وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

جایگاه فیلم در سینمای اروتیک دههٔ هفتاد «The Story of O» ساختهٔ Just Jaeckin، فیلمی اروتیک و درام‌محور است که از رمان Pauline Réage اقتباس شده و در سال ۱۹۷۵ به نمایش درآمد. فیلم از همان آغاز خود را نه به‌عنوان روایتی واقع‌گرا از یک رابطه، بلکه همچون ورود به جهانی آیینی، بسته و خیال‌گون عرضه می‌کند؛ جهانی که در آن میل، قدرت و اطاعت به قواعدی نمایشی بدل می‌شوند.

این انتخاب، هم منشأ جذابیت اثر است و هم محدودیتی که در بخش‌هایی از آن آشکار می‌شود: فیلم بیش از آنکه شخصیت‌هایش را در بستری اجتماعی و روان‌شناختی بپروراند، بر ساختن فضایی متمایز و تماشایی تکیه می‌کند. روایتی دربارهٔ اختیار و تسلیم ماجرا با ورود اُ به محیطی دورافتاده آغاز می‌شود؛ مکانی که در آن رابطهٔ عاشقانهٔ او با رنه به سوی مناسباتی پیچیده و نابرابر سوق پیدا می‌کند.

اُ با مجموعه‌ای از قواعد و آزمون‌ها روبه‌رو می‌شود که بدن و اراده‌اش را در معرض سلطهٔ دیگران قرار می‌دهند. فیلم از این مسیر پرسش‌هایی دربارهٔ عشق، مالکیت، رضایت و اختیار پیش می‌کشد، اما پاسخ‌هایش را روشن و یک‌دست عرضه نمی‌کند. همین ابهام می‌تواند بحث‌برانگیز و تأمل‌برانگیز باشد، ولی گاه به جای کندوکاو در تجربهٔ درونی شخصیت، جای خود را به تکرار موقعیت‌های مشابه می‌دهد.

« اُ با مجموعه‌ای از قواعد و آزمون‌ها روبه‌رو می‌شود که بدن و اراده‌اش را در معرض سلطهٔ دیگران قرار می‌دهند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

مهم است که این مناسبات را صرفاً با زبان اغوا یا فانتزی عاشقانه توصیف نکنیم. بسیاری از رخدادها بر اجبار، نابرابری قدرت و تنبیه استوارند و فیلم عمداً فضای معذب‌کننده‌ای می‌سازد. با این حال، اثر همیشه به اندازهٔ کافی فاصلهٔ انتقادی از جهان خود نمی‌گیرد تا روشن کند تماشاگر باید آن را چگونه بخواند.

در نتیجه، تماشای آن می‌تواند میان تأمل دربارهٔ سازوکار سلطه و مواجهه با تصویری آراسته از همان سلطه در نوسان بماند. تصویر؛ مخمل، قصر و فاصله قوی‌ترین دستاورد فیلم، طراحی بصری آن است. قصرها و فضاهای مجلل، پارچه‌های سنگین، لباس‌های فاخر و نورپردازی نرم، جهانی می‌سازند که هم جاذبه دارد و هم نوعی سردی و تهدید را در خود پنهان می‌کند.

دوربین اغلب به جای ثبت بی‌واسطهٔ واقعیت، از میان بافت‌ها، سایه‌ها و ترکیب‌بندی‌های دقیق به صحنه‌ها می‌نگرد؛ گویی همه‌چیز بخشی از آیینی از پیش طراحی‌شده است. این کیفیت، تجربهٔ فیلم را از یک روایت اروتیک متعارف جدا می‌کند و به آن حال‌وهوایی رویاوار می‌بخشد. زیبایی تصویر البته بی‌هزینه نیست.

« مهم است که این مناسبات را صرفاً با زبان اغوا یا فانتزی عاشقانه توصیف نکنیم. »

شخصیت‌ها و اجرا

گاهی چنان بر سطح صحنه‌ها تأکید می‌شود که رنج شخصیت‌ها نیز در همان قاب‌های آراسته محصور می‌ماند. این تضاد می‌تواند معنایی جذاب داشته باشد: تجمل، به‌جای آنکه نشانهٔ آسودگی باشد، به پوششی برای خشونت و کنترل تبدیل می‌شود. اما در لحظاتی دیگر، زیبایی‌شناسی فیلم از تجربهٔ شخصیت‌ها پیشی می‌گیرد و آنان را بیش از آنکه انسان‌هایی با خواست‌ها و تناقض‌های مستقل باشند، به اجزای تصویری یک تابلو بدل می‌سازد.

بازی‌ها و شخصیت‌پردازی Corinne Cléry در نقش اُ، با حضوری آرام و تا اندازه‌ای رازآلود، به فیلم محور بصری و عاطفی می‌دهد. بازی او بر مکث، نگاه و واکنش‌های کم‌بیان تکیه دارد و با فضای بسته و تشریفاتی اثر سازگار است. این خویشتن‌داری گاه به نفع فیلم تمام می‌شود؛ زیرا احساسات شخصیت را به توضیح‌های صریح تقلیل نمی‌دهد.

بااین‌حال، در بخش‌هایی نیز فاصلهٔ بازی از تجربهٔ عاطفی اُ بیش از اندازه به نظر می‌رسد و دشوار است بفهمیم او در برابر رخدادها چه برداشتی دارد یا چگونه میان میل و فشار بیرونی تمایز می‌گذارد. در سوی دیگر، شخصیت‌های مرد غالباً بیشتر نمایندهٔ قدرت‌اند تا شخصیت‌هایی برخوردار از زندگی درونی مستقل.

