نقد و بررسی
نقد خانواده پاگنده (Bigfoot Family) | 2020
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت پاگنده؛ ماجرایی با دغدغه‌ای بزرگ‌تر «خانواده پاگنده» دنباله‌ای بر «پسر پاگنده» است؛ فیلمی پویانمایی که ماجراجویی خانوادگی را با موضوع حفاظت از طبیعت پیوند می‌زند. پدر آدام، که پس از شهرت تازه‌اش می‌خواهد از جایگاه عمومی خود برای کاری مفید بهره ببرد، به حمایت از منطقه‌ای طبیعی در آلاسکا علاقه‌مند می‌شود.
اما ناپدیدشدن مرموز او، آدام و همراهانش را به سفری پرحادثه می‌کشاند؛ سفری که هم جست‌وجویی برای یافتن پدر است و هم رویارویی با شرکتی که ادعای سازگاری با محیط‌زیست دارد، اما رفتارهایش با این ادعا سازگار نیست. این خط داستانی، بستر مناسبی برای یک فیلم خانوادگی فراهم می‌کند؛ هرچند فیلمنامه همیشه به اندازه ایده‌اش منسجم نیست.
ماجراجویی و ریتم؛ موتور محرک روایت فیلم از همان ابتدا می‌کوشد تماشاگر را در حرکت نگه دارد. خطرهای پی‌درپی، تعقیب‌وگریزها و حضور حیواناتی که هرکدام ویژگی و رفتار متمایزی دارند، به قصه تحرک می‌بخشند. این انرژی به‌ویژه برای مخاطب کودک و نوجوان می‌تواند جذاب باشد: هر بار که روایت از یک موقعیت عبور می‌کند، موقعیتی تازه پیش روی شخصیت‌ها قرار می‌گیرد و داستان فرصتی برای شوخی یا نمایش توانایی‌های آنان پیدا می‌کند.
بااین‌حال، پرتحرکی با ریتم سنجیده یکی نیست. فیلم گاهی چنان به حادثه بعدی می‌شتابد که فرصت نمی‌کند موقعیت قبلی را از نظر عاطفی یا منطقی جا بیندازد. برخی اتفاق‌ها بیشتر بهانه‌ای برای آغاز صحنه‌ای پرهیجان هستند تا نتیجه‌ای طبیعی از تصمیم شخصیت‌ها. در نتیجه، داستان در بخش‌هایی پرجنب‌وجوش می‌شود، اما نه لزوماً پرکشش؛ تماشاگر ممکن است سرگرم تماشای حرکت باشد، بی‌آنکه همواره درگیر سرنوشت آدم‌ها شود.
« ماجراجویی و ریتم؛ موتور محرک روایت فیلم از همان ابتدا می‌کوشد تماشاگر را در حرکت نگه دارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
خانواده‌ای صمیمی در دل خطر گرم‌ترین جنبه فیلم، رابطه‌های خانوادگی آن است. آدام فقط در پی حل یک معما نیست؛ او در موقعیتی قرار می‌گیرد که نگرانی برای پدر و مادرش، مسئولیت‌پذیری و نیاز به استقلال درهم می‌آمیزند. این وجه شخصی به داستان کمک می‌کند تا از یک ماجرای صرفاً حادثه‌محور فاصله بگیرد.
پیوند آدام با پدرش، با وجود اختلاف‌ها و فاصله‌های عاطفی، به قصه نیرویی انسانی می‌دهد؛ نیرویی که اهمیتش در یک فیلم خانوادگی کمتر از هیجان ماجراجویی نیست. دوستان حیوان آدام نیز بخشی از صمیمیت اثر را می‌سازند. تضاد میان شخصیت‌هایشان زمینه‌ای برای شوخی فراهم می‌کند و به گروه، حال‌وهوایی شبیه یک خانواده بزرگ و نامتعارف می‌بخشد.
