وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان هراس تاریخی و کابوس فراطبیعی «1978» از ایده‌ای برخوردار است که هم‌زمان ظرفیت تاریخی و ژانری دارد: در روز فینال جام جهانی فوتبال میان آرژانتین و هلند، هنگامی که شور جمعی و هیجان مسابقه شهر را فراگرفته، گروهی از شکنجه‌گران در سایهٔ حکومت نظامی جوانانی را می‌ربایند و به بازداشتگاهی مخفی می‌برند.

اما این آدم‌ربایی به‌تدریج از چارچوب یک جنایت سیاسی فراتر می‌رود و به مواجهه‌ای با هراسی نامتعارف بدل می‌شود. فیلم ساختهٔ برادران اونتی، لوچیانو و نیکولاس، بر همین برخورد بنا شده است: واقعیت تاریخیِ خشونت در برابر امر فراطبیعی قرار می‌گیرد و هر یک، دیگری را تیره‌تر می‌کند. تاریخ به‌مثابه منبع وحشت انتخاب سال ۱۹۷۸ صرفاً نشانه‌ای برای تعیین زمان وقوع داستان نیست.

فیلم از هم‌زمانی مسابقهٔ فوتبال و سرکوب سیاسی، تضادی تصویری و اخلاقی می‌سازد: در یک‌سو جمعیتی که به شادی و پیروزی چشم دوخته است و در سوی دیگر قربانیانی که در فضای بستهٔ بازداشتگاه زیر سلطهٔ شکنجه‌گران قرار دارند. این تقابل، احساس آسودگی عمومی را به چیزی ناآرام بدل می‌کند؛ گویی هیاهوی جشن، نه نشانهٔ بی‌خبری صرف، بلکه پرده‌ای است که خشونت پشت آن پنهان می‌شود.

« اما این آدم‌ربایی به‌تدریج از چارچوب یک جنایت سیاسی فراتر می‌رود و به مواجهه‌ای با هراسی نامتعارف بدل می‌شود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

اهمیت این بستر در آن است که فیلم برای ساختن هراس، به رویدادی خیالی نیاز ندارد. بازداشت مخفیانه، بازجویی و شکنجه، خود از پیش وحشتی ملموس و انسانی پدید می‌آورند. به همین دلیل، نیمهٔ آغازین اثر بیش از آنکه بر موجودات عجیب یا جلوه‌های هولناک تکیه کند، بر بی‌رحمی قدرت و ناتوانی قربانیان استوار است.

همین پایهٔ واقع‌گرایانه، هم نقطهٔ قوت فیلم است و هم معیاری سخت‌گیرانه برای بخش‌های بعدی آن. از بازجویی به کابوس اثر در ابتدا مخاطب را در فضایی نزدیک به تریلر سیاسی و درام تاریخی نگه می‌دارد. آدم‌ربایی و بازجویی، مسیر نسبتاً روشنی برای انتظار مخاطب می‌سازند: نیروهای سرکوبگر، قربانیان و سازوکار خشونتی که قرار است بر آنان اعمال شود.

سپس معلوم می‌شود ربایندگان افراد اشتباهی را انتخاب کرده‌اند و موقعیت از منطق آشنای بازجویی فاصله می‌گیرد. این چرخش، فیلم را به قلمرو وحشت فراطبیعی می‌برد؛ جایی که تهدید دیگر تنها از سوی شکنجه‌گران نیست و قواعد پیشین داستان نیز ثبات خود را از دست می‌دهند. غافلگیری این تغییر، به‌خودی‌خود مؤثر است.

« اهمیت این بستر در آن است که فیلم برای ساختن هراس، به رویدادی خیالی نیاز ندارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم ابتدا با واقعیتی هولناک، مخاطب را در وضعیت اضطراب قرار می‌دهد و بعد آن وضعیت را دگرگون می‌کند. با این حال، همین جهش مسئلهٔ انسجام را نیز پیش می‌کشد. وقتی منشأ ترس عوض می‌شود، پیوند میان دو بخش باید به‌اندازه‌ای نیرومند باشد که تماشاگر آن‌ها را دو روایت جداگانه احساس نکند. «1978» همیشه در این کار موفق نیست: گاه نیمهٔ دوم بیشتر به گسستی ناگهانی می‌ماند تا ادامهٔ ارگانیک همان داستان.

خشونت و فرسایش تماشاگر صحنه‌های شکنجه در نیمهٔ نخست، عمداً خشن و طولانی‌اند. این انتخاب از یک سو بر سنگینی موقعیت و بی‌اعتنایی عاملان خشونت تأکید می‌کند؛ تماشاگر قرار نیست صرفاً از دور شاهد یک ماجرای پرتعلیق باشد، بلکه باید فشار و بی‌پناهی فضای بازداشتگاه را حس کند. از سوی دیگر، تکرار و امتداد این صحنه‌ها ممکن است توان اثرگذاری‌شان را کاهش دهد.

هنگامی که خشونت مدت زیادی در مرکز توجه باقی می‌ماند، شوک اولیه می‌تواند به فرسودگی و فاصله‌گرفتن مخاطب بینجامد. مسئله فقط میزان خشونت نیست، بلکه کارکرد آن در روایت است. اگر هر صحنه لایه‌ای تازه از شخصیت‌ها، مناسبات قدرت یا مضمون اصلی آشکار کند، تحمل آن آسان‌تر می‌شود. اما تکرار فشار جسمانی بدون گسترش هم‌زمان معنای دراماتیک، خطر می‌کند که رنج قربانیان به ابزاری برای تحریک حسی تماشاگر تقلیل یابد.

