نقد و بررسی
نقد نجات آقای بنکس (Saving Mr. Banks) | 2013
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
دو جهان در آستانهٔ اقتباس «Saving Mr. Banks» در نگاه نخست دربارهٔ ساخته‌شدن فیلمی مشهور است؛ اما نیروی اصلی‌اش از برخورد دو تصور ناسازگار دربارهٔ آفرینش می‌آید. از یک سو، پی. ال. تراورز، نویسنده‌ای که شخصیت‌ها و جهان کتابش را بخشی از حریم شخصی خود می‌داند؛ از سوی دیگر، والت دیزنی، تهیه‌کننده‌ای که باور دارد قصه باید از کتاب بیرون بیاید و به رسانه‌ای تازه راه یابد.
فیلم این کشمکش را بهانه‌ای برای تأمل دربارهٔ اقتباس، مالکیت هنری و مرز میان وفاداری و تغییر قرار می‌دهد. ساختار روایت میان دیدارهای تراورز و دیزنی در لس‌آنجلس و خاطرات کودکی نویسنده در استرالیا رفت‌وآمد می‌کند. این دو خط داستانی صرفاً در کنار هم قرار نگرفته‌اند؛ فیلم می‌کوشد نشان دهد مقاومت بزرگسالانهٔ تراورز در برابر تغییر، ریشه‌هایی عاطفی و شخصی دارد.
به این ترتیب، گفت‌وگوهای ظاهراً اداری دربارهٔ فیلمنامه و ترانه‌ها، به بحثی پنهان‌تر دربارهٔ خاطره، فقدان و معنای نجات بدل می‌شوند. تراورز؛ سخت‌گیری به‌مثابه سپر اما تامپسون در نقش تراورز، شخصیت را به مجموعه‌ای از بدخلقی‌ها و مخالفت‌ها تقلیل نمی‌دهد. تندی او در برخورد با دیگران گاه خنده‌دار است، اما بازی تامپسون همواره نشانه‌ای از آسیب‌پذیری زیر این خشکی باقی می‌گذارد.
او زنی است که نمی‌خواهد جهان خیالی‌اش در دست دیگران تغییر شکل دهد؛ در عین حال، فیلم آرام‌آرام آشکار می‌کند که این اصرار فقط غرور یا بدگمانی نیست. نوعی مراقبت از چیزی شکننده است؛ چیزی که شخصیت سال‌ها برای حفظ آن کوشیده. نکتهٔ ظریف بازی تامپسون در همین تعادل قرار دارد: تراورز را نه به قهرمانی بی‌نقص تبدیل می‌کند و نه به مانعی کمدی در مسیر تولید فیلم.
« فیلم این کشمکش را بهانه‌ای برای تأمل دربارهٔ اقتباس، مالکیت هنری و مرز میان وفاداری و تغییر قرار می‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او می‌تواند سختگیر، تحقیرآمیز و بی‌انعطاف باشد، اما تماشاگر به‌تدریج منطق عاطفی رفتارهایش را درمی‌یابد. همین فاصله میان پسندیدن یک شخصیت و همدلی با او، از دستاوردهای مهم فیلم است. تامپسون با نگاه‌ها، مکث‌ها و تغییرات ظریف لحن، بیش از آنکه گذشتهٔ شخصیت را توضیح دهد، آن را در رفتار اکنونش جاری می‌کند.
دیزنی؛ مردی در برابر افسانهٔ خود تام هنکس در نقش والت دیزنی حضوری گرم و آرام دارد. دیزنیِ فیلم شوخ‌طبع، خوش‌برخورد و خوش‌باور به قدرت قصه است؛ اما هنکس می‌کوشد در پس این صمیمیت، چهرهٔ یک مدیر و تهیه‌کنندهٔ مقتدر را نیز نگه دارد. تقابل او با تراورز از این جهت جذاب است که هیچ‌کدام صرفاً نمایندهٔ خیر یا شر نیستند: یکی از امکان‌های تازهٔ سینما دفاع می‌کند و دیگری از تمامیت اثر مکتوب.
بااین‌حال، روایت در ترسیم این توازن کاملاً بی‌طرف نمی‌ماند. دیزنی، به‌ویژه در لحظه‌های احساسی، بیش از آنکه نیرویی باشد که در پی به‌دست‌آوردن حقوق یک اثر است، همچون انسانی فهمیده و خیرخواه تصویر می‌شود. این گرایش در فیلمی که نام و میراث همان استودیو در مرکز ماجرا قرار دارد، اهمیت دارد.
