نقد و بررسی
نقد مردی از ریو (That Man from Rio) | 1964
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ماجراجویی با منطق رؤیا فیلیپ دو بروکا در «آن مرد از ریو» ماجرایی می‌آفریند که بیش از آن‌که بر استواری پیرنگ تکیه کند، بر حرکت، غافلگیری و سرزندگی بنا شده است. آدرین دو‌فورکه، سربازی که برای دیدار با نامزدش آنیس به پاریس آمده، ناگهان به دل ماجرایی پرشتاب کشیده می‌شود: ربوده‌شدن پروفسور کاتالان و دزدیده‌شدن تندیسی باستانی، مسیر او و آنیس را از پاریس تا برزیل می‌گشاید.
همین طرح ساده، سکویی است برای رشته‌ای از تعقیب‌ها، گریزها و برخوردهای پیش‌بینی‌ناپذیر؛ فیلم نه چندان به دنبال معمایی دقیق و حساب‌شده، بلکه مشتاق آن است که هر لحظه دری تازه به سوی حادثه‌ای تازه باز کند. این رویکرد گاه به پراکندگی می‌انجامد، اما بخشی از هویت اثر نیز هست. جهان فیلم، جهان واقع‌گرایی سخت‌گیرانه نیست؛ بیشتر به کارتون ماجراجویانه‌ای شباهت دارد که شخصیت‌هایش از دل خطرهای پیاپی عبور می‌کنند و فرصت چندانی برای مکث یا تأمل ندارند.
در چنین فضایی، باورپذیریِ هر اتفاق اهمیت کمتری از انرژی و جذابیت آن پیدا می‌کند. دو بروکا تماشاگر را دعوت می‌کند که به جای سنجیدن موشکافانه زنجیره علت‌ها، همراه موج حادثه‌ها شود. ژان پل بلموندو؛ نیروی محرک فیلم مرکز ثقل فیلم، حضور ژان پل بلموندو است. آدرین قهرمانی شکست‌ناپذیر و پرابهت نیست؛ جذابیتش از چابکی، جسارت و واکنش‌های بی‌درنگ او می‌آید.
بلموندو با بدنی که پیوسته در حرکت است، نقش را از یک قهرمان قراردادی به شخصیتی زنده و شوخ‌طبع بدل می‌کند. دویدن‌های طولانی، جهش‌ها و تعقیب‌وگریزها تنها نمایش مهارت بدنی نیستند؛ خودِ زبان اجرایی فیلم‌اند. گویی شخصیت هر بار که در موقعیتی دشوار گرفتار می‌شود، به جای آن‌که راه‌حلی پیچیده بیابد، حرکت می‌کند و با همان حرکت، ماجرا را پیش می‌برد.
« این رویکرد گاه به پراکندگی می‌انجامد، اما بخشی از هویت اثر نیز هست. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بلموندو همچنین با خونسردی و چهره‌ای که از خطر هراسی نمایشی نمی‌سازد، لحن کمدی اثر را شکل می‌دهد. او می‌تواند در دل آشوب، رفتاری عادی و حتی اندکی بی‌اعتنا داشته باشد؛ تضادی که بسیاری از لحظه‌های کمیک فیلم را پدید می‌آورد. آنیس نیز صرفاً وسیله‌ای برای به حرکت درآوردن قهرمان نیست. شخصیت او در تعامل با آدرین حضور و واکنش مستقل دارد، هرچند فیلم در نهایت بیشتر توجهش را به نمایش توان جسمانی و ماجراجویی مردانه معطوف می‌کند.
پاریس و برزیل؛ جغرافیای حادثه یکی از لذت‌های اصلی «آن مرد از ریو» در جابه‌جایی جغرافیایی آن نهفته است. پاریس آغاز ماجراست، اما فیلم به‌سرعت از فضای شهری آشنا فاصله می‌گیرد و به ریو، برازیلیا و چشم‌اندازهای طبیعی برزیل می‌رسد. این سفر صرفاً تغییر پس‌زمینه نیست؛ هر مکان کیفیت تازه‌ای به ماجرا می‌دهد.
