نقد و بررسی
نقد ورزشکار الف (Athlete A) | 2020
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
صدایی که از حاشیه به مرکز می‌آید «Athlete A» مستندی دربارهٔ آزار جنسی در ژیمناستیک آمریکا است، اما نیروی اصلی‌اش تنها در بازگویی یک پروندهٔ تکان‌دهنده خلاصه نمی‌شود. فیلم می‌پرسد چگونه نهادی که وظیفه‌اش مراقبت از ورزشکاران است، می‌تواند به‌جای حمایت از آنان، از اعتبار خود دفاع کند؛ و چگونه سکوتی که به‌ظاهر فردی است، در عمل از شبکه‌ای از ترس، وفاداری اجباری و مصلحت‌اندیشی ساخته می‌شود.
اثر به کارگردانی Bonni Cohen و Jon Shenk، گزارشگران روزنامهٔ ایندیاناپولیس استار و ورزشکارانی را دنبال می‌کند که در برابر این سکوت ایستادند. عنوان فیلم نیز به نامی اشاره دارد که برای مدتی هویت Maggie Nichols را پنهان می‌کرد: «ورزشکار الف». همین فاصله میان نام اداری و انسان واقعی، از همان ابتدا یکی از پرسش‌های مرکزی مستند را پیش می‌کشد: چه کسی حق دارد روایت یک ورزشکار را تعریف کند؟
روایت دوگانه: خبرنگاران و بازماندگان ساختار فیلم بر دو مسیر موازی استوار است. از یک سو، روند گزارشگری تحقیقی را می‌بینیم: پرسش‌گری، پیگیری سرنخ‌ها، سنجیدن اسناد و تلاش برای فهمیدن اینکه چه کسانی از چه چیزهایی خبر داشته‌اند. از سوی دیگر، صدای ژیمناست‌هایی شنیده می‌شود که تجربهٔ خود را با جزئیات و تردیدهای انسانی بیان می‌کنند.
« عنوان فیلم نیز به نامی اشاره دارد که برای مدتی هویت Maggie Nichols را پنهان می‌کرد: «ورزشکار الف». »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این دو خط روایی به‌جای آنکه رقیب یکدیگر باشند، مکمل‌اند؛ خبرنگاران به افشای سازوکار نهادی کمک می‌کنند و شهادت بازماندگان پیامدهای انسانی آن سازوکار را از حالت انتزاعی بیرون می‌آورد. یکی از دستاوردهای فیلم این است که خبر را همچون محصولی آماده و ناگهانی نشان نمی‌دهد. حقیقت باید از میان موانع، سکوت‌ها و اطلاعات پراکنده بیرون کشیده شود.
در نتیجه، تماشاگر نه فقط با نتیجهٔ افشاگری، بلکه با کاری که برای رسیدن به آن لازم است روبه‌رو می‌شود. پیگیری روزنامه‌نگاران جذابیت روایی ایجاد می‌کند، بی‌آنکه موضوع را به معمایی سرگرم‌کننده تقلیل دهد. ورزش در سایهٔ قدرت مستند ژیمناستیک را صرفاً زمینه‌ای برای وقوع حادثه نمی‌بیند؛ بلکه به فرهنگ رقابتی آن نیز می‌پردازد.
در فضایی که موفقیت، مدال و پیشرفت ورزشی ارزش‌هایی تقریباً مقدس به نظر می‌رسند، مرز میان انضباط و آسیب می‌تواند مبهم شود. ورزشکاران جوان برای رسیدن به جایگاهی ممتاز به مربیان، پزشکان و مدیران وابسته‌اند؛ همان بزرگسالانی که باید مراقبشان باشند. این وابستگی، اعتراض را دشوار می‌کند و گاه باعث می‌شود فرد در تشخیص آنچه بر او گذشته نیز تنها بماند.
