وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

سینمایی که خودش را به ریشخند می‌گیرد «Attack of the Hollywood Clichés!» مستندی کمدی است که به سراغ یکی از آشناترین اجزای سینمای جریان اصلی می‌رود: الگوهایی که آن‌قدر تکرار شده‌اند تا هم بخشی از زبان سینما شوند و هم هدف شوخی و انتقاد. از قهرمانِ یک‌نفره‌ای که برابر گروهی بزرگ می‌ایستد تا دو غریبه‌ای که در برخوردی اتفاقی عاشق هم می‌شوند، فیلم مجموعه‌ای از قراردادهای داستان‌گویی را پیش می‌کشد و می‌پرسد چرا این تصویرها همچنان برای مخاطب آشنا و جذاب‌اند.

مستند در قالب ویژه‌برنامه‌ای کمدی و نزدیک به یک ساعت ساخته شده و Rob Lowe اجرای آن را بر عهده دارد. ساختار و شیوه‌ی روایت فیلم به‌جای آن‌که یک روایت پیوسته یا پژوهشی عمیق ارائه کند، از چندین موضوع کوتاه و جداگانه شکل می‌گیرد. هر بخش کلیشه‌ای را معرفی می‌کند، نمونه‌هایی از فیلم‌های شناخته‌شده را به یاد می‌آورد و سپس با تکیه بر گفت‌وگوی چهره‌های سینمایی و رسانه‌ای، آن را می‌ستاید، نقد می‌کند یا به شوخی می‌گیرد.

همین ساختار قطعه‌قطعه به اثر امکان می‌دهد با سرعت از یک قرارداد آشنا به قرارداد بعدی برود؛ در عین حال، رشته‌ای تحلیلی که همه‌ی بخش‌ها را به استدلالی واحد پیوند دهد، کمتر شکل می‌گیرد. ترکیب مصاحبه با نماها و لحظه‌های سینمایی، ایده‌ی مرکزی و کارآمد برنامه است. کلیشه در خلأ توضیح داده نمی‌شود؛ تصویر آن روی پرده می‌آید و تماشاگر می‌تواند فوراً تشخیص دهد که چرا تکرار شده و کجا خنده‌دار به نظر می‌رسد.

« مستند در قالب ویژه‌برنامه‌ای کمدی و نزدیک به یک ساعت ساخته شده و Rob Lowe اجرای آن را بر عهده دارد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این رفت‌وآمد میان توضیح و نمونه، به مستند حال‌وهوایی زنده می‌دهد و از تبدیل شدنش به گفت‌وگویی صرفاً نظری جلوگیری می‌کند. Rob Lowe و چهره‌های مهمان Rob Lowe مجری‌ای پرتحرک و خودمانی است. لحن او به مستند اجازه می‌دهد مطالبش را با جدیتی بیش از اندازه عرضه نکند و از همان ابتدا روشن سازد که قرار نیست با رساله‌ای سخت‌گیرانه درباره‌ی تاریخ سینما روبه‌رو باشیم.

او همچون راهنمایی خوش‌مشرب میان موضوع‌ها حرکت می‌کند و از فضای شوخی‌آمیز اثر پشتیبانی می‌کند؛ حضوری که به حفظ ریتم کمک می‌کند، هرچند همیشه برای هر بخش عمق تازه‌ای نمی‌سازد. شمار مهمانان چشمگیر است و بازیگرانی چون Florence Pugh و Andrew Garfield نیز در میان چهره‌های حاضر دیده می‌شوند.

اما حضور بسیاری از آنان کوتاه است؛ در نتیجه، شهرت مهمان‌ها گاه بیش از سهم واقعی‌شان در بحث به چشم می‌آید. اگر تماشاگر با امید دیدن گفت‌وگوهای مفصل با بازیگران خاصی سراغ اثر برود، ممکن است از گذرا بودن بعضی حضورها ناامید شود. این انتخاب از نظر ریتم قابل فهم است، ولی بهایی دارد: برخی بخش‌ها به‌جای آن‌که از تجربه‌ی مهمانان بهره بگیرند، به عبوری سریع از یک چهره به چهره‌ی دیگر محدود می‌شوند.

« Rob Lowe و چهره‌های مهمان Rob Lowe مجری‌ای پرتحرک و خودمانی است. »

شخصیت‌ها و اجرا

کمدی؛ میان تیزبینی و تکرار بهترین لحظه‌های مستند زمانی پدید می‌آیند که شوخی از شناخت دقیق سازوکار کلیشه سرچشمه می‌گیرد. اثر به‌خوبی می‌داند که خنده فقط از دیدن یک الگوی آشنا نمی‌آید؛ گاهی از فاصله‌ی میان منطق واقعی و منطق سینمایی زاده می‌شود. قهرمانی که پس از انفجاری عظیم بی‌اعتنا قدم می‌زند، یا شخصیتی که در موقعیتی کاملاً نامحتمل ناگهان با عشق زندگی‌اش برخورد می‌کند، به‌خودی‌خود نمونه‌هایی آشنا هستند؛ اما کنار هم قرار گرفتن نمونه‌ها و واکنش مهمانان، وجه مضحک این قراردادها را پررنگ‌تر می‌کند.

