وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازنگری در اسطورهٔ غرب «Butch Cassidy and the Sundance Kid» وسترنی است که به‌جای بازسازی شکوه آشنای غرب وحشی، از همان آغاز به فرسودگی جهان آن چشم می‌دوزد. فیلم در اواخر قرن نوزدهم می‌گذرد؛ دورانی که قانون، فناوری و گسترش تمدن، فضای آزادی‌خواهانهٔ مرزهای غربی را پیوسته تنگ‌تر می‌کنند.

دو یاغیِ عنوان، با فشار تعقیب‌کنندگان روبه‌رو می‌شوند و برای گریز، راهی آمریکای جنوبی می‌گردند. اما سفرشان فقط فرار از دست قانون نیست؛ تلاشی است برای یافتن جایی که شیوهٔ زندگی‌شان هنوز ممکن باشد. اثر به کارگردانی George Roy Hill و با فیلمنامهٔ William Goldman ساخته شده است. این دو، جهان فیلم را نه چون حماسه‌ای پرطمطراق از قهرمانان و ضدقهرمانان، بلکه با لحنی سبک‌بال، بذله‌گو و گاه اندوهگین می‌سازند.

همین لحن دوگانه، هستهٔ اصلی فیلم است: خنده و شوخی در سطح، و آگاهی آرامی از پایان یک دوره در عمق. دو یاغی، دو خلق‌وخو جاذبهٔ اصلی فیلم از کنار هم قرار گرفتن Butch Cassidy و Sundance Kid پدید می‌آید. Butch پرحرف، زیرک و خوش‌مشرب است؛ ذهنش به‌سرعت از موقعیتی به موقعیت دیگر می‌پرد و اغلب با کلام می‌کوشد از دشواری‌ها راهی بیرون بکشد.

Sundance کم‌حرف‌تر و خویشتن‌دارتر است و حضورش بیش از آن‌که بر سخن تکیه کند، بر نگاه، سکوت و واکنش‌های سنجیده استوار است. Paul Newman و Robert Redford این تضاد را با چنان سهولتی به رابطه‌ای زنده بدل می‌کنند که شخصیت‌ها بیش از آن‌که ساختهٔ فیلمنامه به نظر برسند، انگار سال‌هاست یکدیگر را می‌شناسند.

« دو یاغیِ عنوان، با فشار تعقیب‌کنندگان روبه‌رو می‌شوند و برای گریز، راهی آمریکای جنوبی می‌گردند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

رابطهٔ آن‌ها صرفاً همراهی دو مجرم نیست؛ نوعی رفاقت است که در دل خطر و بی‌ثباتی شکل گرفته و با شوخی، رقابت و اعتماد متقابل دوام می‌آورد. هر یک در دیگری چیزی می‌یابد که خود فاقد آن است: یکی توانایی سخن‌گفتن و چرخاندن اوضاع را دارد و دیگری در لحظهٔ خطر قاطع و ماهر است. فیلم برای اثبات این پیوند به سخنرانی‌های عاطفی متوسل نمی‌شود.

یک نگاه، واکنشی کوتاه یا کل‌کلی ساده کافی است تا نزدیکی‌شان آشکار شود. شوخی به‌مثابه شیوهٔ بقا طنز فیلم تنها برای سرگرم‌کردن مخاطب نیست؛ بخشی از روش زندگی شخصیت‌هاست. آن‌ها با شوخی، ترس را عقب می‌رانند و موقعیت‌های خطرناک را قابل‌تحمل می‌کنند. گفت‌وگوهای میانشان، به‌ویژه هنگامی که با اعتمادبه‌نفس دربارهٔ نقشه‌ها و تصمیم‌ها بحث می‌کنند، از بهترین لحظات اثرند.

شوخی‌ها درخشش خود را از تفاوت شخصیت‌ها می‌گیرند: شتاب و پرگویی Butch در برابر خونسردی Sundance، میدان مناسبی برای کل‌کل‌های کوتاه و ماندگار می‌سازد. بااین‌حال، طنز فیلم همیشه به یک اندازه کارآمد نیست. برخی شوخی‌ها از دل رابطه و موقعیت بیرون می‌آیند و طبیعی به نظر می‌رسند؛ برخی دیگر بیشتر یادآور تلاش فیلم برای سبک نگه‌داشتن فضا هستند.

