نقد و بررسی
نقد ما هنوز به روش قدیم می‌کشیم (We Still Kill the Old Way) | 1967
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت به سنتی که هنوز زنده است عنوان We Still Kill the Old Way در همان آغاز، تصویری از جهانی می‌سازد که در آن خشونت نه حادثه‌ای ناگهانی، بلکه عادتی دیرپا و بخشی از نظم اجتماعی است. فیلم، ساختهٔ Elio Petri، از قتلی در سیسیل شروع می‌کند و به‌تدریج نگاهش را از معمای جنایی فراتر می‌برد: پرسش اصلی فقط این نیست که چه کسی دست به جنایت زده، بلکه این است که چه مناسباتی اجازه می‌دهد حقیقت در میان سکوت و مصلحت دفن شود.
از این نظر، اثر نه صرفاً یک داستان پلیسی، بلکه تصویری تلخ از جامعه‌ای است که شبکه‌های قدرت در آن از قانون رسمی نیرومندتر به نظر می‌رسند. در مرکز روایت، استادی کنجکاو و درون‌گرا قرار دارد که خود را وارد بررسی قتل دو مرد می‌کند. این نقطهٔ آغاز به فیلم امکان می‌دهد با قالب آشنای تحقیق جنایی وارد شود، اما خیلی زود روشن می‌شود که جست‌وجو در این شهر کوچک، با یافتن چند مدرک و کنار هم گذاشتن نشانه‌ها پایان نمی‌یابد.
هر پرسش، پرسش‌های تازه‌ای می‌سازد و هر پاسخ، به پیوندهای پیچیده‌تری میان مافیا، سیاست و نهادهای اجتماعی اشاره می‌کند. فیلم اطلاعاتش را حساب‌شده آشکار می‌کند و به‌جای شتاب در جهت یک افشاگری هیجان‌انگیز، تماشاگر را در فضای ابهام نگه می‌دارد. تحلیل‌های منتشرشده دربارهٔ فیلم نیز بر همین درهم‌تنیدگی قدرت سیاسی، جنایی و مذهبی و بر محوریت استاد در تحقیق تأکید دارند.
سیسیل؛ جغرافیای سکوت و سوءظن سیسیل در فیلم فقط محل وقوع ماجرا نیست؛ نیرویی است که به رفتار آدم‌ها شکل می‌دهد. شهر کوچک با روابط نزدیک، شایعه‌ها، نگاه‌های مراقب و حرفهای نیمه‌تمام، فضایی می‌سازد که در آن تقریباً همه چیزی می‌دانند، اما دانستن الزاماً به گفتن نمی‌انجامد. سکوت اینجا نشانهٔ ناآگاهی نیست؛ گاه سپری است برای حفظ امنیت، گاه وسیله‌ای برای ادامهٔ یک منفعت، و گاه شیوه‌ای برای پذیرفتن نظمی که تغییرش پرهزینه است.
« در مرکز روایت، استادی کنجکاو و درون‌گرا قرار دارد که خود را وارد بررسی قتل دو مرد می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
Petri از این فضای محلی برای ساختن تعلیق بهره می‌گیرد، بی‌آنکه همه‌چیز را به ترس آشکار یا تهدیدهای پرهیاهو وابسته کند. هراس فیلم بیشتر از جنس نامرئی‌بودن قدرت است: تماشاگر حس می‌کند پشت جمله‌های معمولی و رفتارهای روزمره، شبکه‌ای از مراقبت و ملاحظه جریان دارد. نتیجه، فضایی بدبینانه و پرفشار است که از خشونت عریان هم هولناک‌تر می‌شود، زیرا نشان می‌دهد چطور جامعه می‌تواند به‌تدریج با حضور خطر خو بگیرد.
معمای قتل و محدودیت دانستن ساختار معمایی فیلم جذاب است، اما به قواعد معمول داستان‌های کارآگاهی وفادار نمی‌ماند. شخصیت اصلی نه کارآگاهی حرفهای است و نه از ابزارهای قدرت برخوردار؛ او بیشتر با کنجکاوی، مشاهده و کنار هم گذاشتن نشانه‌ها پیش می‌رود. همین جایگاه، تحقیق را به تجربه‌ای شخصی و نامطمئن بدل می‌کند.