بااین‌حال، شوخی‌ها کیفیت یکسانی ندارند. هرگاه فیلم صرفاً کلیشه‌ای را نام می‌برد و انتظار دارد آشنایی مخاطب با آن خودبه‌خود خنده بسازد، نتیجه ممکن است کم‌جان باشد. شماری از تکه‌ها به‌جای گسترش ایده، تنها همان نکته‌ی اولیه را با بیانی دیگر بازمی‌گویند. ازاین‌رو، خنده‌های پراکنده و لحظه‌های لبخندآور وجود دارند، اما پیوستگی کمدی تضمین‌شده نیست؛ شوخی‌ای که در یک بخش خوب می‌نشیند، در بخش بعدی ممکن است به تکرار یا اشاره‌ای دم‌دستی فروکاسته شود.

زیرمتن سینمایی و فرصت‌های ازدست‌رفته موضوع مستند ظرفیت فراتر رفتن از شوخی را دارد. کلیشه‌ها تنها ترفندهایی مصرف‌شده نیستند؛ آن‌ها نشان می‌دهند صنعت سینما چگونه انتظارات مخاطب را شکل می‌دهد، چه نوع قهرمانانی را برجسته می‌کند و چه تصویرهایی از عشق، قدرت و جنسیت را بارها بازتولید می‌کند.

« شماری از تکه‌ها به‌جای گسترش ایده، تنها همان نکته‌ی اولیه را با بیانی دیگر بازمی‌گویند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم گاه به این لایه‌ها نزدیک می‌شود و از خلال نمونه‌ها امکان پرسش‌های جدی‌تری را فراهم می‌کند، اما اغلب ترجیح می‌دهد در سطح سرگرمی باقی بماند. به‌جای بررسی منظم این‌که چرا بعضی الگوها دوام آورده‌اند یا چه پیامدهایی دارند، تمرکز اصلی بر شناسایی و شوخی با خود الگوهاست. این محدودیت برای تماشاگر آشنا با تاریخ سینما بیشتر محسوس می‌شود.

بسیاری از نمونه‌ها و سازوکارهایی که طرح می‌شوند، برای دوستداران جدی فیلم تازگی ندارند. ارزش اثر در چنین حالتی کمتر به کشف نکته‌ای ناشناخته وابسته است و بیشتر به نحوه‌ی کنار هم گذاشتن کلیپ‌ها و واکنش‌ها برمی‌گردد. بنابراین مستند می‌تواند برای آشنایی مقدماتی با قراردادهای رایج جذاب باشد، اما برای مخاطبی که انتظار تحلیل تاریخی یا اجتماعی گسترده دارد، به سطحی فراتر از معرفی و شوخی نمی‌رسد.

ریتم و تجربه‌ی تماشا مدت کوتاه و فضای سرزنده‌ی برنامه در آغاز به سود آن کار می‌کند. موضوع‌ها پشت سر هم می‌آیند و نمونه‌های سینمایی مانع از یکنواخت شدن گفت‌وگوها می‌شوند. اما همین شتاب، پس از مدتی می‌تواند اثر را به فهرستی طولانی از ترفندهای آشنا تبدیل کند. وقتی هر بخش با الگویی مشابه معرفی و جمع‌بندی می‌شود، تنوع موضوعی به‌تنهایی برای حفظ تازگی کافی نیست.

« این محدودیت برای تماشاگر آشنا با تاریخ سینما بیشتر محسوس می‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

مستند به‌تدریج بخشی از نیروی آغازینش را از دست می‌دهد و تماشاگر ممکن است پیش از پایان، از تکرار قالب خسته شود. در سوی دیگر، همین سبکی برای تماشای تفننی مناسب است. فیلم از مخاطب نمی‌خواهد مجموعه‌ای از اطلاعات پیچیده را دنبال کند و می‌توان آن را به‌عنوان سرگرمی‌ای کوتاه و کم‌تکلف دید.

مشکل زمانی پدید می‌آید که اثر میان دو هدف مردد می‌ماند: هم می‌خواهد یک تور خنده‌آور در تاریخ سینما باشد و هم وعده‌ی بررسی کلیشه‌ها را می‌دهد. نتیجه بیش از آن‌که تحلیل نظام‌مند باشد، مرور بامزه‌ای از مثال‌هاست؛ گاهی موفق، گاهی کم‌اثر. جمع‌بندی «Attack of the Hollywood Clichés!» تماشایی سبک و آگاه به موضوع خود است که با کمک کلیپ‌های آشنا، گفت‌وگوهای کوتاه و اجرای پرانرژی Rob Lowe، قراردادهای رایج سینما را به بازی می‌گیرد.

پیوند مصاحبه‌ها با نمونه‌های فیلمی، ایده‌ای جذاب است و در لحظه‌های موفق، نگاه انتقادی را با طنزی قابل‌فهم همراه می‌کند. اما پراکندگی شوخی‌ها، کوتاهی حضور برخی مهمانان و کمبود واکاوی جدی‌تر باعث می‌شود اثر گاه سطحی و در ادامه کمی فرساینده به نظر برسد. در نهایت، این مستند بیش از آن‌که کلیشه‌های هالیوود را از نو کشف کند، آن‌ها را در قالبی بازیگوشانه دوباره به نمایش می‌گذارد.

« مستند به‌تدریج بخشی از نیروی آغازینش را از دست می‌دهد و تماشاگر ممکن است پیش از پایان، از تکرار قالب خسته شود. »

جمع‌بندی

برای تماشاگرِ علاقه‌مند به سینما که از مرور نمونه‌های مشهور و شوخی با قراردادهای آشنا لذت می‌برد، می‌تواند تجربه‌ای دلپذیر باشد؛ اما کسی که به‌دنبال پژوهشی عمیق درباره‌ی ریشه‌ها و پیامدهای این الگوهاست، احتمالاً از آن چیزی بیش از یک مرور سرگرم‌کننده انتظار خواهد داشت.