نقد و بررسی
نقد بریکر مورانت (Breaker Morant) | 1980
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
درام جنگی در هیئت محاکمه «Breaker Morant» فیلمی استرالیایی از بروس برسفورد که به‌جای آن‌که جنگ را با انبوهی از نبردها، انفجارها و قهرمان‌سازی‌های آشنا تصویر کند، میدان اصلی خود را به دادگاه نظامی می‌سپارد. سه افسر استرالیایی در جریان جنگ بوئر به اتهام کشتن اسیران محاکمه می‌شوند؛ آنان می‌گویند از دستور مافوق‌ها پیروی کرده‌اند و ستاد کل نیز می‌کوشد مسئولیت خشونت‌های جنگ را از خود دور کند.
فیلم از همین موقعیت تاریخی، درامی می‌سازد درباره فرمان‌برداری، عدالت، مصلحت سیاسی و مرزهای اخلاق در جنگ. حاصل، اثری است که بیشتر از آن‌که بخواهد پاسخ نهایی بدهد، تماشاگر را در برابر پرسشی دشوار نگه می‌دارد: وقتی نظامی خشونت را به ابزار اداره جنگ تبدیل می‌کند، مسئولیت دقیقاً بر دوش چه کسی است؟
دادگاه؛ صحنه اصلی تعلیق قدرت چشمگیر فیلم در صحنه‌های دادگاه آشکار می‌شود. تعلیق نه از تعقیب و گریز، بلکه از رفت‌وبرگشت‌های کلامی، پرسش‌های وکیل، پاسخ‌های متهمان و فاصله میان آنچه گفته می‌شود و آنچه از آن پنهان مانده است پدید می‌آید. هر شهادت ممکن است معنای رخدادها را اندکی جابه‌جا کند؛ هر مکث و هر واکنش، بخشی از بازی قدرت را روشن‌تر می‌سازد.
تماشاگر به‌تدریج درمی‌یابد که محاکمه صرفاً تلاشی برای تعیین حقیقت نیست، بلکه صحنه‌ای است که در آن حقیقت باید با زبان رسمی، منافع نظامی و ملاحظات سیاسی دست‌وپنجه نرم کند. فیلمنامه در این بخش‌ها حساب‌شده و پرکشش است. وکیل مدافع، با سماجت و دقت، روایت مورد پسند ستاد کل را به پرسش می‌گیرد و همین کشاکش، نیروی محرک فیلم می‌شود.
« فیلم از همین موقعیت تاریخی، درامی می‌سازد درباره فرمان‌برداری، عدالت، مصلحت سیاسی و مرزهای اخلاق در جنگ. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
گاهی کافی است یک پاسخ کوتاه یا تناقضی کوچک در شهادت‌ها آشکار شود تا فضای دادگاه تغییر کند. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که در چنین محاکمه‌ای، سرنوشت افراد تنها به آنچه رخ داده وابسته نیست؛ چگونگی روایت‌کردن آن نیز اهمیتی تعیین‌کننده دارد. خاطره‌های جنگ و مسئولیت فردی روایت با بازگشت‌هایی به میدان جنگ، دادگاه را از خلأ بیرون می‌آورد و به تجربه زیسته سربازان پیوند می‌زند.
این بخش‌ها تصویر جنگ را نه عرصه‌ای باشکوه برای اثبات شجاعت، بلکه محیطی آشفته، فرساینده و آلوده به خشونت نشان می‌دهند. در چنین فضایی، تصمیم‌ها اغلب زیر فشار ترس، انتقام، فرمان و عادت شکل می‌گیرند؛ اما فیلم از این شرایط برای پاک‌کردن مسئولیت فردی استفاده نمی‌کند. این نکته یکی از مهم‌ترین وجوه اخلاقی اثر است.
«Breaker Morant» اصرار ندارد که متهمان را بی‌گناه یا کاملاً بی‌گناه جلوه دهد. در عوض، مخاطب را وامی‌دارد هم‌زمان دو واقعیت را ببیند: ممکن است سربازان دست به اعمالی هولناک زده باشند، و در عین حال ساختار فرماندهی نیز در پدیدآمدن آن اعمال سهم داشته باشد و سپس برای حفظ خود از آنان قربانی بسازد.