تماشاگر نیز همراه او اطلاعات را تدریجی دریافت می‌کند، اما فیلم وعده نمی‌دهد که هر نشانه در نهایت به پاسخی روشن و آرامش‌بخش برسد. اهمیت این انتخاب در آن است که مسئلهٔ حقیقت، از مهارت فردی فراتر می‌رود. در جهانی که گواهی‌ها زیر فشار روابط و منافع شکل می‌گیرند، دانستن حقیقت با اثبات آن یکی نیست.
ممکن است کسی به نتیجه‌ای نزدیک شود، اما راهی برای بیان یا به‌کرسی‌نشاندنش نداشته باشد. فیلم از همین فاصله میان شناخت و قدرت، تعلیق می‌سازد؛ تعلیقی آرام، گاه فرساینده، اما متناسب با جهانی که در آن حقیقت به‌ندرت در فضای امن و بی‌طرف پدیدار می‌شود. سیاست، مافیا و سازوکار فساد یکی از امتیازهای اصلی فیلم، پرهیز از ترسیم ساده‌انگارانهٔ مافیا به‌عنوان نیرویی بیرون از جامعه است.
« همین جایگاه، تحقیق را به تجربه‌ای شخصی و نامطمئن بدل می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فساد در اینجا به چند چهرهٔ جنایتکار محدود نمی‌شود، بلکه با مناسبات سیاسی و نفوذ اجتماعی پیوند می‌خورد. همین پیوند است که فضای اثر را باورپذیر می‌کند: قدرت نه فقط از تهدید مستقیم، بلکه از رابطه، اعتبار، منفعت مشترک و توانایی تعیین حدود گفت‌وگو تغذیه می‌شود. فیلم همچنین نشان می‌دهد که فساد الزاماً با آشوب و بی‌نظمی همراه نیست.
گاهی نظم روزمره دقیقاً به این دلیل دوام می‌آورد که هرکس جایگاه خود را می‌شناسد و می‌داند تا کجا می‌تواند پیش برود. نهادهایی که باید حقیقت را آشکار کنند، ممکن است در عمل به بخشی از سازوکار حفظ وضع موجود تبدیل شوند. چنین نگاهی، اثر را از یک روایت جنایی صرف فراتر می‌برد و آن را به تأملی دربارهٔ مسئولیت اجتماعی و مرزهای عدالت بدل می‌کند.
بازی Gian Maria Volonté و قهرمان نامتعارف Gian Maria Volonté در نقش استاد، شخصیت را با ترکیبی از هوش، انزوا و ناآرامی می‌سازد. او قهرمانی پرتحرک و مسلط نیست که با یک تصمیم جسورانه مسیر ماجرا را به دست بگیرد؛ بیشتر مردی است که ذهنش از مشاهدهٔ جزئیات آرام نمی‌گیرد، اما در مواجهه با واقعیت اجتماعی از قدرت عملی محدودی برخوردار است.
همین فاصله میان تیزبینی فکری و ناتوانی در کنترل شرایط، به نقش بُعدی انسانی می‌بخشد. بازی Volonté به‌جای تکیه بر نمایش بیرونی و اغراق، از مکث‌ها، واکنش‌های کوچک و تأکید بر درون‌گرایی شخصیت بهره می‌برد. استاد گاهی به نظر می‌رسد بیش از آنچه باید به عقل خود اعتماد دارد؛ در عین حال، شیوهٔ مواجهه‌اش با پیرامون نشان می‌دهد که کنجکاوی و جسارت فکری به‌تنهایی برای فهمیدن همهٔ مناسبات کافی نیست.
« فساد در اینجا به چند چهرهٔ جنایتکار محدود نمی‌شود، بلکه با مناسبات سیاسی و نفوذ اجتماعی پیوند می‌خورد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این شخصیت از همین تناقض نیرو می‌گیرد: می‌خواهد به حقیقت نزدیک شود، اما جهان اطرافش با قواعدی اداره می‌شود که شناخت نظری آنها لزوماً راهی برای مقابله با آنها فراهم نمی‌کند. ریتم آرام؛ امتیاز و هزینه ریتم فیلم آهسته و تأملی است. این کندی در بخش‌هایی به نفع اثر کار می‌کند، چون به مخاطب فرصت می‌دهد سکوت‌ها، تغییر لحن‌ها و فضای مشکوک شهر را دریافت کند.
