌ها را آشکار کند. تاریخ، حافظه و سیاست؛ گذشته‌ای که به پایان نمی‌رسد یکی از جسورانه‌ترین تصمیم‌های سریال، آن است که تاریخ را پس‌زمینه‌ای خنثی برای ماجراجویی شخصیت‌ها نمی‌داند. خشونت تاریخی تولسا در همان آغاز به‌عنوان زخمی بنیادین مطرح می‌شود؛ زخمی که نه صرفاً با یادبود و بازگویی، بلکه با اثرگذاری بر ساختار قدرت، روابط اجتماعی و برداشت شخصیت‌ها از امنیت حضور دارد. سریال از مخاطب می‌خواهد بفهمد که گذشته در این جهان چیزی دور و تمام‌شده نیست؛ مجموعه‌ای از روایت‌ها و پیامدهاست که هنوز در اکنون مداخله می‌کند. تمرکز بر نژادپرستی و برتری‌طلبی سفیدپوستان، بُعد سیاسی داستان را به صریح‌ترین سطح می‌رساند. گروه‌های افراطی، سیاست‌های جبرانی و واکنش‌های خصمانه به آن‌ها، همگی در خدمت پرسشی گسترده‌تر قرار می‌گیرند: جامعه چگونه با بی‌عدالتی تاریخی روبه‌رو می‌شود، و چه زمانی تلاش برای جبران به نزاعی تازه بدل می‌گردد؟ سریال از پاسخ ساده پرهیز می‌کند، اما همواره موفق نیست که پیچیدگی را از ابهام جدا نگه دارد. گاهی نشانه‌ها و موضع‌گیری‌ها چنان فشرده‌اند که بحث سیاسی از دل شخصیت‌ها بیرون نمی‌آید، بلکه همچون لایه‌ای مستقل بر قصه می‌نشیند. با وجود این لغزش‌ها، پیوند تاریخ واقعی و تاریخ بدیل جهان «Watchmen» از نقاط قوت مهم آن است. اثر از تخیل علمی‌تخیلی برای دورشدن از واقعیت استفاده نمی‌کند؛ برعکس، فاصله جهان داستانی با تاریخ آشنا را به ابزاری برای برجسته‌کردن سازوکارهای واقعی قدرت تبدیل می‌سازد. در این میان، مضمون حافظه نقشی محوری دارد: به یاد آوردن می‌تواند راهی برای شناخت و همدلی باشد، اما گرفتارشدن در خاطرات، یا دست‌کاری گذشته برای آسودگی اکنون، می‌تواند مخرب شود. حافظه در سریال نه پناهگاهی امن، بلکه میدانی است که در آن قدرت بر سر معنای گذشته کشمکش می‌کند.
فضا و فرم؛ تصویرهایی که به اندازه دیالوگ حرف می‌زنند از نظر بصری،
«Watchmen» جهانی می‌سازد که هم آشناست و هم اندکی کج‌شده؛ همان کیفیتی که برای روایت تاریخ بدیل ضروری است. رنگ‌ها، لباس‌ها و طراحی محیط به‌جای آن‌که صرفاً تزیین باشند، فاصله میان ظاهر آرام جامعه و خشونت نهفته در آن را تقویت می‌کنند. ماسک‌ها نیز تنها نشانه‌ای برای تشخیص قهرمانان نیستند: آن‌ها چهره‌های عمومی را حذف می‌کنند و پرسش هویت را به مرکز قاب می‌آورند. در بسیاری از صحنه‌ها، خود تصویر پیش از گفت‌وگو به مخاطب می‌گوید که با جهانی عادی اما ناآرام روبه‌روست. کارگردانی و تدوین، به‌ویژه در قسمت‌هایی که گذشته و حال را به هم پیوند می‌دهند، از تکرار تصویری و بازگشت به مکان‌ها برای ساختن معنا بهره می‌برند. برخی قاب‌ها یا عناصر صحنه در نگاه نخست عادی‌اند، اما پس از روشن‌شدن زمینه‌شان به نشانه‌ای پرمعنا تبدیل می‌شوند. این دقت فرمی به سریال انسجام می‌دهد و تماشای دوباره را پربار می‌کند. بااین‌حال، گاهی تأکید بر تصویرهای نمادین و ترکیب‌بندی‌های چشمگیر، حس خودآگاهی نمایشی ایجاد می‌کند؛ گویی اثر می‌خواهد پیش از آن‌که داستان فرصت اثرگذاری پیدا کند، اهمیت هر قاب را به رخ بکشد. موسیقی نیز در ساخت لحن نقشی اساسی دارد. ترکیب صداهای آشنا با موسیقی پرتنش، میان شوخی تلخ و تهدید جدی رفت‌وآمد می‌کند و به بعضی صحنه‌ها حالتی غیرقابل‌پیش‌بینی می‌بخشد. استفاده از ترانه‌ها می‌تواند معنایی متضاد با تصویر بسازد و بدین ترتیب، فاصله میان آنچه شخصیت‌ها می‌گویند و آنچه واقعاً تجربه می‌کنند را برجسته کند. همراهی صدا و تصویر در بهترین لحظه‌ها، نه‌فقط فضای داستان را می‌سازد، بلکه خود بخشی از روایت می‌شود.