فیلم در همین ناحیه خاکستری جان می‌گیرد؛ جایی که همدلی با شخصیت‌ها لزوماً به تأیید رفتارشان نمی‌انجامد. بازیگری؛ قدرت در نگاه و گفتار بازیگران، به‌ویژه در بخش‌های محاکمه، به فیلم انرژی و اعتبار می‌بخشند. ادوارد وودوارد در نقش هری «بریکر» مورانت حضوری مهار‌شده دارد؛ او شخصیت را نه به قهرمانی بی‌نقص بدل می‌کند و نه به چهره‌ای یک‌بعدی و سنگدل.
« گاهی کافی است یک پاسخ کوتاه یا تناقضی کوچک در شهادت‌ها آشکار شود تا فضای دادگاه تغییر کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
در بازی او، نوعی خونسردی و غرور دیده می‌شود که گاه با نشانه‌هایی از فرسودگی و آگاهی اخلاقی درهم می‌آمیزد. همین دوگانگی اجازه نمی‌دهد مخاطب به‌سادگی درباره او حکم صادر کند. جک تامپسون در نقش وکیل مدافع، استحکام و هوشیاری لازم را به کشمکش دادگاه می‌آورد. قدرت بازی او بیش از نمایش احساسات آشکار، در تمرکز، زمان‌بندی و تسلط بر گفت‌وگوست.
برایان براون نیز به شخصیت پیتر هنکاک سرزندگی و صراحتی می‌دهد که در برابر فضای خشک و رسمی دادگاه تضاد می‌سازد. مجموعه بازی‌ها باعث می‌شود دیالوگ‌ها صرفاً حامل اطلاعات نباشند؛ هر جمله به کنشی برای دفاع، حمله یا پنهان‌کردن بدل شود. بااین‌همه، فیلم در پرداخت همه چهره‌ها به یک اندازه موفق نیست.
برخی شخصیت‌ها بیشتر در خدمت پیش‌برد استدلال یا ترسیم دستگاه نظامی‌اند تا آن‌که زندگی درونی مستقلی پیدا کنند. در نتیجه، ممکن است تماشاگر با بعضی از افراد ارتباط عاطفی عمیقی برقرار نکند. این محدودیت، به‌خصوص برای مخاطبی که انتظار درامی شخصیت‌محور دارد، محسوس است. لحن بصری و فضای تلخ اثر فضای فیلم از همان ابتدا با نوعی خشکی و تیرگی همراه است.
جنگ و دادگاه دو محیط جدا از هم نیستند؛ هر دو زیر سلطه سلسله‌مراتب، فرمان و خشونت قرار دارند. در جبهه، خشونت مستقیم و عریان است؛ در دادگاه، همان خشونت در قالب زبان حقوقی، صورت‌جلسه و تصمیم اداری ظاهر می‌شود. این پیوند، تلخی اثر را عمیق‌تر می‌کند: میدان نبرد شاید از نظر جغرافیایی دور باشد، اما منطق آن به درون نهادهای رسمی نیز راه یافته است.
« در بازی او، نوعی خونسردی و غرور دیده می‌شود که گاه با نشانه‌هایی از فرسودگی و آگاهی اخلاقی درهم می‌آمیزد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
با این حال، شکل بصری فیلم گاه به اندازه مضمونش متنوع نیست. فضای محدود دادگاه و اتکای فراوان به گفت‌وگو می‌توانند حس نمایشی و صحنه‌ای ایجاد کنند. بخش‌هایی از فیلم از نظر قاب‌بندی و حرکت بصری چندان دگرگون نمی‌شوند و همین یکنواختی ممکن است از شدت تجربه بکاهد. فیلم بیش از آن‌که با تصویرهای پرتحرک پیش برود، بر بازی و کلام تکیه دارد؛ انتخابی که در لحظه‌های موفق به تمرکز می‌انجامد، اما در بخش‌هایی دیگر به کندی و کش‌آمدن ریتم کمک می‌کند.