بااین‌همه، همه اعضای این جمع به یک اندازه پرداخت نمی‌شوند. بعضی شخصیت‌ها بیش از آنکه مسیر یا خواسته‌ای مستقل داشته باشند، برای افزودن شوخی یا کمک به پیشبرد حادثه وارد صحنه می‌شوند. این امر از جذابیت کلی گروه نمی‌کاهد، اما مانع می‌شود تک‌تک روابط به عمقی برابر برسند. آلاسکا و پیام زیست‌محیطی آلاسکا در فیلم صرفاً پس‌زمینه‌ای دوردست و دیدنی نیست؛ مقصدی است که با موضوع حفاظت از حیات‌وحش و زیستگاه طبیعی معنا پیدا می‌کند.
تقابل میان طبیعت و فعالیت صنعتی، محور اخلاقی داستان را می‌سازد. فیلم به مخاطب جوان یادآوری می‌کند که شعارهای زیبا درباره مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی همیشه با رفتار واقعی شرکت‌ها یکی نیستند. در این معنا، داستان از یک پیام ساده فراتر می‌رود و به مسئله فاصله میان تبلیغات و عمل اشاره می‌کند.
« خانواده‌ای صمیمی در دل خطر گرم‌ترین جنبه فیلم، رابطه‌های خانوادگی آن است. »
شخصیت‌ها و اجرا
اما طرح این مضمون گاهی مستقیم و کم‌ظرافت است. فیلم معمولاً موضع اخلاقی خود را روشن می‌کند، ولی کمتر به پیچیدگی‌های مسئله می‌پردازد. شرکت مخالف طبیعت به‌سرعت به نمادی از طمع تبدیل می‌شود و شخصیت‌های مدافع محیط‌زیست نیز عمدتاً در جایگاه قهرمانانی بی‌ابهام قرار می‌گیرند. چنین رویکردی برای قصه‌ای خانوادگی قابل‌فهم و مؤثر است، اما از ظرفیت دراماتیک موضوع می‌کاهد.
پیام روشن می‌ماند، ولی گاه به‌جای آنکه از دل انتخاب‌ها و پیامدهای دشوار شخصیت‌ها بیرون بیاید، آشکارا به تماشاگر اعلام می‌شود. فیلمنامه؛ ایده خوب، پیوندهای سست مهم‌ترین ضعف «خانواده پاگنده» در انسجام روایی آن است. فیلم چند ایده جذاب را هم‌زمان پیش می‌برد: شهرت و استفاده از آن، رابطه پدر و پسر، فعالیت‌های زیست‌محیطی و ماجرای ناپدیدشدن.
دشواری در اینجاست که این شاخه‌ها همیشه به شکلی طبیعی به هم متصل نمی‌شوند. در پاره‌ای لحظات، تصمیم‌های شخصیت‌ها بیش از آنکه از منش یا شرایط آنان برآیند، برای رساندن قصه به صحنه‌ای بعدی اتخاذ شده‌اند. این شتاب در طراحی موقعیت‌ها به‌خصوص هنگامی محسوس است که فیلم می‌خواهد خطر را افزایش دهد.
مانع تازه‌ای پدیدار می‌شود، شخصیت‌ها واکنشی سریع نشان می‌دهند و روایت بی‌درنگ به دردسر بعدی می‌رسد؛ اما زمان کافی برای باورپذیرشدن این زنجیره در اختیار تماشاگر قرار نمی‌گیرد. همین مسئله می‌تواند حس تصادفی‌بودن برخی اتفاق‌ها را تقویت کند. حتی شوخی‌های فیلم نیز گاهی در دل این شتاب جا نمی‌افتند و به‌جای آنکه از شخصیت‌ها بجوشند، مانند مکث‌هایی کوتاه میان دو حادثه عمل می‌کنند.
« اما طرح این مضمون گاهی مستقیم و کم‌ظرافت است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
پویانمایی، صدا و حال‌وهوای خانوادگی فضای فانتزی اثر برای تماشای خانوادگی مناسب است و طراحی محیط‌ها به فیلم امکان می‌دهد از تضاد میان خانه، جاده و طبیعت گسترده بهره بگیرد. تصویرها عموماً در خدمت تحرک داستان‌اند: حرکت حیوانات، موقعیت‌های خطرناک و صحنه‌های تعقیب‌وگریز، جهان پویای فیلم را شکل می‌دهند.