« گاهی چنان بر سطح صحنه‌ها تأکید می‌شود که رنج شخصیت‌ها نیز در همان قاب‌های آراسته محصور می‌ماند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

Udo Kier در نقش رنه و Anthony Steel در نقش سر استفن هر یک رنگی متفاوت به مناسبات سلطه می‌دهند، اما فیلم کمتر فرصت می‌یابد پیچیدگی روانی آنان را بکاود. این نابرابری در بازی و شخصیت‌پردازی، به‌ویژه در کنار حضور پررنگ زنان، گاهی محسوس می‌شود: زنان در جهان فیلم نقش‌های چندوجهی‌تری پیدا می‌کنند، در حالی که مردان بیشتر با جایگاه و نفوذشان تعریف می‌شوند.

ریتم، تکرار و لحن ساختار فیلم بر تکرار آیین‌ها، فرمان‌ها و آزمون‌ها بنا شده است. در آغاز، این تکرار به ایجاد حس گرفتارشدن کمک می‌کند؛ انگار اُ وارد نظمی شده که راه خروج از آن دشوار است و قواعدش پیوسته خود را بازتولید می‌کنند. اما هرچه روایت پیش می‌رود، همین الگو ممکن است نیروی اولیه‌اش را از دست بدهد.

موقعیت‌های مشابه جای تحول تدریجی شخصیت را می‌گیرند و داستان برای مدتی احساس می‌کند در مدار خودش می‌چرخد. لحن اثر نیز همیشه یکپارچه نیست. فیلم میان جدیت آیینی، اروتیسم تجمل‌گرا و لحظه‌هایی از تصنع حرکت می‌کند. این نوسان برای برخی تماشاگران بخشی از جذابیت و غرابت فیلم است، اما برای برخی دیگر می‌تواند ناخواسته خنده‌آور یا نامأنوس به نظر برسد.

« ریتم، تکرار و لحن ساختار فیلم بر تکرار آیین‌ها، فرمان‌ها و آزمون‌ها بنا شده است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

دوبلهٔ انگلیسی، به‌خصوص، ممکن است این فاصله را بیشتر کند؛ زیرا صداها گاه با تصویر و فضای بازی‌ها هماهنگی کافی ندارند. از این رو، کیفیت تجربه تا اندازه‌ای به نسخه‌ای که تماشاگر می‌بیند و به میزان تحمل او در برابر لحن نمایشی فیلم وابسته است. مؤلفه‌های اروتیک و نگاه فیلم «The Story of O» با موضوعی حساس و پرمناقشه روبه‌رو است و ارزش نقد آن در همین‌جاست که می‌توان میان نمایش میل و نمایش قدرت تمایز گذاشت.

فیلم به‌وضوح می‌خواهد مناسبات اطاعت را به قلمرو تصویر و خیال ببرد، اما کمتر از زاویهٔ ساختارهای اجتماعی یا پیامدهای انسانی آن‌ها فاصله می‌گیرد. در برخی صحنه‌ها، این انتخاب موجب می‌شود تماشاگر دربارهٔ مرز میان انتخاب شخصی و اجبار پرسش کند؛ در برخی دیگر، زیبایی بصری و تشریفات چنان غالب می‌شوند که رنج به عنصری از صحنه‌آرایی نزدیک می‌شود.

به همین دلیل، فیلم را نمی‌توان صرفاً اثری دربارهٔ آزادی جنسی یا صرفاً تصویری از خشونت دانست. تنش میان این دو خوانش، بخشی از تجربهٔ آن است. اثر پرسش‌های مهمی طرح می‌کند، اما پاسخ‌هایش را گاه با احتیاط یا وضوح کافی صورت‌بندی نمی‌کند. تماشاگر منتقد می‌تواند از همین تناقض‌ها بحثی دربارهٔ بازنمایی رضایت، نگاه دوربین و قدرت روایت استخراج کند؛ تماشاگر دیگری ممکن است این ابهام را بیشتر نشانهٔ کم‌مایگی در شخصیت‌پردازی بداند.

« به همین دلیل، فیلم را نمی‌توان صرفاً اثری دربارهٔ آزادی جنسی یا صرفاً تصویری از خشونت دانست. »

جمع‌بندی

جمع‌بندی «The Story of O» بیش از هر چیز با فضای بصری خود در یاد می‌ماند: قصرهای باشکوه، لباس‌های مجلل، نور نرم و کیفیت مخملین تصویر، جهانی می‌سازند که هم اغواگر است و هم ناآرام‌کننده. فیلم در طرح پرسش‌هایی دربارهٔ عشق، مالکیت و تسلیم جسارت دارد، اما ریتم تکراری، شخصیت‌پردازی محدود و بازی‌هایی که همیشه عمق عاطفی لازم را منتقل نمی‌کنند، مانع از آن می‌شوند که این پرسش‌ها به کاوشی کاملاً پرورده بدل شوند.

تماشای فیلم برای کسانی جذاب‌تر خواهد بود که به سینمای اروتیکِ استیلیزه، فضاهای آیینی و آثار برانگیزانندهٔ بحث علاقه دارند؛ نه لزوماً برای کسانی که انتظار روایتی روان‌شناختی، پیوسته و واقع‌گرایانه دارند. اثر در بخش‌هایی معذب‌کننده و در بخش‌هایی چشم‌نواز است و پایان‌بندی‌اش نیز می‌تواند تأثیری عاطفی برجای بگذارد، بی‌آنکه لازم باشد جزئیات آن آشکار شود.

ماندگاری فیلم در نهایت از کمال روایی نمی‌آید، بلکه از همین کشاکش حل‌نشده میان زیبایی، سلطه و اختیار سرچشمه می‌گیرد.