وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

کمدیِ مردانی که از جهان عقب مانده‌اند «Man Up!» از تناقضی ساده اما پُرظرفیت آغاز می‌شود: گروهی از مردان، در حالی که از سلطهٔ زنان بر جامعه شکایت دارند، برای بازگرداندن نظمی مبارزه می‌کنند که در آن مردان فرمان می‌رانده‌اند و زنان به نقش‌های سنتی محدود بوده‌اند. راسموس، کارمند اتحادیهٔ کارگری، شب‌ها با دوستانش در قالب گروه مخفی «مردها به پا خیزید» ظاهر می‌شود؛ جمعی که خود را مبارزان آزادی می‌پندارند و بحران زندگی‌شان را به تغییر جایگاه زنان نسبت می‌دهند.

همین فاصله میان تصویر قهرمانانه‌ای که از خود دارند و واقعیتی که در آن گرفتارند، موتور کمدی فیلم است. «Man Up!» در دانمارک ساخته شده و کارگردانی آن را Frederikke Aspöck بر عهده دارد. هجوِ آرزوی بازگشت هستهٔ طنز فیلم در وارونه‌کردن زبان سیاسی نهفته است. مردان قصه از «آزادی» و «نظم طبیعی» سخن می‌گویند، اما آنچه می‌خواهند بازگشت به امتیازهای ازدست‌رفته است؛ امتیازهایی که در ذهنشان نه سلطه، بلکه وضع عادی و بدیهی جهان بوده‌اند.

این شکاف میان ادعا و انگیزه، ظرفیت خوبی برای هجو فراهم می‌کند: قهرمانانِ خودخوانده، به جای فهمیدن علت ناکامی‌هایشان، برای آن دشمنی بیرونی می‌سازند و به روایتی ساده و تسکین‌بخش پناه می‌برند. فیلم به‌درستی می‌فهمد که مضحک‌بودن این گروه فقط از شعارهایشان نمی‌آید؛ از جدیتی می‌آید که با آن نقشی را بازی می‌کنند که خودشان ساخته‌اند.

« همین فاصله میان تصویر قهرمانانه‌ای که از خود دارند و واقعیتی که در آن گرفتارند، موتور کمدی فیلم است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

آن‌ها می‌خواهند کنش سیاسی‌شان را بزرگ و تاریخی جلوه دهند، حال آن‌که شکاف میان خودتصویری‌شان و واقعیت روزمره، هم خنده‌ساز است و هم گاه تأسف‌برانگیز. بااین‌حال، هجو همیشه تیزی لازم را پیدا نمی‌کند. ایده‌ای که می‌توانست به نقدی گزنده از مردانگیِ رنجیده و سیاستِ قربانی‌نمایی بدل شود، در بخش‌هایی با احتیاط پیش می‌رود و از کاوش جدی‌تر در ریشه‌های این ذهنیت فاصله می‌گیرد.

راسموس و دوستانش؛ کاراکترهایی میان مضحکه و آسیب‌پذیری جذابیت اصلی فیلم به شخصیت‌هایی وابسته است که هم می‌توانند خنده‌دار باشند و هم انسانی. راسموس نه صرفاً یک نماد برای تمسخر، بلکه مردی است که نارضایتی‌ها و ناکامی‌های شخصی‌اش را در قالب یک نظریهٔ سیاسی صورت‌بندی می‌کند. این جابه‌جایی از مسئلهٔ فردی به ادعای بزرگ اجتماعی، یکی از منابع مهم کمدی فیلم است؛ اما در عین حال، تصویری از سازوکار خودفریبی نیز به دست می‌دهد.

آدمی که نمی‌تواند با تنهایی یا شکست خود روبه‌رو شود، ممکن است به جای بازاندیشی، جهانی بسازد که در آن مقصر همیشه دیگری است. بازیگران اصلی به این جمع نامتجانس جان می‌بخشند و اجازه نمی‌دهند شخصیت‌ها صرفاً به کاریکاتورهایی یک‌بارمصرف تبدیل شوند. Mikkel Boe Følsgaard در نقش راسموس، وزن لازم را به مرکز داستان می‌دهد و همراهی بازیگران دیگر، گروه را باورپذیرتر می‌کند.

« بااین‌حال، هجو همیشه تیزی لازم را پیدا نمی‌کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

لحظاتی که میان اعضای جمع پیوندی صمیمانه شکل می‌گیرد، فیلم را از هجوی یک‌نواخت دور می‌کند. این صمیمیت، البته تأییدکنندهٔ جهان‌بینی آن‌ها نیست؛ بلکه یادآور می‌شود آدم‌ها می‌توانند در کنار یکدیگر احساس تعلق کنند، حتی اگر باورهایشان محدود، آشفته یا آسیب‌زا باشد. میان کمدی و درام انسانی «Man Up!» در بهترین لحظه‌هایش از برخورد دو لحن سود می‌برد: کمدیِ موقعیت‌هایی که تناقض‌های گروه را آشکار می‌کند و درامِ آرام‌تری که پشت این مضحکه، نیاز به پذیرفته‌شدن و داشتن معنا را نشان می‌دهد.

همین آمیزه است که فضای فیلم را گرم نگه می‌دارد. تماشاگر فقط به خطاهای شخصیت‌ها نمی‌خندد؛ گاهی می‌تواند بفهمد چرا چنین جمعی برای اعضایش اهمیت پیدا کرده است. نیاز به رفاقت و تعلق، به‌خودی‌خود خنده‌دار یا شرم‌آور نیست؛ مسئله آن است که این نیاز چگونه در خدمت توجیه یک نگاه سلطه‌طلبانه قرار می‌گیرد.

