نقد و بررسی
نقد امتیاز (The Privilege) | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
آغازِ وعده‌بخش و قلاب روایی «The Privilege» با موقعیتی آشنا اما پُرظرفیت آغاز می‌شود: نوجوانی در محیطی مرفه و بسته، درگیر رخدادهایی می‌شود که توضیح ساده‌ای ندارند و به‌تدریج او را به سوی رازی بزرگ‌تر می‌کشانند. مدرسهٔ ممتاز، خانوادهٔ ثروتمند و مناسباتی که ظاهراً زیر نظم و آسایش پنهان شده‌اند، بستری مناسب برای داستانی دربارهٔ ترس، بلوغ و بی‌اعتمادی فراهم می‌کنند.
فیلم از همان ابتدا می‌کوشد این پرسش را در ذهن بیننده بکارد که آیا آنچه شخصیت اصلی تجربه می‌کند، واقعیتی فراطبیعی است یا نشانه‌ای از حقیقتی زمینی و پنهان. این پرسش، قلاب اصلی فیلم است و در بخش‌های نخست کار می‌کند. نشانه‌های نامأنوس و احساس تهدید، کنجکاوی می‌آفرینند و بیننده را به دنبال‌کردن مسیر شخصیت‌ها ترغیب می‌کنند.
بااین‌حال، وعدهٔ جذاب آغازین زمانی به نتیجه می‌رسد که روایت بتواند رازهایش را با نظمی سنجیده بگشاید؛ درست در همین نقطه است که فیلم به‌تدریج از اطمینان فاصله می‌گیرد. فضای وهم‌آلود و حس تهدید یکی از امتیازهای ملموس فیلم، فضاسازی آن است. محیط‌های بسته، راهروها و فضاهای آشنا، در قاب‌هایی قرار می‌گیرند که اندکی ناآرامی در خود دارند.
فیلم به‌جای آنکه همواره به ترساندن ناگهانی متکی باشد، گاه از حسِ نظاره‌شدن و از این تصور بهره می‌برد که در پسِ نظم روزمره، چیزی نامرئی در کمین است. این انتخاب با جهان نوجوانانهٔ داستان نیز تناسب دارد؛ جهانی که در آن آدم‌ها هنوز برای فهم تجربه‌های خود به دیگران وابسته‌اند، اما بزرگسالان لزوماً منبعی قابل اعتماد نیستند.
« این پرسش، قلاب اصلی فیلم است و در بخش‌های نخست کار می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
فضای وهم‌آلود به فیلم هویت می‌دهد و در برخی لحظه‌ها به‌خوبی کار می‌کند. بااین‌حال، این کیفیت بیشتر در سطح حس و ظاهر باقی می‌ماند تا آنکه به زبان منسجم روایی تبدیل شود. ترس مؤثر تنها به تصویرهای ناآرام یا نشانه‌های عجیب وابسته نیست؛ باید به شخصیت‌ها، انتخاب‌هایشان و پیامدهای آن‌ها گره بخورد.
«The Privilege» گاهی موفق می‌شود چنین پیوندی ایجاد کند، اما همیشه آن را حفظ نمی‌کند. در نتیجه، جوّ ترسناک فیلم از داستانی که قرار است پشتیبانش باشد، قوی‌تر به نظر می‌رسد. ژانرهای متعدد، تمرکز محدود فیلم هم‌زمان به چند قلمرو سرک می‌کشد: وحشت فراطبیعی، معمای نوجوانانه، تریلر توطئه‌محور و درامی دربارهٔ خانواده و قدرت.
هر یک از این مسیرها ظرفیت روایی خاص خود را دارد. می‌شد تمرکز را بر تجربهٔ شخصی نوجوان و اضطراب‌هایش گذاشت، یا بر کشف شبکه‌ای پنهان از منافع و رازها، یا بر مواجههٔ شخصیت‌ها با پدیده‌ای که به‌درستی توضیح‌پذیر نیست. مشکل آن است که اثر به‌جای انتخاب و پرورش یک محور، پی‌درپی عناصر تازه‌ای وارد می‌کند.