بااین‌حال، جذابیت بصری به‌تنهایی نمی‌تواند کمبودهای فیلمنامه را جبران کند؛ به‌ویژه در لحظاتی که فیلم برای ایجاد هیجان، به تکرار خطر و حرکت متوسل می‌شود. صداپیشگی نیز در تجربه نهایی اهمیت دارد، چون بخش بزرگی از شخصیت‌پردازی در پویانمایی از لحن و ریتم گفتار می‌آید. در میان مخاطبان، درباره طبیعی‌بودن بعضی صداها و میزان انرژی اجراها نظرهای متفاوتی وجود داشته است.
چنین تفاوتی در برداشت، نشان می‌دهد که صداها برای همه تماشاگران به یک اندازه با شخصیت‌ها جور درنمی‌آیند. وقتی اجرا بی‌حس یا نامتناسب به نظر برسد، شوخی‌ها و لحظات عاطفی نیز بخشی از اثرگذاری خود را از دست می‌دهند. ادامه‌ای دوست‌داشتنی، نه همواره هم‌سطح «خانواده پاگنده» از آن دنباله‌هایی است که می‌خواهد جهان فیلم نخست را گسترش دهد و در همان حال دامنه ماجرا را بزرگ‌تر کند.
این انتخاب در بخش‌هایی موفق است: آلاسکا فضایی تازه فراهم می‌آورد، گروه حیوانات همچنان ظرفیت کمدی دارد و موضوع حفاظت از طبیعت به داستان بُعدی فراتر از ماجراجویی می‌بخشد. اما گسترده‌ترشدن ماجرا همیشه به معنای عمیق‌ترشدن آن نیست. فیلم در نیمه‌هایی از مسیر، ایده‌های اولیه‌اش را زیر حجم حادثه‌ها و تغییرهای سریع کم‌رنگ می‌کند؛ نکته‌ای که در برخی نقدها نیز به آن اشاره شده است.
« صداپیشگی نیز در تجربه نهایی اهمیت دارد، چون بخش بزرگی از شخصیت‌پردازی در پویانمایی از لحن و ریتم گفتار می‌آید. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این دنباله برای تماشاگرانی که در پی اثری سبک، پرتحرک و مناسب جمع خانوادگی هستند، لحظات سرگرم‌کننده‌ای دارد. در مقابل، کسانی که از شخصیت‌پردازی دقیق، منطق روایی سخت‌گیرانه یا پرداخت چندلایه به مضمون‌های اجتماعی انتظار بیشتری دارند، احتمالاً با کاستی‌های آن روبه‌رو خواهند شد. فیلم نه کاملاً از پس ظرفیت‌های ایده‌اش برمی‌آید و نه سرگرمی خود را از دست می‌دهد؛ میان این دو قطب در نوسان است.
جمع‌بندی «خانواده پاگنده» اثری با قلبی گرم و نیتی روشن است که ماجراجویی خانوادگی را به دغدغه حفاظت از طبیعت پیوند می‌زند. رابطه‌های خانوادگی و همراهی حیوانات به آن صمیمیت می‌بخشند و فضای فانتزی و پرتحرکش می‌تواند برای مخاطب کم‌سن‌وسال جذاب باشد. در برابر این امتیازها، فیلمنامه گاه پیوندهای منطقی را سست می‌کند، بعضی موقعیت‌ها را تصادفی جلوه می‌دهد و با انباشتن حادثه‌ها فرصت پرداخت کافی را از شخصیت‌ها می‌گیرد.
حاصل، فیلمی خوش‌نیت و گاه سرگرم‌کننده است که از پیام و فضای خود بهره می‌برد، اما در تبدیل آن‌ها به روایتی یکدست و ماندگار به کامیابی کامل نمی‌رسد.
« این دنباله برای تماشاگرانی که در پی اثری سبک، پرتحرک و مناسب جمع خانوادگی هستند، لحظات سرگرم‌کننده‌ای دارد. »
ثبت دیدگاه