« یکی از دستاوردهای فیلم این است که خبر را همچون محصولی آماده و ناگهانی نشان نمی‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
از این رو، مسئله در فیلم فقط رفتار یک متهم نیست. مستند توجه را به پرسشی گسترده‌تر می‌کشاند: چه سازوکاری به یک نهاد اجازه می‌دهد آبرو و استمرار موفقیت را بر امنیت ورزشکاران مقدم بداند؟ پاسخ فیلم را باید در مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و مناسبات جست‌وجو کرد، نه در یک لحظهٔ منفرد. این نگاه، اثر را از روایت یک پروندهٔ جنایی فراتر می‌برد و به نقد فرهنگ سازمانی نزدیک می‌کند.
بازماندگان؛ حضور انسانی، نه ابزار روایی سنگین‌ترین لحظات «Athlete A» به زمانی تعلق دارد که بازماندگان مجال می‌یابند با صدای خود سخن بگویند. فیلم از درد آنان برای ایجاد هیجان نمایشی استفاده نمی‌کند؛ آنچه اثر می‌جوید، شنیدن است. مکث‌ها، دشواری بیان و تفاوت تجربه‌ها یادآوری می‌کنند که «بازمانده» یک عنوان یک‌دست نیست و هر فرد مسیر خاص خود را برای فهمیدن، گفتن و پیگیری داشته است.
حضور Maggie Nichols اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا سرگذشت او پیوند میان تجربهٔ فردی و نام‌گذاری نهادی را آشکار می‌کند. فیلم به‌جای آنکه او را صرفاً نماد یک بحران معرفی کند، می‌کوشد فردیتش را به مرکز بازگرداند. این انتخاب با مضمون کلی اثر هم‌خوان است: کسانی که زمانی موضوع گزارش یا پرونده بوده‌اند، باید بتوانند خودشان روایت خویش را بازپس گیرند.
« از این رو، مسئله در فیلم فقط رفتار یک متهم نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
البته تماشای شهادت‌ها آسان نیست. تأثیر عاطفی اثر از مواجهه با رنجی می‌آید که سال‌ها در حاشیه مانده، نه از فاصله‌گذاری سرد. همین بار عاطفی ممکن است برای بعضی تماشاگران فرساینده باشد، اما در عین حال مانع می‌شود مسئله به زبانی صرفاً اداری و بی‌خطر فروکاسته شود. شکل مستند و ضرباهنگ روایت فرم فیلم روشن و هدفمند است: گفت‌وگوها، اسناد و مواد تصویری در خدمت ساختن تصویری قابل‌فهم از پیگیری پرونده قرار می‌گیرند.
این وضوح برای موضوعی که در آن افراد و نهادهای متعدد حضور دارند، امتیاز مهمی است. تماشاگر معمولاً می‌تواند ارتباط میان رخدادها، گزارشگری و پیامدهای انسانی را دنبال کند؛ فیلم در دام پیچیده‌نمایی بی‌دلیل نمی‌افتد. با این حال، همین شیوه گاهی به توضیح‌گویی بیش از اندازه نزدیک می‌شود. برخی بخش‌ها اطلاعاتی را با مکث و تکرار پیش می‌برند که شاید می‌شد فشرده‌تر عرضه‌شان کرد.
در چنین لحظاتی، ریتم کند می‌شود و صدای خبرنگاران یا کارشناسان ممکن است فضای کمتری برای تجربهٔ مستقیم بازماندگان باقی بگذارد. این نکته به‌ویژه برای کسانی محسوس است که پیش‌تر با اصل ماجرا آشنا بوده‌اند و انتظار دارند فیلم زاویه‌ای تازه‌تر یا ساختاری فشرده‌تر ارائه کند. روزنامه‌نگاری به‌مثابه کنش عمومی وجه برجستهٔ دیگر فیلم، تصویرکردن روزنامه‌نگاری به‌عنوان کاری جمعی و پرزحمت است.
