وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

فیلمی میان ستایش طبیعت و سوءبرداشت فرهنگی «The Savage Innocents» ساختهٔ Nicholas Ray، درامی ماجراجویانه از سال ۱۹۶۰ است که در شمالگان می‌گذرد و با تقابل جهانی دورافتاده با جهان سفیدپوستان شکل می‌گیرد. فیلم داستان شکارچی‌اینوئیت، اینوک، را دنبال می‌کند که در برخورد با مردمان بیرون از جامعهٔ خود با قواعدی روبه‌رو می‌شود که نه می‌شناسد و نه به‌آسانی می‌تواند معنای آن‌ها را دریابد.

ورود او به مرکز دادوستد و حادثه‌ای که پس از برخورد فرهنگی رخ می‌دهد، پای قانون و تعقیب را به زندگی‌اش باز می‌کند. خط اصلی داستان، از همین‌جا، پرسشی اخلاقی را می‌پرورد: وقتی دو جهان با برداشت‌هایی ناسازگار از رفتار، وظیفه و عدالت روبه‌رو می‌شوند، کدام‌یک حق دارد دیگری را داوری کند؟

فیلم اقتباسی از رمان «Top of the World» نوشتهٔ Hans Ruesch است و در کارنامهٔ Ray، تجربه‌ای متفاوت با بسیاری از آثار شهری و معاصر او به‌شمار می‌آید. روایت پرماجرا و کشش تعلیق داستان با جزئیات زندگی روزمرهٔ اینوک آغاز می‌شود؛ شکار، سفر در سرزمین یخ‌زده و تلاش برای زنده‌ماندن در اقلیمی سخت، پیش از آنکه ماجرا به برخوردی جدی با نهادهای بیرونی برسد.

فیلم در این بخش‌ها تکیهٔ زیادی بر مشاهده و نمایش محیط دارد و بعد، با ورود نیروهای پلیس، شکل روایی‌اش را به تعقیب و گریز نزدیک می‌کند. این جابه‌جایی از بقا به تعقیب، به اثر نیروی پیش‌برنده می‌دهد: هر دیدار می‌تواند موقعیت تازه‌ای بسازد و هر سوءتفاهم، پیامدهایی بزرگ‌تر از آنچه شخصیت‌ها پیش‌بینی می‌کنند به دنبال آورد.

روایت و ریتم؛ جریان داستان

بااین‌همه، کنجکاوی فیلم تنها از پرسش «بعد چه می‌شود؟» نمی‌آید. تماشاگر پیوسته می‌کوشد دریابد شخصیت‌ها چگونه رفتار یکدیگر را می‌فهمند و چرا یک کنش در یک فرهنگ ممکن است معنایی کاملاً متفاوت در فرهنگی دیگر داشته باشد. روایت گاه با سادگی و صراحت پیش می‌رود و گاه به اغراق‌های ملودراماتیک متوسل می‌شود؛ همین نوسان می‌تواند هم به فیلم انرژی ببخشد و هم بعضی لحظه‌ها را از باورپذیری دور کند.

با وجود این، کشش ماجرا تا بخش‌های پایانی حفظ می‌شود، بی‌آنکه لازم باشد نتیجهٔ نهایی آن را آشکار کنیم. اینوک و بازی‌های بازیگران Anthony Quinn به اینوک گرما، نیروی جسمانی و نوعی سرزندگی کودکانه می‌بخشد. او شخصیت را صرفاً به شکارچی‌ای خشن یا قربانی‌ای بی‌پناه فرو نمی‌کاهد؛ در بازی‌اش کنجکاوی، شوخ‌طبعی و وفاداری به شیوهٔ زیستی خودش نیز دیده می‌شود.

اینوک در جهان فیلم، آدمی است که از قواعد خاص جامعهٔ خود پیروی می‌کند، اما ناگهان ناچار می‌شود با معیاری بیرونی سنجیده شود. Quinn این تضاد را در واکنش‌های چهره و حرکاتش برجسته می‌کند، هرچند اجرای پررنگ و گاه نمایشی او همیشه به واقع‌نمایی نمی‌انجامد. Yoko Tani نیز به آسیاک حضوری مستقل‌تر از نقش‌های صرفاً حاشیه‌ای می‌بخشد.