حضور هنکس جذابیت و مهربانی لازم را به نقش می‌بخشد، اما همین جذابیت گاه اجازه نمی‌دهد قدرت نابرابر دو طرف با تمام پیچیدگی‌اش دیده شود. فیلم اختلاف را انسانی می‌کند، ولی بعضی از لبه‌های تیز آن را نیز نرم می‌سازد. خاطرات کودکی و معنای عنوان بازگشت‌های فیلم به کودکی تراورز، کلید فهم دلبستگی او به داستان‌هایش هستند.
« او می‌تواند سختگیر، تحقیرآمیز و بی‌انعطاف باشد، اما تماشاگر به‌تدریج منطق عاطفی رفتارهایش را درمی‌یابد. »
شخصیت‌ها و اجرا
در این بخش‌ها، کالین فارل در نقش پدر او حضوری مؤثر دارد؛ مردی دوست‌داشتنی و خیال‌پرداز که در عین حال با ضعف‌ها و لغزش‌های جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند. این دوگانگی، خاطرات کودکی را از تصویر ساده و نوستالژیک خانواده‌ای گرم دور می‌کند. فیلم نشان می‌دهد که محبت و رنج می‌توانند در یک رابطه هم‌زمان حضور داشته باشند و کودک برای فهم جهان ناچار است هر دو را در کنار هم نگه دارد.
این خاطرات به داستان کتاب‌ها و شخصیت‌هایشان پیوند می‌خورند، بی‌آنکه اثر در هر لحظه معنای نمادین خود را به زبان بیاورد. عنوان فیلم نیز به همین پیوند اشاره می‌کند: نجات، در اینجا مفهومی فراتر از حل یک بحران بیرونی دارد و به چگونگی مواجهه با گذشته مربوط می‌شود. فیلم زمانی موفق‌تر است که اجازه می‌دهد این رابطه از دل تصویرها و واکنش‌ها شکل بگیرد؛ هرجا که معنای عاطفی را بیش از اندازه توضیح می‌دهد، اثر کمی از ظرافت خود فاصله می‌گیرد.
اقتباس؛ وفاداری یا امکان تازه؟ «Saving Mr. Banks» پرسشی آشنا اما همچنان زنده را پیش می‌کشد: آیا اقتباس خوب باید به متن وفادار بماند، یا باید آن را به زبان و منطق رسانهٔ تازه ترجمه کند؟ فیلم از یک طرف حق تراورز را در دفاع از شخصیت‌هایش به رسمیت می‌شناسد و از طرف دیگر، شور دیزنی و گروه سازندگان را برای ساختن تجربه‌ای سینمایی انکار نمی‌کند.
حضور آهنگسازان و نویسندگان در جلسات کاری، این فرایند را از یک تقابل کلیشه‌ای میان نویسنده و استودیو بیرون می‌آورد و جزئیات همکاری، اختلاف و آزمون‌وخطا را نشان می‌دهد. برای تماشاگر، جذابیت این بخش‌ها در دیدن خودِ شکل‌گیری اثر است: چگونه یک تصویر یا عبارت در بحثی طولانی به موضوعی تعیین‌کننده تبدیل می‌شود و چگونه هر انتخاب هنری ممکن است برای نویسنده معنایی شخصی داشته باشد که دیگران از آن بی‌خبرند.
« این دوگانگی، خاطرات کودکی را از تصویر ساده و نوستالژیک خانواده‌ای گرم دور می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
با این همه، فیلم به‌جای آنکه همهٔ پرسش‌های اقتباس را باز بگذارد، به سمت آشتی و التیام حرکت می‌کند. از همین‌رو، کشمکش هنری گاهی زیر سایهٔ نتیجهٔ احساسی قرار می‌گیرد که فیلم برای رسیدن به آن طراحی شده است. لحن، ریتم و بازیگران مکمل فضای اثر گرم و دلنشین است و موسیقی توماس نیومن نیز به پیوند میان خاطره و اکنون کمک می‌کند.
