نقد و بررسی
نقد فرشتگان آلوده (The Tarnished Angels) | 1957
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
پرواز بر فراز ویرانی «The Tarnished Angels» ساختهٔ Douglas Sirk، در ظاهر دربارهٔ نمایش‌های هوایی دههٔ ۱۹۳۰ و گروهی از خلبانان دوره‌گرد است؛ اما پرواز در این فیلم بیش از آنکه ماجراجویی یا نمایش مهارت باشد، استعاره‌ای از میل به گریز است. راجر شومان، خلبان نامدار جنگ جهانی اول، در زمانه‌ای که قهرمانی‌های گذشته دیگر برایش زندگی امنی نمی‌سازند، خطر را به حرفه و عادت بدل کرده است.
او در نمایش‌های هوایی بر فراز جمعیت می‌چرخد و مرز میان جسارت و خودویرانگری را باریک‌تر می‌کند. در سوی دیگر، لاورن با چتربازی بدن خود را به همین منظرهٔ پرمخاطره می‌سپارد؛ گویی زندگی مشترکشان نیز بر مدار سقوط و بازگشت می‌گردد. با ورود برک دولین، روزنامه‌نگاری که برای تهیهٔ گزارش به این گروه نزدیک می‌شود، داستان به مثلثی عاشقانه محدود نمی‌ماند.
فیلم از دل این رابطه‌ها تصویری از مردمانی می‌سازد که در کنار یکدیگرند، اما راهی برای رسیدن به هم نمی‌یابند. همین فاصلهٔ عاطفی، نیروی اصلی اثر است: پروازها تماشایی‌اند، اما آنچه واقعاً در معرض سقوط قرار دارد، پیوندهای انسانی است. جهان تصویری داگلاس سیرک سیرک با فیلم‌برداری سیاه‌وسفید و قاب‌های عریض، جهانی را می‌آفریند که هم باشکوه است و هم افسرده.
« او در نمایش‌های هوایی بر فراز جمعیت می‌چرخد و مرز میان جسارت و خودویرانگری را باریک‌تر می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
سایه‌ها، چهره‌ها و فضاهای شلوغ، احساسی از بی‌قراری مداوم پدید می‌آورند؛ انگار شخصیت‌ها حتی در لحظات آرام نیز از محاصرهٔ گذشته و خواسته‌های سرکوب‌شده بیرون نیستند. سیاه‌وسفید بودن فیلم صرفاً انتخابی زیبایی‌شناختی نیست: این تصویرها جهان را از زرق‌وبرق معمول نمایش‌های هوایی جدا می‌کنند و به آن حال‌وهوایی تلخ، زمخت و نزدیک به فیلم نوآر می‌بخشند.
دربارهٔ انتخاب همین شیوه، سیرک گفته بود استودیو به داستان اعتماد نداشت؛ بااین‌حال، نتیجه به یکی از عناصر مؤثر هویت بصری اثر بدل شده است. فضاهای عمومی نیز در فیلم آرامش‌بخش نیستند. جایگاه تماشاگران، جشن‌ها و گردهمایی‌ها، گاه حسی از تماشای بی‌تفاوتِ خطر را القا می‌کنند: مردم به انتظار نمایش می‌نشینند، بی‌آنکه بهای انسانی آن را به‌درستی ببینند.
سیرک میان سرگرمی جمعی و رنج خصوصی شخصیت‌ها تنشی ظریف ایجاد می‌کند؛ در نتیجه، نمایش هوایی فقط صحنه‌ای برای هیجان نیست، بلکه آینه‌ای از جامعه‌ای است که خطر را به تماشا بدل کرده است. شخصیت‌هایی گرفتار در مدار تکرار راجر، لاورن و برک را می‌توان سه صورت متفاوت از نارضایتی دانست. راجر به پرواز پناه می‌برد؛ لاورن در پی آن است که دیده و خواسته شود؛ برک، با فاصلهٔ روزنامه‌نگارانه‌ای که گاه حفظ می‌کند، به درون زندگی آنان کشیده می‌شود.