این تفاوت، گاهی پیوستگی لحن را مختل می‌کند، به‌خصوص هنگامی که اثر میان کمدی رفاقتی و وسترنی تلخ در رفت‌وآمد است. با این همه، اجرای Newman و Redford غالباً لحظاتی را که روی کاغذ ممکن است معمولی باشند، با انرژی و ظرافت نجات می‌دهد. ریتم و ساختمان روایت ساختار فیلم بر حرکت، فرار و تغییر موقعیت استوار است.

« فیلم برای اثبات این پیوند به سخنرانی‌های عاطفی متوسل نمی‌شود. »

شخصیت‌ها و اجرا

تعقیب‌ها نیروی پیش‌برندهٔ روایت‌اند، اما تکرار آن‌ها گاه از تازگی‌شان می‌کاهد. وقتی خطر به شکلی مشابه بازمی‌گردد، فیلم برای مدتی حس پیشروی را از دست می‌دهد و مخاطب ممکن است منتظر بماند تا ماجرا به مرحله‌ای تازه برسد. این کندی، به‌ویژه برای بیننده‌ای که انتظار وسترنی پرحادثه و پیوسته پرشتاب دارد، محسوس خواهد بود.

در برابر این افت‌وخیز، فیلم لحظاتی از مکث و تماشای رابطهٔ دو شخصیت را قرار می‌دهد. همین بخش‌ها یادآوری می‌کنند که هدف اثر صرفاً زنجیره‌ای از تعقیب‌ها نیست؛ فیلم می‌خواهد نشان دهد این دو نفر چگونه در جهانی رو به تغییر به هم پناه می‌برند. البته این انتخاب همیشه بی‌نقص نیست: گاهی مکث‌ها به تأملی معنادار می‌انجامند و گاهی کش‌آمدن صحنه‌ها ضرباهنگ را فرسوده می‌کند.

ضعف ریتم، از کاستی‌های واقعی فیلم است، هرچند شیمی بازیگران در بسیاری از این لحظات مانع از گسست کامل توجه می‌شود. تصویر و موسیقی؛ غربی که رو به افول است تصویربرداری Conrad Hall در ساخت فضای فیلم نقشی اساسی دارد. چشم‌اندازهای باز، مسیرهای طولانی و فاصلهٔ میان آدم‌ها، هم شکوه طبیعت را نشان می‌دهند و هم کوچکی انسان را در برابر جهانی بزرگ‌تر و بی‌اعتنا.

تصویرها فقط پس‌زمینهٔ ماجرا نیستند؛ به‌تدریج احساس محاصره و بی‌جایی را تقویت می‌کنند. حتی در فضاهای باز نیز شخصیت‌ها از نگاه تعقیب‌کنندگان و از تغییرات زمانه گریزی آسان ندارند. موسیقی Burt Bacharach نیز از قواعد متعارف وسترن فاصله می‌گیرد و به فیلم رنگی امروزی‌تر می‌دهد. بهره‌گیری از ترانهٔ «Raindrops Keep Fallin’ on My Head» و همراهی آن با صحنهٔ دوچرخه‌سواری، از انتخاب‌های نامنتظر اثر است.

« تعقیب‌ها نیروی پیش‌برندهٔ روایت‌اند، اما تکرار آن‌ها گاه از تازگی‌شان می‌کاهد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

این بخش ممکن است برای کسانی که خواهان وسترنی یکدست و جدی‌اند، با فضای کلی ناهمخوان به نظر برسد؛ اما در عین حال، سرزندگی و شیطنت رابطهٔ شخصیت‌ها را آشکار می‌کند. موسیقی، مانند شوخی‌ها، فیلم را از تقلید صرفِ وسترن‌های کلاسیک دور می‌سازد. شخصیت‌های فرعی و نگاه به جهان پیرامون Etta Place با بازی Katharine Ross حضوری مهم در جهان عاطفی دو مرد دارد.