« فیلم ابتدا با واقعیتی هولناک، مخاطب را در وضعیت اضطراب قرار می‌دهد و بعد آن وضعیت را دگرگون می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم در فضاسازی از این مواد بهره می‌گیرد، ولی گاه چنان بر افراط تکیه می‌کند که فرصت تأمل دربارهٔ آنچه نشان می‌دهد محدود می‌شود. فضا، ریتم و تعلیق بازداشتگاه مخفی، قلب بصری و عاطفی فیلم است. فضای بسته و تیرهٔ آن، امکان تنفس را از شخصیت‌ها می‌گیرد و به مخاطب نیز حس محصورشدن منتقل می‌کند.

در چنین محیطی، هر راهرو و هر درِ بسته می‌تواند نشانهٔ تهدید باشد. محدودیت مکانی، به‌ویژه در بخش‌هایی که داستان هنوز در قلمرو واقع‌گرایی قرار دارد، به سود تعلیق عمل می‌کند: خطر نزدیک است، اما چگونگی تغییر وضعیت هنوز روشن نیست. ریتم فیلم نیز در آغاز با حوصله‌ای حساب‌شده پیش می‌رود و به‌تدریج فشار را افزایش می‌دهد.

این کندی نسبی، با فضای بازجویی و انزوای قربانیان تناسب دارد، ولی در کنار صحنه‌های طولانی شکنجه می‌تواند سنگین شود. پس از تغییر مسیر داستان، سرعت و جنس تنش دگرگون می‌شود و اثر به سوی وحشتی آشکارتر و پرتحرک‌تر می‌رود. همین دوگانگی در ریتم، کیفیتی متمایز به فیلم می‌دهد، اما در عین حال فاصلهٔ میان دو نیمه را برجسته‌تر می‌کند.

« فضا، ریتم و تعلیق بازداشتگاه مخفی، قلب بصری و عاطفی فیلم است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

مضمون قدرت و بازگشت ترس در سطح مضمونی، جذاب‌ترین پرسش فیلم آن است که چه کسی حق دارد دیگری را در موضع ترس قرار دهد. شکنجه‌گران در آغاز، خود را صاحبان اختیار مطلق می‌پندارند؛ آنان تصمیم می‌گیرند چه کسی بازداشت شود و چگونه با او رفتار کنند. اما چرخش داستان، این رابطه را متزلزل می‌کند و جایگاه شکارچی و شکار را در معرض تغییر می‌گذارد.

در این معنا، تهدید فراطبیعی می‌تواند تصویری از بازگشت خشونتی باشد که قدرت تصور می‌کرد آن را مهار کرده است. بااین‌حال، فیلم همیشه این استعاره را به‌روشنی پی نمی‌گیرد. عناصر فراطبیعی گاهی بر ظرفیت تمثیلی خود غلبه می‌کنند و به مجموعه‌ای از موقعیت‌های هراس‌انگیز بدل می‌شوند. در نتیجه، پیوند میان خشونت تاریخی و وحشت ماورایی برای مدتی مبهم می‌ماند.

این ابهام ممکن است برای گروهی از تماشاگران بخشی از جذابیت اثر باشد، اما برای کسانی که انتظار دارند هر دو لایه در معنایی منسجم به هم برسند، نقطه‌ضعفی جدی خواهد بود. جمع‌بندی «1978» تجربه‌ای نابرابر اما جسورانه است. ایدهٔ قرار دادن هراس فراطبیعی در دل رویدادی تاریخی، به آن هویتی متفاوت می‌بخشد و نیمهٔ نخست با فضای خفقان‌آور، تعلیق تدریجی و یادآوری خشونت سیاسی، پایه‌ای نیرومند می‌سازد.

« اما چرخش داستان، این رابطه را متزلزل می‌کند و جایگاه شکارچی و شکار را در معرض تغییر می‌گذارد. »

جمع‌بندی

تغییر ناگهانی مسیر نیز می‌تواند مخاطبی را که انتظار روایتی واقع‌گرایانه داشته، غافلگیر کند. بااین‌همه، خشونت طولانی و گاه فرساینده، ابهام در جهت روایت و دشواری پیوندزدن دو گونهٔ متفاوتِ وحشت، از انسجام کلی اثر می‌کاهد. این فیلم بیش از آنکه اثری متوازن و بی‌نقص باشد، تجربه‌ای آگاهانه افراطی است: گاه تکان‌دهنده، گاه گیج‌کننده و گاه بیش از اندازه متکی به خشونت.

تماشاگرانی که از وحشت جسمانی سنگین و دگرگونی ناگهانی لحن پرهیز دارند، احتمالاً با آن ارتباط آسانی نخواهند یافت؛ اما علاقه‌مندان به آثاری که تاریخ، سرکوب و کابوس فراطبیعی را درهم می‌آمیزند، در آن ایده‌ای پرکشش و فضایی ماندگار خواهند یافت.

« تغییر ناگهانی مسیر نیز می‌تواند مخاطبی را که انتظار روایتی واقع‌گرایانه داشته، غافلگیر کند. »