« فضاهای عمومی نیز در فیلم آرامش‌بخش نیستند. »
شخصیت‌ها و اجرا
هیچ‌کدام راه‌حل ساده‌ای برای مسئلهٔ دیگری نیستند. همین امر، رابطه‌ها را از الگوی معمول نجات‌بخش یا عاشقانه دور می‌کند: حضور یک نفر ممکن است لحظه‌ای امید ایجاد کند، اما آن امید الزاماً نیروی دگرگون‌کننده ندارد. فیلم به‌ویژه در پرداخت راجر بر تناقضی مؤثر دست می‌گذارد. او در آسمان توانایی و تسلط نشان می‌دهد، اما در زندگی روزمره از ساختن رابطه‌ای پایدار ناتوان به نظر می‌رسد.
پرواز برایش فقط شغل نیست؛ تکرارِ ضرورتی است که خود او نیز ظاهراً از آن رهایی ندارد. در نتیجه، مهارتش به‌جای آنکه نشانهٔ آزادی باشد، می‌تواند شکل دیگری از اسارت تلقی شود. با این همه، شخصیت‌پردازی همیشه به ژرفای ایده‌های فیلم نمی‌رسد. رفتارهای خودویرانگر بارها تکرار می‌شوند، اما دگرگونی درونی شخصیت‌ها گاه محدود می‌ماند.
این انتخاب با نگاه تقدیرگرایانهٔ اثر سازگار است، ولی ممکن است تماشاگر را از آنان دور کند: وقتی آدم‌ها پی‌درپی در همان چرخه می‌مانند، همدلی جای خود را به فرسودگی می‌دهد. بازی‌ها و فاصلهٔ عاطفی بازی رابرت استک در نقش راجر بر خویشتن‌داری، خشکی و نوعی انجماد بنا شده است. او مردی را تصویر می‌کند که احساساتش را به آسانی آشکار نمی‌سازد و گویی تنها در لحظهٔ پرواز می‌تواند با شدت کامل زندگی کند.
« هیچ‌کدام راه‌حل ساده‌ای برای مسئلهٔ دیگری نیستند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این سردی ممکن است در بعضی صحنه‌ها شخصیت را نفوذناپذیر جلوه دهد، اما با تصویری که فیلم از او می‌سازد هم‌خوان است: قهرمانی که شکوه گذشته را پشت سر گذاشته و اکنون درگیر عادتی خطرناک شده است. دوروتی مالون در نقش لاورن، آمیزه‌ای از زرق‌وبرق نمایشی و اندوه پنهان را به نمایش می‌گذارد. او زنی نیست که فقط در انتظار انتخاب شدن باشد؛ در سکوت‌ها و واکنش‌هایش می‌توان فرسودگیِ زندگی‌ای را دید که خواسته‌هایش پیوسته نادیده گرفته شده‌اند.
مالون این دوگانگی را بدون فروکاستن شخصیت به قربانیِ صرف پیش می‌برد. Rock Hudson نیز به برک نوعی گرمی و نیروی عاطفی می‌بخشد که در تضاد با خشکی راجر قرار می‌گیرد. جک کارسون در نقش جیگز، حضوری زمینی‌تر به جمع می‌آورد و یادآور می‌شود که در سایهٔ نمایش قهرمانان، کسانی نیز هستند که کار و وفاداری‌شان کمتر دیده می‌شود.
دیالوگ‌ها و لحن ملودراماتیک یکی از دشواری‌های فیلم، دیالوگ‌هایی است که گاه بیش از حد پرداخت‌شده و ادبی به نظر می‌رسند. شخصیت‌ها بعضی‌وقت‌ها چنان سخن می‌گویند که گویی احساساتشان را برای صحنه‌ای نمایشی صورت‌بندی می‌کنند، نه آنکه در لحظه‌ای عادی با یکدیگر گفت‌وگو داشته باشند. این تصنع می‌تواند فاصله‌ای میان تماشاگر و آدم‌ها ایجاد کند و از باورپذیری بعضی برخوردها بکاهد.