او شخصیتی گرم و مصمم می‌سازد که در زندگی خانوادگی و مواجهه با دشواری‌ها منفعل نیست. بااین‌حال، محدودیت‌های فیلمنامه اجازه نمی‌دهد آسیاک به همان اندازه که شایسته است، از درون گسترش یابد. حضور Peter O’Toole در یکی از نقش‌های آغازین سینمایی‌اش מענує ابهتی خاص به بخش مربوط به مأموران قانون می‌دهد؛ اما دوبلهٔ صدای او و دیگران، همچون انتخاب بازیگرانی که قرار است اینوئیت‌ها را بازنمایی کنند، فاصله‌ای محسوس میان اجرا و شخصیت می‌سازد.

« بااین‌همه، کنجکاوی فیلم تنها از پرسش «بعد چه می‌شود؟» نمی‌آید. »

شخصیت‌ها و اجرا

فیلم‌برداری در مناطق شمالی کانادا و گرینلند انجام شده و بخشی از فضای داخلی نیز در استودیو ساخته شده است؛ این آمیزه گاه به تصاویر طبیعی و گاه به صحنه‌هایی آشکارا طراحی‌شده می‌انجامد. چشم‌انداز شمالگان و موسیقی یکی از ماندگارترین دستاوردهای فیلم، ساختن حسِ گستره و انزوای شمالگان است.

دشت‌های سفید، افق‌های باز و سرمایی که در سکون تصویرها حضور دارد، محیط را به پس‌زمینه‌ای تزئینی محدود نمی‌کند؛ طبیعت نیرویی تعیین‌کننده است که بر حرکت، معاش و حتی رابطه‌های انسانی سایه می‌اندازد. شخصیت‌ها در برابر این چشم‌انداز کوچک به نظر می‌رسند و این کوچکی، مضمون بقا را بی‌واسطه‌تر می‌کند.

تصاویر محیط طبیعی همچنین لحظاتی می‌آفرینند که فیلم از شتاب ماجرا فاصله می‌گیرد و تماشاگر را به مکث و تماشا فرامی‌خواند. موسیقی Angelo Francesco Lavagnino به این فضا کیفیتی رازآلود و حماسی می‌دهد. گاه موسیقی از حس خطر و بی‌پناهی می‌گوید و گاه جهان فیلم را به افسانه‌ای دوردست شبیه می‌کند.

همین لحن می‌تواند به تجربهٔ تماشایی اثر قوت ببخشد، اما در پیوند با تصویرسازی ساده‌انگارانهٔ فرهنگ اینوئیت، خطر دیگری نیز دارد: تبدیل مردمان واقعی به چهره‌هایی اسطوره‌ای و بیرون از تاریخ. از این رو، زیبایی بصری و شنیداری فیلم هم‌زمان امتیاز هنری آن و بخشی از مسئلهٔ بازنمایی‌اش است.

« چشم‌انداز شمالگان و موسیقی یکی از ماندگارترین دستاوردهای فیلم، ساختن حسِ گستره و انزوای شمالگان است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

برخورد تمدن‌ها و مسئلهٔ بازنمایی فیلم در ظاهر از اینوک در برابر دستگاهی دفاع می‌کند که بدون فهم شرایط زندگی او، رفتار وی را در قالب قانون خود می‌سنجد. این جهت‌گیری، ظرفیت انتقادی مهمی دارد: «تمدن» غربی در فیلم لزوماً مترادف خرد یا فضیلت نیست و مأموریت مذهبی، دادوستد و پلیس نیز هرکدام حامل اقتدار بیرونی‌اند.

اما اثر در بازنمایی زندگی اینوئیت‌ها با مشکلی جدی روبه‌روست. شخصیت‌ها گاه به مجموعه‌ای از عادت‌های عجیب، رفتارهای جسمانی و واکنش‌های ساده‌شده تقلیل می‌یابند؛ در نتیجه، ادعای همدلی فیلم با قهرمانش به‌تنهایی نمی‌تواند نگاه کلیشه‌ای آن به یک فرهنگ واقعی را از میان ببرد. این دشواری در انتخاب بازیگران نیز آشکار است.