فیلم در بخش‌هایی که تراورز در برابر گروه سازندگان قرار می‌گیرد، از طنزی خشک و موقعیت‌هایی دقیق بهره می‌برد. این لحظه‌ها تنش را زنده نگه می‌دارند و از فروغلتیدن کامل فیلم به ملودرام جلوگیری می‌کنند. پل جیاماتی نیز در نقش رانندهٔ تراورز، حضوری مهربان و کم‌ادعا دارد که به تنهایی و انزوای شخصیت اصلی بعد دیگری می‌بخشد.
اما همین گرمای روایی گاهی به شیرینیِ بیش از اندازه بدل می‌شود. فیلم بارها به دنبال نشانه‌ای برای برانگیختن احساسات است و در برخی صحنه‌ها، موسیقی و تدوین معنایی را که تصویر پیش‌تر منتقل کرده، دوباره پررنگ می‌کنند. رفت‌وآمدهای مکرر میان گذشته و حال نیز همیشه به یک اندازه روان نیستند.
خط کودکی تراورز اهمیت دارد، اما بعضی از بخش‌های آن طولانی‌تر از ضرورتی هستند که برای پیشبرد مضمون لازم است. در نتیجه، ریتم فیلم در میانه‌ها کند می‌شود و تماشاگر ممکن است احساس کند روایت بیش از حد بر توضیح ریشه‌های روانی شخصیت تکیه کرده است. برداشت تاریخی و حدهای روایت این اثر را بهتر است نه گزارشی بی‌واسطه از تاریخ، بلکه روایتی دراماتیزه‌شده دربارهٔ هنر و خاطره دانست.
« با این همه، فیلم به‌جای آنکه همهٔ پرسش‌های اقتباس را باز بگذارد، به سمت آشتی و التیام حرکت می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
فیلم از دیدگاه تراورز فاصله نمی‌گیرد، اما جهان داستان را به شکلی سامان می‌دهد که برای یک فیلم استودیویی خوش‌فهم و عاطفاً رضایت‌بخش باشد. این انتخاب، هم نقطهٔ قوت آن است و هم محدودیتش: به‌جای آنکه ماجرا را سرد و مستندوار بازگو کند، تجربهٔ شخصی نویسنده را در مرکز می‌نشاند؛ در عین حال، پیچیدگی‌های رابطهٔ نویسنده و استودیو را گاه ساده‌تر از آنچه می‌توان انتظار داشت نشان می‌دهد.
از این منظر، ارزش فیلم فقط در شناخت پشت‌صحنهٔ یک اقتباس مشهور نیست. اثر دربارهٔ نحوه‌ای است که گذشته در کار هنری نفوذ می‌کند و چگونه داستان‌گویی می‌تواند هم پناهگاه باشد و هم مجالی برای مواجهه. این مضمون زمانی اثرگذارتر می‌شود که فیلم از اصرار بر نتیجه‌گیری فاصله می‌گیرد و به تماشاگر اجازه می‌دهد تناقض‌های تراورز و دیزنی را خودش بسنجد.
جمع‌بندی «Saving Mr. Banks» فیلمی خوش‌ساخت و بازیگرمحور است که قلب روایی‌اش در اجرای اما تامپسون می‌تپد. او زنی دشوار را به شخصیتی چندلایه بدل می‌کند و کاری می‌کند که سخت‌گیری تراورز، در کنار رنج و ترس نهفته در پس آن، قابل‌فهم شود. تام هنکس نیز گرما و جذابیت لازم را به دیزنی می‌بخشد، هرچند روایت گاهی او را بیش از اندازه موجه جلوه می‌دهد.
فیلم در بهترین لحظه‌هایش، اختلاف دربارهٔ یک اقتباس را به پرسشی انسانی دربارهٔ خاطره، دلبستگی و امکان تغییر تبدیل می‌کند. در لحظه‌های ضعیف‌تر، شیرینی عاطفی بر پیچیدگی غلبه می‌کند و ریتم از نفس می‌افتد. با وجود این لغزش‌ها، اثری به‌یادماندنی باقی می‌ماند؛ نه فقط به‌خاطر داستان ساخته‌شدن یک فیلم، بلکه به‌خاطر آنچه دربارهٔ پیوند میان قصه و زندگی شخصی نویسنده می‌کوشد بیان کند.
« از این منظر، ارزش فیلم فقط در شناخت پشت‌صحنهٔ یک اقتباس مشهور نیست. »
ثبت دیدگاه