قوت‌ها و کاستی‌ها؛ جسارت در کنار تراکم مهم‌ترین قوت «Watchmen» اعتماد آن به
مخاطب است. سریال انتظار ندارد هر ایده در همان لحظه توضیح داده شود و به نشانه‌ها اجازه می‌دهد در ذهن تماشاگر باقی بمانند. این اعتماد، جهانی چندلایه می‌سازد که در آن تاریخ، شخصیت و معما به هم وابسته‌اند. همچنین اثر به‌جای آن‌که صرفاً از شهرت نام «Watchmen» بهره‌برداری کند، تلاش می‌کند با منبع خود وارد گفت‌وگو شود؛ گاهی از آن پیروی می‌کند، گاهی آن را به چالش می‌کشد و گاهی با تغییر مرکز توجه، بخش‌هایی را آشکار می‌سازد که پیش‌تر در حاشیه مانده بودند. از سوی دیگر، همین تراکم می‌تواند به مانع تبدیل شود. تعداد ایده‌ها، ارجاع‌ها و خطوط روایی گاهی بیشتر از ظرفیتی است که یک فصل کوتاه می‌تواند به‌آرامی پرورش دهد. برخی شخصیت‌ها فرصت کافی برای رسیدن به عمق عاطفی پیدا نمی‌کنند و بعضی مفاهیم، به‌جای آن‌که در کنش و رابطه جا بیفتند، با نشانه‌های آشکار و تأکیدهای مکرر عرضه می‌شوند. افزون بر آن، تکیه بر پیچیدگی روایی ممکن است برای بخشی از مخاطبان این تصور را ایجاد کند که هر ابهام الزاماً نشانه ظرافت است؛ حال آن‌که گاه ابهام فقط سرعت درک را کاهش می‌دهد. نابرابری میان قسمت‌ها نیز در تجربه کلی اثر احساس می‌شود. برخی اپیزودها از نظر ساختار، شخصیت‌پردازی و پیوند مضمون با حادثه، به‌شکلی چشمگیر کامل‌اند؛ برخی دیگر بیشتر نقش پل ارتباطی دارند و زیر بار آماده‌سازی برای بخش‌های بعدی می‌روند. این تفاوت لزوماً کیفیت فصل را از میان نمی‌برد، اما سبب می‌شود انسجام آن در همه لحظه‌ها یکسان نباشد. ارزش سریال در آن است که حتی کاستی‌هایش نیز اغلب از بلندپروازی‌اش ناشی می‌شوند، نه از بی‌تفاوتی به جهان و شخصیت‌ها. جایگاه اثر و مخاطب هدف «Watchmen» برای تماشاگرانی مناسب است که از روایت‌های ابرقهرمانی انتظار بازتعریف دارند، نه صرفاً صحنه‌های پرتحرک و قهرمانی بی‌چون‌وچرا. علاقه‌مندان به معماهای چندلایه، درام‌های سیاسی و قصه‌هایی که تاریخ را در اکنون دخالت می‌دهند، احتمالاً از ساختار آن لذت خواهند برد. در مقابل، کسانی که به دنبال داستانی سرراست، توضیح‌های کامل یا پیوندی وفادارانه و بی‌دردسر با کمیک هستند، ممکن است با فاصله‌گذاری و انتخاب‌های روایی آن کنار نیایند. آشنایی با اثر اصلی به درک ارجاع‌ها و بار تاریخی برخی شخصیت‌ها کمک می‌کند، اما سریال صرفاً برای مخاطبان قدیمی ساخته نشده است. هسته داستانی تازه و شخصیت محوری مستقل آن امکان ورود تماشاگر ناآشنا را فراهم می‌آورد؛ هرچند بخشی از ظرافت‌ها و معنای بازگشت به جهان پیشین، برای چنین مخاطبی کمتر محسوس خواهد بود. در بهترین حالت، اثر هم‌زمان دو کار انجام می‌دهد: گذشته خود را به یاد می‌آورد و نشان می‌دهد که تکرار شکل‌های قدیمی قهرمانی، بدون بازنگری در قدرت و مسئولیت، کافی نیست. «Watchmen» بیش از آن‌که درباره نجات جهان باشد، درباره روایت‌هایی است که به ما می‌گویند جهان چگونه به این نقطه رسیده است. جمع‌بندی فصل «Watchmen» تجربه‌ای بلندپروازانه و نابرابر، اما به‌ندرت بی‌اثر است. این مجموعه از یک جهان شناخته‌شده برای طرح پرسش‌هایی تازه درباره نژاد، عدالت، حافظه و خشونت استفاده می‌کند و در بخش بزرگی از مسیر، موفق می‌شود میان سرگرمی رازآلود و تأمل اجتماعی تعادل برقرار کند. اجراهای قدرتمند، طراحی بصری سنجیده و ساختار اپیزودیک خلاقانه، به آن هویتی مستقل می‌بخشند؛ هویتی که نه در تقلید از کمیک خلاصه می‌شود و نه در کنارگذاشتن کامل میراث آن. کاستی‌هایش نیز روشن‌اند: تراکم گاه افراطی، نوسان ریتم و لحظه‌هایی که پیام سیاسی یا معمای روایی بر ظرافت شخصیت‌پردازی پیشی می‌گیرد. بااین‌حال، جسارت اثر در انتخاب زاویه دید و پیوندزدن تاریخ واقعی با ژانر علمی‌تخیلی، آن را به یکی از دنباله‌های قابل‌بحث و تأمل‌برانگیز در تلویزیون بدل می‌کند. «Watchmen» پاسخی ساده برای مسئله‌هایش عرضه نمی‌کند؛ ارزشش بیشتر در این است که مخاطب را وادار می‌سازد پس از پایان هر قسمت، درباره معنای قهرمانی و بهای فراموشی دوباره بیندیشد.
ثبت دیدگاه