Quinn و Tani اینوئیت نیستند و نقش‌هایی را بازی می‌کنند که از راه گریم، لهجه و شیوهٔ بیان ساخته شده‌اند. پژوهش‌های تاریخی دربارهٔ تولید فیلم نشان می‌دهند که Ray در انتخاب بازیگران، به فرضیه‌ای دربارهٔ شباهت میان مردمان آسیای شرقی و اینوئیت‌ها تکیه کرده بود؛ فرضیه‌ای که جایگزین بازنمایی دقیق و حضور بازیگران اینوئیت شد.

خود Ray همچنین گفته بود که برای گفت‌وگوها زبانی شاعرانه در نظر گرفته، اما در اجرا به گفتاری تصنعی و آمیخته به انگلیسی شکسته تن داده است. این انتخاب‌ها به‌جای آنکه تفاوت فرهنگی را با ظرافت نشان دهند، گاه به فاصله‌گذاری ناخواسته و حتی لحنی مضحک می‌انجامند. لحن، دیالوگ و محدودیت‌های فیلمنامه فیلمنامه می‌خواهد هم قصه‌ای پرحادثه تعریف کند و هم دربارهٔ قانون، ایمان، بقا و استعمار سخن بگوید.

« اما اثر در بازنمایی زندگی اینوئیت‌ها با مشکلی جدی روبه‌روست. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این چندگانگی در بهترین لحظه‌ها به فیلم دامنه‌ای فراتر از ماجرای تعقیب می‌دهد؛ اما در برخی صحنه‌ها، گفت‌وگوها بیش از آنکه از شخصیت‌ها بجوشند، حامل پیام‌هایی آشکار و ازپیش‌ساخته‌اند. بیان گزاره‌های اخلاقی با لحنی مستقیم، پیچیدگی موقعیت را کاهش می‌دهد و گاهی به‌جای آنکه مخاطب را به داوری دعوت کند، نتیجه را برایش توضیح می‌دهد.

این ناهماهنگی در کنار بازی‌های اغراق‌آمیز و زبان نامأنوس، ضرباهنگ اثر را نیز دستخوش تغییر می‌کند. فیلم ممکن است از یک تصویر طبیعی آرام به گفت‌وگویی نمایشی و سپس به تعقیبی پرشتاب بپرد؛ گذارهایی که همیشه نرم و هموار نیستند. بااین‌حال، همین ناهمواری بخشی از شخصیت فیلم را می‌سازد: «The Savage Innocents» اثری یکدست و بی‌نقص نیست، بلکه فیلمی بلندپروازانه است که در پی تلفیق ماجراجویی، تمثیل اجتماعی و تأمل دربارهٔ طبیعت است و گاه میان این هدف‌ها تعادل نمی‌یابد.

جمع‌بندی «The Savage Innocents» هم‌زمان فیلمی دیدنی و مسئله‌دار است. روایت پرکشش، بازی پرحرارت Anthony Quinn، حضور اثرگذار Yoko Tani، موسیقی رازآلود و چشم‌اندازهای شمالگان، تجربه‌ای سینمایی می‌آفرینند که به‌آسانی از ذهن پاک نمی‌شود. در سوی دیگر، تصویر کلیشه‌ای از اینوئیت‌ها، انتخاب بازیگران نامتناسب و دیالوگ‌هایی که گاه تصنعی به گوش می‌رسند، فاصله‌ای میان همدلی ادعایی فیلم و نتیجهٔ واقعی آن پدید می‌آورند.

ارزش فیلم امروز، بیش از آنکه در ارائهٔ تصویری معتبر از زندگی اینوئیت‌ها باشد، در امکان دیدن هم‌زمانِ توانایی و محدودیت نگاه سینمایی سال ۱۹۶۰ نهفته است. فیلم می‌خواهد از داوری یک‌سویهٔ «تمدن» انتقاد کند، اما خود نیز گاه مردمانی را که می‌کوشد در مرکز روایت بگذارد، از منظر بیرونی و ساده‌سازانه می‌بیند.

« این ناهماهنگی در کنار بازی‌های اغراق‌آمیز و زبان نامأنوس، ضرباهنگ اثر را نیز دستخوش تغییر می‌کند. »

جمع‌بندی

این تناقض، تماشای اثر را دشوارتر و در عین حال بحث‌برانگیزتر می‌کند؛ تجربه‌ای که زیبایی‌اش را باید در کنار کاستی‌های اخلاقی و هنری‌اش سنجید.