« دوروتی مالون در نقش لاورن، آمیزه‌ای از زرق‌وبرق نمایشی و اندوه پنهان را به نمایش می‌گذارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
بااین‌حال، این شیوه کاملاً بیگانه با جهان فیلم نیست. سیرک به احساسات اغراق‌شده و تضادهای نمایان علاقه دارد؛ او ملودرام را نه پوششی برای پنهان کردن واقعیت، بلکه راهی برای آشکار کردن فشارهای درونی می‌بیند. مسئله آنجاست که میان اغراقِ معنادار و گفت‌وگوی مصنوعی همیشه تعادل برقرار نمی‌ماند.
در لحظاتی که تصویر، سکوت یا حرکت می‌تواند بار عاطفی را بر دوش بکشد، دیالوگ گاهی توضیحی بیش از اندازه عرضه می‌کند. پرواز، مسابقه و خطر صحنه‌های پرواز و مسابقه از جذاب‌ترین بخش‌های فیلم‌اند، زیرا هیجان بصری را از مضمون جدا نمی‌کنند. عبور هواپیما از مسیرهای محدود و گردش خطرناک پیرامون نشانگرها، فقط نمایش مهارت نیست؛ تصویر فشرده‌ای از زندگی شخصیت‌هاست که پیوسته در آستانهٔ حادثه می‌گذرد.
نام رمان ویلیام فاکنر، که فیلم از آن اقتباس شده، نیز به ستون‌هایی اشاره دارد که مسیر مسابقه را مشخص می‌کنند و خلبان را به گردش‌هایی هرچه نزدیک‌تر و خطرناک‌تر وسوسه می‌سازند. این جزئیات، معنای رقابت را به مضمون وسواس و خطر پیوند می‌دهد. در اینجا دوربین به‌جای آنکه تنها به تماشاگر فرصت تحسین بدهد، خطر را در خودِ حرکت جای می‌دهد.
« بااین‌حال، این شیوه کاملاً بیگانه با جهان فیلم نیست. »
جمع‌بندی
آسمان فضای آزادی مطلق نیست؛ مسیری باریک است که هر اشتباه را برجسته می‌کند. از همین رو، صحنه‌های هوایی هم سرگرم‌کننده‌اند و هم آزارنده: زیبایی حرکت را می‌بینیم، اما نمی‌توانیم بهای آن را فراموش کنیم. جمع‌بندی «The Tarnished Angels» بیش از آنکه فیلمی دربارهٔ پرواز باشد، دربارهٔ مردمانی است که گذشته، میل و عادت آنان را در چرخه‌ای تکرارشونده گرفتار کرده است.
تصویرهای سیاه‌وسفید، بازی‌های حساب‌شده و صحنه‌های هواییِ پرتنش، به فیلم هویتی متمایز می‌بخشند؛ در مقابل، دیالوگ‌های تصنعی، محدود ماندن تحول شخصیت‌ها و سنگینی ملودرام ممکن است تماشای آن را برای برخی فرساینده کند. ارزش اثر در این است که از نمایش هوایی تصویری صرفاً قهرمانانه نمی‌سازد.
پشت هر حرکت جسورانه، انسانی را نشان می‌دهد که شاید نه در پی آزادی، بلکه در گریز از مواجهه با زندگی باشد. این نگاه، فیلم را تلخ و گاه بی‌رحم می‌کند، اما به آن ماندگاری می‌بخشد: تماشاگر پس از پایان، بیش از آنکه تنها تصویر هواپیماها را به خاطر بیاورد، به آدم‌هایی می‌اندیشد که نمی‌دانند چگونه از مدار خطر بیرون بیایند.
« آسمان فضای آزادی مطلق نیست؛ مسیری باریک است که هر اشتباه را برجسته می‌کند. »
ثبت دیدگاه