فیلم او را تنها به‌عنوان زینت داستان به کار نمی‌گیرد، اما تمرکز اصلی همچنان بر رفاقت Butch و Sundance باقی می‌ماند. از همین رو، فرصت چندانی برای گسترش مستقل شخصیت Etta فراهم نمی‌شود؛ او بیشتر در نسبت با دو مرد و تصمیم‌هایشان تعریف می‌شود. این محدودیت، از ویژگی‌های روایت است و برای مخاطب امروز می‌تواند یکی از جنبه‌های کم‌توسعه‌یافتهٔ اثر باشد.

جهان پیرامون این سه شخصیت نیز به‌آرامی تغییر می‌کند. قانون، تعقیب‌کنندگان و ابزارهای نوین، دامنهٔ حرکت یاغیان را محدود می‌سازند. فیلم از این تقابل نتیجه‌گیری مستقیم و سنگین نمی‌کند؛ در عوض، تضاد میان آزادی فردی و نظمی که پیوسته گسترش می‌یابد، در پس‌زمینهٔ ماجراجویی‌ها حضور دارد. به این ترتیب، تعقیب‌ها فقط خطر فیزیکی نیستند؛ نشانهٔ آن‌اند که روزگار قدیم دیگر به‌آسانی بازنمی‌گردد.

پایان و اثر عاطفی بدون ورود به جزئیات داستانی، می‌توان گفت پایان فیلم با فضای شوخ‌طبعانه و سبک‌بالی بخش‌هایی از مسیر تفاوت دارد. اثر در واپسین لحظات، پیامدهای انتخاب‌های شخصیت‌ها را جدی‌تر پیش چشم می‌گذارد و همین تغییر، وزن عاطفی روایت را افزایش می‌دهد. پایان از آن رو اثرگذار است که صرفاً به حادثه‌ای بیرونی تکیه نمی‌کند؛ رفاقتی را که در طول فیلم با خنده و کل‌کل شکل گرفته، در برابر آینده‌ای نامطمئن قرار می‌دهد.

« موسیقی، مانند شوخی‌ها، فیلم را از تقلید صرفِ وسترن‌های کلاسیک دور می‌سازد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این پایان‌بندی، تصویر فیلم از غرب را نیز کامل‌تر می‌کند. سرزمین‌های باز و جاده‌های دوردست شاید در آغاز نوید آزادی دهند، اما هیچ افقی تضمین نمی‌کند که گذشته را بتوان پشت سر گذاشت. فیلم از این راه، ماجرای دو یاغی را به مرثیه‌ای آرام برای جهانی بدل می‌کند که در حال ناپدیدشدن است؛ بی‌آن‌که رفاقت و شوخ‌طبعی آن‌ها را انکار کند.

جمع‌بندی «Butch Cassidy and the Sundance Kid» بیش از آن‌که وسترنی متکی بر اکشن پیوسته باشد، فیلمی دربارهٔ رفاقت در زمانهٔ زوال است. بازی Newman و Redford، تضاد دلنشین شخصیت‌هایشان و گفت‌وگوهای پرجنب‌وجوش، اثر را گرم و تماشایی می‌کند. تصویرپردازی و موسیقی نیز به آن هویتی متمایز می‌بخشند و پایان تأثیرگذارش، حال‌وهوایی تلخ و ماندگار بر جای می‌گذارد.

در مقابل، تعقیب‌وگریزهای کش‌دار، افت‌وخیز ریتم و ناهماهنگی برخی شوخی‌ها ممکن است تماشای فیلم را برای همه یکسان دلپذیر نکند. با وجود این کاستی‌ها، نیروی رابطهٔ دو شخصیت اصلی چنان پررنگ است که فیلم را از یک ماجرای یاغی‌گری معمولی فراتر می‌برد. حاصل، وسترنی است که هم سرگرم می‌کند و هم زیر لب یادآور می‌شود آزادی گاهی نه با شکست در میدان، بلکه با تغییر جهان پیرامون از دست می‌رود.

« این پایان‌بندی، تصویر فیلم از غرب را نیز کامل‌تر می‌کند. »