این تراکم در آغاز ممکن است نشانهٔ گسترش دامنهٔ داستان به نظر برسد؛ اما هرچه فیلم پیش می‌رود، خطوط روایی بیشتر با یکدیگر رقابت می‌کنند. برخی ایده‌ها مجال شکل‌گیری پیدا نمی‌کنند و برخی دیگر به‌سرعت کنار می‌روند یا در میان اطلاعات تازه محو می‌شوند. نتیجه، روایتی است که گاه نه به‌سبب پیچیدگی سنجیده، بلکه به‌سبب انباشت مواد داستانی گیج‌کننده می‌شود.
« فضای وهم‌آلود به فیلم هویت می‌دهد و در برخی لحظه‌ها به‌خوبی کار می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
فیلم می‌خواهد هم رازآلود باشد، هم ترسناک، هم غافلگیرکننده و هم دربارهٔ روابط نزدیک شخصیت‌ها حرف بزند، اما برای همهٔ این خواسته‌ها زمان و تمرکز کافی اختصاص نمی‌دهد. شخصیت‌ها و روابط انسانی شخصیت اصلی در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند زمینهٔ درامی مؤثر باشد: نوجوانی که باید میان اعتماد به ادراک خود و پذیرش توضیح دیگران دست‌وپا بزند.
پیوند احتمالی رازهای پیرامون او با خانواده‌اش نیز ظرفیت ایجاد تعارضی عاطفی دارد؛ زیرا تهدید بیرونی در چنین داستانی هنگامی نیرومندتر می‌شود که به خانه و نزدیک‌ترین آدم‌ها راه پیدا کند. بااین‌همه، فیلم بیشتر به پیش‌بردن معما علاقه نشان می‌دهد تا مکث بر تحول درونی قهرمان. در نتیجه، واکنش‌ها و تصمیم‌های شخصیت‌ها همیشه به اندازهٔ کافی زمینه‌سازی نمی‌شوند.
گاهی آن‌ها بیش از آنکه آدم‌هایی با خواسته‌ها و تردیدهای روشن باشند، به مهره‌هایی برای رساندن داستان به سرنخ یا موقعیت بعدی شباهت پیدا می‌کنند. روابط میان نوجوانان نیز فرصت‌هایی برای تنش، صمیمیت و اختلاف فراهم می‌کند، اما همهٔ این امکان‌ها به‌طور یکسان پرورده نمی‌شوند. بعضی لحظه‌ها به‌جای آنکه عمق رابطه‌ای را آشکار کنند، ناگهان وارد روایت می‌شوند و از پیوند طبیعی با فضای کلی بازمی‌مانند.
ریتم، منطق و انسجام روایت ریتم فیلم دو چهره دارد. در بخش‌هایی، رخدادهای مرموز و تغییر مسیرهای داستانی بیننده را در حالت انتظار نگه می‌دارند و اثر از حرکت نمی‌ایستد. همین لحظه‌های سرگرم‌کننده کمک می‌کنند فیلم، با وجود کاستی‌هایش، همچنان قابل‌تماشا بماند. اما شتابِ روایت گاه به بهای وضوح تمام می‌شود.
« بااین‌همه، فیلم بیشتر به پیش‌بردن معما علاقه نشان می‌دهد تا مکث بر تحول درونی قهرمان. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
سرنخ‌ها و ایده‌ها روی هم انباشته می‌شوند، بی‌آنکه همیشه روشن باشد کدام‌یک برای فهم هستهٔ داستان اهمیت بنیادی دارد. این مسئله به منطق درونی اثر نیز سرایت می‌کند. برخی تصمیم‌ها بیشتر به نیاز لحظه‌ای برای افزایش تعلیق پاسخ می‌دهند تا به شخصیتی که پیش‌تر دیده‌ایم. هنگامی که پیوند علت و معلولی میان رخدادها سست شود، رازآلودگی دیگر حسِ کشف ایجاد نمی‌کند؛ به سردرگمی بدل می‌شود.