خیابان‌های پاریس زمینه‌ای برای تعقیب و پنهان‌کاری‌اند، حال آن‌که شهرهای برزیل، معماری مدرن و مناظر گسترده‌شان، دامنه بصری فیلم را بزرگ‌تر می‌کنند. لوکیشن‌ها به فیلم نوعی حس سفر می‌بخشند؛ تماشاگر نه‌فقط دنبال سرنوشت شخصیت‌ها، بلکه مشتاق دیدن مقصد بعدی نیز می‌شود. رنگ، نور و وسعت فضا در برابر تنگی موقعیت‌های تعقیب قرار می‌گیرند و از این راه، هر بخش حال‌وهوای متفاوتی پیدا می‌کند.
بااین‌حال، فیلم گاهی از جغرافیای برزیل بیش از آن‌که برای ساختن فضایی پیچیده یا دقیق استفاده کند، همچون منظره‌ای هیجان‌انگیز بهره می‌برد. این نگاهِ گردشگرانه بخشی از جذابیت بصری اثر است، اما محدودیتش نیز به شمار می‌رود: مکان‌ها اغلب بیش از آن‌که به‌عنوان جهان‌هایی مستقل و عمیق شناخته شوند، ایستگاه‌هایی در مسیر ماجراجویی‌اند.
« بلموندو همچنین با خونسردی و چهره‌ای که از خطر هراسی نمایشی نمی‌سازد، لحن کمدی اثر را شکل می‌دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
تعقیب‌وگریز به‌مثابه طراحی صحنه دو بروکا با درک خوبی از ظرفیت حرکت، صحنه‌های اکشن را بر پایه تنوع می‌سازد. تعقیب‌ها از یک شکل ثابت پیروی نمی‌کنند؛ وسیله‌ها، مسیرها و موانع تغییر می‌کنند و همین تنوع به فیلم ضرباهنگ می‌دهد. بدن بلموندو در مرکز قاب می‌ماند و تماشاگر به‌روشنی درمی‌یابد که خطر و نمایش چگونه به هم پیوند خورده‌اند.
صحنه‌ها معمولاً از توضیح‌های طولانی پرهیز می‌کنند: موقعیت شکل می‌گیرد، قهرمان به دل آن می‌زند و کنش جای گفت‌وگو را می‌گیرد. از این نظر، فیلم به سنت ماجراجویی‌های مصور نزدیک است؛ هر لحظه می‌تواند تصویری مستقل و به‌یادماندنی باشد. بااین‌حال، همین وفور حادثه گاهی دست فیلم را در ساختن تنش دراماتیک می‌بندد.
وقتی خطرها پشت سر هم از راه می‌رسند، ممکن است فرصت کافی برای شکل‌گیری اضطراب یا پیامد عاطفی‌شان باقی نماند. تماشاگر سرگرم می‌شود، اما همیشه فرصت نمی‌یابد وزن واقعی آنچه بر شخصیت‌ها می‌گذرد احساس کند. کمدی، هجو و لحن بازیگوش کمدی فیلم از فاصله میان خطر واقعی و رفتار سبک‌بالانه شخصیت‌ها نیرو می‌گیرد.
آدرین با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که در فیلمی جدی می‌توانستند به بحران‌هایی نفس‌گیر تبدیل شوند؛ اما لحن بازیگوش اثر اجازه نمی‌دهد تنش برای مدت طولانی سنگین بماند. فیلم همچنین با الگوهای قصه‌های جاسوسی و ماجراجوییِ آن دوران شوخی می‌کند، بی‌آن‌که تماماً از هیجان همان الگوها چشم بپوشد.
« تعقیب‌وگریز به‌مثابه طراحی صحنه دو بروکا با درک خوبی از ظرفیت حرکت، صحنه‌های اکشن را بر پایه تنوع می‌سازد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این دوگانگی، هم موتور طنز است و هم سرچشمه بخشی از بی‌قاعدگی فیلم: اثر گاهی می‌خواهد ماجرا را جدی بگیریم و گاهی همان جدیت را به بازی بگیرد. شوخی‌ها نیز یکدست نیستند. بعضی از آن‌ها از موقعیت و اجرای بلموندو به‌خوبی نیرو می‌گیرند؛ برخی دیگر بیش از اندازه مکث می‌کنند یا تکرار می‌شوند و اثرشان را از دست می‌دهند.
همین نابرابری باعث می‌شود فیلم در لحظه‌هایی بسیار دلنشین باشد و در لحظه‌هایی دیگر، از شتاب طبیعی خود فاصله بگیرد. طنز آن بیشتر متکی بر حضور، حرکت و غافلگیری است تا ظرافت کلامی؛ بنابراین موفقیتش تا حد زیادی به همراهی تماشاگر با لحن سرخوش فیلم بستگی دارد. ریتم و انسجام؛ بهای حادثه‌پردازی «آن مرد از ریو» در نیمه آغازین، با معرفی سریع موقعیت و حرکت بی‌وقفه میان مکان‌ها، نیروی زیادی جمع می‌کند.