فیلم نمی‌کوشد هر چند دقیقه با حادثه‌ای تازه توجه را جلب کند؛ فشار را به‌تدریج افزایش می‌دهد و اجازه می‌دهد تردید به بخشی از تجربهٔ تماشا بدل شود. برای مخاطبی که از جنایی‌های پرشتاب انتظار دارد سرنخ‌ها بی‌درنگ به تعقیب‌وگریز و افشاگری منتهی شوند، این انتخاب ممکن است نامأنوس باشد. بااین‌حال، کندی همیشه به تعلیق و عمق تبدیل نمی‌شود.
بعضی بخش‌ها بیش از اندازه کش می‌آیند و مکث‌های مکرر، ضرباهنگ روایت را پایین می‌آورند. در لحظاتی، فیلم می‌توانست با فشرده‌کردن مسیرهای فرعی، پیوند میان تحقیق و پیامدهای سیاسی آن را روشن‌تر و منسجم‌تر کند. این مسئله به‌خصوص برای تماشاگرانی محسوس است که با حال‌وهوای آثار جنایی کلاسیک خو ندارند.
بنابراین، ریتم آرام فیلم هم بخشی از هویت آن است و هم محدودیتی که باید پذیرفت. لحن، تلخی و پایان‌بندی اثر در سراسر روایت لحنی تلخ و بدبینانه حفظ می‌کند، اما این تلخی را فقط از راه موضوع جنایت نمی‌سازد. آنچه سنگینی بیشتری دارد، احساس گرفتارشدن در نظمی است که تغییر آن دشوار و حتی تلاش برای فهمیدنش مخاطره‌آمیز به نظر می‌رسد.
« ریتم آرام؛ امتیاز و هزینه ریتم فیلم آهسته و تأملی است. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم به‌جای آنکه مسیر را با اطمینان اخلاقی یا پیروزی قهرمانانه روشن کند، تماشاگر را با پرسش‌هایی دربارهٔ امکان عدالت و ارزش افشاگری روبه‌رو می‌سازد. بی‌آنکه جزئیات رخدادهای پایانی آشکار شود، می‌توان گفت پایان‌بندی با نگاه تیره و سخت‌گیرانهٔ فیلم سازگار است. این پایان قرار نیست برای همه رضایت‌بخش باشد؛ تماشاگرانی که انتظار دارند روایت جنایی به احساس آسودگی یا رفع کامل ابهام برسد، ممکن است از آن ناخشنود شوند.
اما تلخی پایان در امتداد همان جهان‌بینی‌ای قرار دارد که فیلم از ابتدا ساخته است: جهانی که در آن حل‌کردن یک معما به معنای غلبه بر ساختاری نیست که آن معما را پدید آورده است. جمع‌بندی We Still Kill the Old Way فیلمی جنایی و سیاسی است که نیروی خود را از فضای سیسیلیِ پر از سوءظن، پیوندهای پنهان قدرت و شخصیت‌پردازی استادِ کنجکاو می‌گیرد.
کارگردانی Elio Petri به‌جای آنکه مافیا را به مجموعه‌ای از صحنه‌های نمایشی تقلیل دهد، آن را در شبکه‌ای از روابط اجتماعی و سیاسی جای می‌دهد. بازی Volonté نیز به روایت محوری انسانی می‌بخشد: مردی که می‌خواهد بفهمد، اما در برابر جهانی قرار گرفته که فهمیدن را آسان نمی‌گذارد. فیلم در ریتم، گاه بیش از حد مکث می‌کند و بعضی بخش‌هایش می‌توانستند فشرده‌تر باشند؛ بااین‌حال، همین شیوهٔ آرام به ساختن فضای بدبینانه و سنگین آن کمک می‌کند.
حاصل، اثری است که بیش از آنکه بر هیجان لحظه‌ای تکیه کند، بر حس ماندگار فساد، سکوت و محدودیت عدالت اثر می‌گذارد؛ فیلمی برای تماشاگرانی که جنایت را نه صرفاً معمایی برای حل‌کردن، بلکه نشانه‌ای از مناسبات عمیق‌تر جامعه می‌دانند.
« بی‌آنکه جزئیات رخدادهای پایانی آشکار شود، می‌توان گفت پایان‌بندی با نگاه تیره و سخت‌گیرانهٔ فیلم سازگار است. »
ثبت دیدگاه