ریتم و دشواری‌های روایت ریتم «Breaker Morant» در مجموع به استدلال و گفت‌وگو وابسته است، نه به حادثه‌های پی‌درپی. این رویکرد برای ساختن تعلیق فکری مناسب است، اما همیشه بی‌نقص عمل نمی‌کند. گاه برخی صحنه‌ها بیش از اندازه در فضای توضیح و بازگویی باقی می‌مانند و فیلم پیش از آن‌که گام روایی تازه‌ای بردارد، مکث می‌کند.
بازگشت‌های جنگی نیز در برابر نیروی متمرکز دادگاه، همیشه به یک اندازه جذاب نیستند؛ بخشی از تماشاگران ممکن است آن‌ها را کم‌اثرتر یا کم‌کشش‌تر از جدال‌های کلامی بیابند. با این همه، کندی فیلم صرفاً حاصل ضعف نیست. بخشی از آن از اصرار اثر بر مواجهه با جزئیات و تناقض‌ها سرچشمه می‌گیرد. فیلم نمی‌خواهد مسئله‌ای اخلاقی را با یک پاسخ سریع ببندد؛ می‌گذارد ادعاها روی هم انباشته شوند و وزن تصمیم‌ها به‌تدریج آشکار شود.
این انتخاب در لحظات زیادی ثمربخش است، هرچند گاهی میان تأمل و کش‌دادن فاصله‌ای باریک باقی می‌ماند. سیاست، عدالت و منطق قربانی‌کردن لایه سیاسی فیلم زمانی نیرومندتر می‌شود که محاکمه را از سرنوشت سه متهم فراتر می‌برد. پرسش اصلی فقط این نیست که چه کسی شلیک کرده یا چه کسی دستور داده است؛ مسئله این است که حکومت و ارتش چگونه می‌توانند از عدالت برای تنظیم تصویر خود استفاده کنند.
« با این حال، شکل بصری فیلم گاه به اندازه مضمونش متنوع نیست. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
هنگامی که رفتارهای نامتعارف جنگی به مسئله‌ای سیاسی تبدیل می‌شود، امکان دارد دادگاه به‌جای مواجهه با مسئولیت جمعی، چهره‌هایی محدود را در کانون اتهام قرار دهد. اما اثر، نقد خود را با تبدیل متهمان به نمادهایی بی‌لکه ساده نمی‌کند. این امتناع، به فیلم قوت می‌بخشد. مخاطب می‌تواند هم‌زمان از سوءاستفاده قدرت خشمگین شود و از اعمال خشونت‌آمیز سربازان نیز روی برنگرداند.
چنین توازنی به‌ندرت آرامش‌بخش است؛ درست به همین دلیل، فیلم پس از پایان نیز در ذهن باقی می‌ماند. تلخی آن از این‌جا می‌آید که عدالت، در جهانی آکنده از مصلحت، نه کاملاً غایب است و نه به‌آسانی دست‌یافتنی. جمع‌بندی «Breaker Morant» درامی تاریخی و دادگاهی است که نیروی اصلی خود را از بازی‌های قوی، دیالوگ‌های سنجیده و پرسش‌های اخلاقی دشوار می‌گیرد.
فیلم به‌جای ستایش جنگ یا ساختن قهرمانانی بی‌خطا، به چگونگی عادی‌شدن خشونت و انتقال مسئولیت در ساختارهای نظامی می‌پردازد. صحنه‌های محاکمه پرتعلیق و تأثیرگذارند و فضای تلخ جنگ، جدال حقوقی را از معنایی انسانی و سیاسی سرشار می‌کند. در سوی دیگر، ریتم گاه کند می‌شود، میزانسن‌های دادگاه می‌توانند یکنواخت به نظر برسند و برخی شخصیت‌ها از عمق کافی برخوردار نیستند.
بااین‌حال، این کاستی‌ها از ارزش پرسش مرکزی فیلم نمی‌کاهند: آیا اجرای دستور، فرد را از مسئولیت اخلاقی معاف می‌کند، و آیا نهادی که خود در خشونت سهم داشته می‌تواند داور بی‌طرف آن باشد؟ فیلم پاسخ آسانی نمی‌دهد؛ تماشاگر را با همین پرسش‌ها و سنگینی پیامدهایشان تنها می‌گذارد.
« اما اثر، نقد خود را با تبدیل متهمان به نمادهایی بی‌لکه ساده نمی‌کند. »
ثبت دیدگاه