« تأثیر عاطفی اثر از مواجهه با رنجی می‌آید که سال‌ها در حاشیه مانده، نه از فاصله‌گذاری سرد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
خبرنگاران در این روایت قهرمانانی بی‌خطا و دور از دسترس نیستند؛ اهمیت کارشان در استمرار پرسش‌گری و نپذیرفتن پاسخ‌های آسان است. فیلم نشان می‌دهد که انتشار یک گزارش، پایان کار نیست: باید پیوندهای میان افراد، مسئولیت‌ها و تصمیم‌های نهادی را دنبال کرد و اجازه نداد توجه عمومی با فروکش‌کردن موج نخست خبر از بین برود.
این تأکید، مستند را به دفاعی ساده‌انگارانه از رسانه بدل نمی‌کند. بلکه ارزش گزارشگری را در نسبت آن با کسانی می‌سنجد که صدایشان نادیده گرفته شده است. خبرنگاری در بهترین حالت، جای بازماندگان سخن نمی‌گوید؛ امکان شنیده‌شدن روایت آنان را فراهم می‌کند و در برابر نهادی که قدرت بیشتری دارد، پرسش را زنده نگه می‌دارد.
همین بخش است که به فیلم کشش روایی می‌بخشد و اهمیت اجتماعی آن را ملموس می‌کند. محدودیت‌ها و تناسب با مخاطب «Athlete A» برای مخاطبی که جزئیات پرونده را نمی‌داند، تصویری منسجم و پرقدرت از ارتباط میان آزار، سکوت سازمانی و افشاگری فراهم می‌آورد. اما اگر تماشاگر پیش‌تر این ماجرا را دنبال کرده باشد، ممکن است اطلاعات تازهٔ چندانی نیابد.
« این تأکید، مستند را به دفاعی ساده‌انگارانه از رسانه بدل نمی‌کند. »
جمع‌بندی
فیلم بیش از آنکه بر کشف ناشناخته‌ها تکیه کند، بر بازچیدن رویدادها و برجسته‌کردن معنای انسانی و نهادی آن‌ها تمرکز دارد. همچنین، تراکم توضیحات و کندی برخی بخش‌ها می‌تواند از شدت اثر بکاهد. این ضعف به معنای بی‌اهمیت‌بودن محتوای آن قسمت‌ها نیست، بلکه بیشتر به انتخاب تدوینی و توزیع زمان مربوط می‌شود.
گاه فیلم چنان به روشن‌کردن زمینه‌ها اصرار دارد که از سکوت یا مکثی که می‌توانست به شهادت‌ها مجال بیشتری بدهد، فاصله می‌گیرد. با وجود این، کاستی‌های ریتمی از ارزش موضوع و جدیت رویکرد آن نمی‌کاهند. جمع‌بندی «Athlete A» مستندی تأثیرگذار دربارهٔ قدرت، سکوت و دشواری بازپس‌گیری صداست. نقطهٔ قوتش در کنار هم نشاندن گزارشگری تحقیقی و شهادت‌های شخصی است: یکی ساختار پنهان ماجرا را آشکار می‌کند و دیگری هزینهٔ انسانی آن را به یاد می‌آورد.
فیلم در بخش‌هایی پرحرف و کند می‌شود و برای مخاطب آشنا با پرونده ممکن است تازگی محدودی داشته باشد؛ بااین‌حال، ارزش آن تنها به اطلاعات تازه وابسته نیست. اهمیت اثر در این است که تماشاگر را وامی‌دارد از خود بپرسد چرا نهادهای قدرتمند گاه حفاظت از اعتبارشان را بر حفاظت از انسان‌ها مقدم می‌دانند، و چه چیزی لازم است تا صدای کسانی که نادیده گرفته شده‌اند سرانجام شنیده شود.
« همچنین، تراکم توضیحات و کندی برخی بخش‌ها می‌تواند از شدت اثر بکاهد. »
ثبت دیدگاه