فیلم می‌کوشد با تغییرهای پی‌درپی توجه مخاطب را نگه دارد، اما تغییرِ مسیر به‌تنهایی جای پرداخت را نمی‌گیرد. آنچه می‌توانست مجموعه‌ای از پرسش‌های جذاب باشد، در بخش‌هایی شکل روایتی پراکنده پیدا می‌کند. اجرا و جنبه‌های فنی بازی‌ها در خدمت فضای کلی فیلم قرار می‌گیرند، اما فیلمنامه به شخصیت‌ها فرصت چندانی برای نشان‌دادن لایه‌های پیچیده‌تر نمی‌دهد.
وقتی انگیزه‌ها و واکنش‌ها به‌روشنی پرداخت نشده باشند، حتی اجرای مناسب نیز به‌سختی می‌تواند وزن عاطفی صحنه را کامل کند. این محدودیت به‌ویژه در لحظه‌هایی به چشم می‌آید که فیلم از بازیگران انتظار دارد میان ترس، تردید و شوک جابه‌جا شوند، بی‌آنکه زمینهٔ کافی برای این تغییرها فراهم کرده باشد.
در سوی دیگر، طراحی فضا و لحن تصویری به ساختن حال‌وهوای ناآرام کمک می‌کند. فیلم در خلق ظاهری رازآلود از توانایی‌هایی برخوردار است، اما هماهنگی میان جلوهٔ بیرونی و عمق داستان همواره برقرار نمی‌ماند. گاهی تصویر و صدا وعدهٔ تجربه‌ای هولناک‌تر و منسجم‌تر می‌دهند از آنچه فیلمنامه واقعاً عرضه می‌کند.
« این مسئله به منطق درونی اثر نیز سرایت می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در چنین وضعی، جنبه‌های فنی به‌جای آنکه ضعف‌های روایت را جبران کنند، فاصلهٔ میان ظرفیت بالقوه و نتیجهٔ نهایی را آشکارتر می‌سازند. جمع‌بندی «The Privilege» فیلمی است با نقطهٔ شروع جذاب و فضایی که گاه به‌خوبی حس ناامنی و کنجکاوی می‌آفریند. برای تماشاگرانی که از داستان‌های نوجوانانهٔ رازآلود و وحشت‌آمیز لذت می‌برند، بخش‌هایی از فیلم می‌تواند سرگرم‌کننده باشد و آغاز آن نیز میل به دانستنِ ادامهٔ ماجرا را برمی‌انگیزد.
اما این ظرفیت در ادامه زیر فشار انباشت ایده‌ها، تغییر مسیرهای متعدد و پرداخت ناکافی شخصیت‌ها قرار می‌گیرد. ضعف اصلی اثر نه کمبود ایده، بلکه ناتوانی در گزینش و سامان‌دادن آن‌هاست. فیلم می‌توانست با تمرکز بیشتر بر یک محور روایی، هم ترس را مؤثرتر کند و هم روابط انسانی را باورپذیرتر بسازد.
در شکل کنونی، فضای وهم‌آلود و چند لحظهٔ خوش‌ساخت، در کنار داستانی قرار گرفته‌اند که هرچه جلوتر می‌رود انسجام کمتری دارد. حاصل، تجربه‌ای ناهموار است: اثری که شروعش وعدهٔ زیادی می‌دهد، گاه دیدنی می‌شود، اما در نهایت بیش از آنکه رازهایش را به‌خوبی بگشاید، زیر بار آن‌ها پراکنده می‌شود.
« جمع‌بندی «The Privilege» فیلمی است با نقطهٔ شروع جذاب و فضایی که گاه به‌خوبی حس ناامنی و کنجکاوی می‌آفریند. »
ثبت دیدگاه