اما این پیوند میان طنز و عاطفه همیشه به تعادل کامل نمی‌رسد. گاه فیلم از مشاهدهٔ رفتار شخصیت‌ها به بیان نکته‌ای مستقیم‌تر می‌رسد، بی‌آنکه آن نکته را در تجربهٔ دراماتیک به اندازهٔ کافی بپروراند. نتیجه آن است که برخی لحظات انسانی اثرگذارند، ولی به تصویری پیچیده‌تر از شخصیت‌ها یا رابطه‌شان با جامعه منتهی نمی‌شوند.

« لحظاتی که میان اعضای جمع پیوندی صمیمانه شکل می‌گیرد، فیلم را از هجوی یک‌نواخت دور می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم گرما دارد، اما گرمایش همیشه به عمق تبدیل نمی‌شود. مسئلهٔ اجتماعی و فرصت‌های ازدست‌رفته پیش‌فرض اثر امکان می‌دهد موضوع‌هایی چون مردانگی، قدرت، پدرشدن، تنهایی و واکنش به تغییرات اجتماعی در کنار هم بررسی شوند. فیلم نشان می‌دهد که شعارهای سیاسی گاهی پوششی برای اندوه‌ها و ناکامی‌های شخصی‌اند؛ راسموس و دوستانش، به‌جای پرسیدن اینکه چه چیزی در زندگی‌شان از دست رفته، انگشت اتهام را به سوی گروهی دیگر می‌گیرند.

این مشاهده نقطهٔ عزیمت مناسبی است، اما فیلم آن را تا اندازه‌ای محدود دنبال می‌کند. آنچه کم‌تر شکل می‌گیرد، بررسی چندلایهٔ دلایل اجتماعی و روانیِ گرایش شخصیت‌ها به چنین ایدئولوژی‌ای است. زنان در بخش‌هایی بیش از آنکه شخصیت‌هایی مستقل با تجربه و خواست‌های خود باشند، در نسبت با بحران مردان تعریف می‌شوند.

بنابراین، روایت نقدی را که می‌توانست به سازوکار قدرت و پیامدهای آن بپردازد، گاه به تقابل ساده‌تر میان گروهی از مردانِ ناکام و جامعه‌ای که آن‌ها را پس زده است، تقلیل می‌دهد. فیلم نشانه‌های مسئله را پیش چشم می‌گذارد، اما همیشه پرسش‌های دشوارتر را تا پایان پی نمی‌گیرد. ریتم و ساختار روایت روایت روان و فضای گرم فیلم، تماشای آن را دلنشین می‌کند؛ در عین حال، این روانی به معنای استحکام کامل ساختار نیست.

« فیلم گرما دارد، اما گرمایش همیشه به عمق تبدیل نمی‌شود. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در بخش‌هایی، پیشرفت داستان کند می‌شود و صحنه‌ها بیش از آنکه لایه‌ای تازه به شخصیت‌ها یا ایدهٔ مرکزی بیفزایند، در همان محدودهٔ طنز آشنا می‌مانند. وقتی شوخی‌های مربوط به خودبزرگ‌بینی گروه تکرار می‌شوند، اثر به جای تشدید هجو، از نیروی آن می‌کاهد. مشکل از کمبود موقعیت‌های بالقوه نیست؛ از آن است که همهٔ موقعیت‌ها به اندازهٔ کافی به کشف تازه‌ای دربارهٔ آدم‌ها یا تناقض‌هایشان منتهی نمی‌شوند.

بااین‌همه، ریتم فیلم آن‌قدر از هم نمی‌گسلد که لحن کلی را نابود کند. فضای صمیمی و بازی‌های زنده، میان بخش‌های کم‌جان‌تر پیوند برقرار می‌کنند. «Man Up!» بیش از آنکه اثری پرشتاب و مملو از چرخش‌های روایی باشد، بر موقعیت، گفت‌وگو و تماشای رفتار شخصیت‌ها تکیه دارد؛ انتخابی که برای کمدیِ مشاهده‌گرانه مناسب است، اما به فشردگی بیشتری در پرداخت نیاز داشته است.

جمع‌بندی «Man Up!» کمدی‌ـ‌درامی خوش‌تماشا دربارهٔ مردانی است که ناتوان از مواجهه با ناکامی‌های خود، برای بازگشت به گذشته‌ای آرمانی و سلطه‌محور هم‌پیمان می‌شوند. بازی‌های اصلی، گرمای رابطه‌های گروهی و تضاد میان ادعاهای سیاسی و زندگی روزمره، از نقاط قوت آن‌اند. در مقابل، هجو گاه محتاط می‌ماند، پرداخت اجتماعی از ظرفیت موضوع عقب می‌نشیند و برخی بخش‌ها کش‌دار می‌شوند.

« وقتی شوخی‌های مربوط به خودبزرگ‌بینی گروه تکرار می‌شوند، اثر به جای تشدید هجو، از نیروی آن می‌کاهد. »

جمع‌بندی

حاصل، فیلمی است با ایده‌ای روشن و لحظاتی انسانی، اما با جسارتی کمتر از آنچه موضوعش وعده می‌دهد: اثری که تناقض‌های مردانِ داستان را خوب می‌بیند، ولی همیشه آن‌ها را تا عمیق‌ترین پیامدهایشان دنبال نمی‌کند.