اما در ادامه، فیلم همیشه نمی‌تواند این شتاب را با همان میزان تازگی حفظ کند. برخی بخش‌ها کش می‌آیند و بعضی رخدادها بیشتر بهانه‌ای برای رساندن شخصیت‌ها به صحنه بعدی به نظر می‌رسند تا اجزایی که ضرورت روایی روشنی داشته باشند. در نتیجه، انسجام قصه گاهی زیر فشار انباشت موقعیت‌ها قرار می‌گیرد.
این ضعف را باید در نسبت با هدف فیلم سنجید. اگر انتظار ماجراجویی‌ای با پیرنگی محکم، تحول شخصیتی گسترده و گره‌گشایی‌های کاملاً دقیق باشد، اثر ناگزیر کمبودهایی نشان می‌دهد. اما اگر آن را همچون سفری پرحادثه و سرخوشانه ببینیم، پراکندگی‌اش کمتر آزاردهنده می‌شود. فیلم بیش از آن‌که بخواهد همه اجزا را در ساختاری فشرده و بی‌نقص جا دهد، به حرکت بعدی و تصویر بعدی دل می‌بندد؛ انتخابی که هم سرچشمه نشاط آن است و هم علت افت‌وخیزهایش.
« اما در ادامه، فیلم همیشه نمی‌تواند این شتاب را با همان میزان تازگی حفظ کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ماندگاری بصری و میراث ماجراجویی قدرت ماندگار فیلم در ترکیب کنش فیزیکی، چشم‌اندازهای چشم‌نواز و لحن کمیک آن است. «آن مرد از ریو» ماجراجویی را نه صرفاً در کشف راز، بلکه در تجربه عبور از فضاها و مواجهه با خطرهای پی‌درپی می‌بیند. همین نگاه، فیلم را به اثری پرتحرک و تصویری بدل می‌کند؛ صحنه‌هایی که بر پایه حرکت و مکان شکل می‌گیرند، گاه بیشتر از خود گره‌های داستانی در حافظه می‌مانند.
فیلم همچنین در خانواده آثاری قرار می‌گیرد که قهرمان عادی را به ماجراجویی‌ای بزرگ‌تر از زندگی روزمره پرتاب می‌کنند. اهمیتش تنها در تقلید یا هجو الگوهای شناخته‌شده نیست، بلکه در آمیختن آن‌ها با طنزی سبک و اجرایی بدنی است. بلموندو قهرمان را به نیرویی انسانی و کمی نامنظم تبدیل می‌کند؛ کسی که نه با شکوه اسطوره‌ای، بلکه با جسارت و چابکی از مانع‌ها می‌گذرد.
جمع‌بندی «آن مرد از ریو» فیلمی است که بیش از استحکام کامل قصه، بر انرژی بازیگر اصلی، جاذبه لوکیشن‌ها و لذت حرکت تکیه دارد. بهترین لحظه‌هایش زمانی پدید می‌آیند که بلموندو به دل تعقیب‌وگریزی تازه می‌زند و فیلم، بی‌اعتنا به منطق خشک، ماجرا را به تصویری زنده و سرگرم‌کننده بدل می‌کند.
در برابر، ریتم نیمه دوم گاه افت می‌کند، پیرنگ پراکنده می‌شود و شوخی‌ها همیشه به هدف نمی‌رسند. با وجود این کاستی‌ها، فیلم شور ماجراجویی خود را از دست نمی‌دهد. پایان‌بندی جمع‌وجور و شوخ‌طبعانه، همراه با چند تصویر و موقعیت ماندگار، حس رضایت‌بخشی از سفری پرهیاهو به‌جا می‌گذارد. این اثر بیش از آن‌که نمونه‌ای بی‌نقص از روایت کلاسیک باشد، دعوتی است به تماشای سینمایی که می‌خواهد سرگرم کند، حرکت بیافریند و تماشاگر را برای مدتی از جای خود بلند کند.
« اهمیتش تنها در تقلید یا هجو الگوهای شناخته‌شده نیست، بلکه در آمیختن آن‌ها با طنزی سبک و اجرایی بدنی است. »
ثبت دیدگاه