نقد و بررسی
نقد وکیل مدافع (The Attorney) | 2013
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم و افق تاریخی «The Attorney» ساختهٔ Yang Woo-seok، درام حقوقی کره‌ایِ سال ۲۰۱۳ است که از ماجرایی واقعی الهام می‌گیرد، بی‌آنکه خود را بازسازی مستندگونهٔ تاریخ بداند. فیلم به فضای اقتدارگرای کرهٔ جنوبی در آغاز دههٔ ۱۹۸۰ نظر دارد؛ دوره‌ای که اتهام‌های سیاسی می‌توانستند به ابزاری برای خاموش‌کردن صداهای مخالف بدل شوند.
پشتوانهٔ تاریخی اثر، پروندهٔ «بوریم» در سال ۱۹۸۱ است؛ بازداشت گروهی از دانشجویان و شهروندان به اتهام‌های ساختگیِ همدلی با کرهٔ شمالی. فیلم ماجرا را از دریچهٔ وکیلی پی می‌گیرد که سرگذشتش با زندگی وکیل حقوق بشری و رئیس‌جمهور پیشین کرهٔ جنوبی، Roh Moo-hyun، پیوند دارد. این زمینه در فیلم حکم پس‌زمینه‌ای تزئینی ندارد؛ برعکس، نیرویی است که معنای انتخاب‌های فردی را شکل می‌دهد.
«The Attorney» نه فقط دربارهٔ دفاع از متهمان، بلکه دربارهٔ نسبت میان قانون، قدرت و وجدان است: آیا قانون می‌تواند در برابر دستگاهی که آن را به خدمت گرفته است، همچنان ابزار عدالت باشد؟ فیلم پاسخ را در کنش‌های کوچک و ملموس جست‌وجو می‌کند، نه در خطابه‌های انتزاعی. از منفعت شخصی تا مسئولیت عمومی سونگ وو-سوک در آغاز، قهرمانی آرمانی یا مدافعی بالفطره برای ستمدیدگان نیست.
« این زمینه در فیلم حکم پس‌زمینه‌ای تزئینی ندارد؛ برعکس، نیرویی است که معنای انتخاب‌های فردی را شکل می‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
او وکیلی عمل‌گراست که پس از دشواری‌های اولیه، با پذیرش پرونده‌های مالیاتی و ملکی راهی برای پیشرفت حرفه‌ای می‌یابد. فیلم برای این مرحله از زندگی او وقت قابل‌توجهی می‌گذارد و همین انتخاب، هم نقطهٔ قوت دارد و هم هزینه‌ای روایی. از یک سو، تحول بعدی شخصیت را از دل زندگی عادی و خواسته‌های ملموسش بیرون می‌آورد؛ از سوی دیگر، مقدمه گاه بیش از اندازه کش می‌آید و رسیدن به هستهٔ سیاسی داستان را به تأخیر می‌اندازد.
این تأخیر، بااین‌حال، کارکردی دارد: فیلم نمی‌خواهد وو-سوک را از همان ابتدا قدیسی اخلاقی معرفی کند. او با انگیزه‌هایی شخصی و حرفه‌ای وارد ماجرا می‌شود و به‌تدریج درمی‌یابد که پروندهٔ تازه را نمی‌توان همچون معامله‌ای دیگر مدیریت کرد. دگرگونی او از مواجهه با رنج دیگران و دیدن پیامدهای واقعیِ سرکوب نیرو می‌گیرد.
هرچند گذار از خودمحوری به تعهد عمومی گاه ناگهانی و آشکارا احساساتی به نظر می‌رسد، زمینه‌چینی فیلم اجازه نمی‌دهد این تغییر کاملاً بی‌پایه جلوه کند. بازی‌ها و نیروی چهره‌ها Song Kang-ho بار اصلی فیلم را بر دوش می‌کشد و بازی‌اش، بیش از آنکه بر نمایش هیجان آشکار تکیه کند، بر تغییرات تدریجیِ رفتار و نگاه استوار است.
« فیلم برای این مرحله از زندگی او وقت قابل‌توجهی می‌گذارد و همین انتخاب، هم نقطهٔ قوت دارد و هم هزینه‌ای روایی. »
شخصیت‌ها و اجرا
وو-سوک در آغاز مردی پرتحرک، حسابگر و گاه خودنماست؛ اما در برخورد با پرونده، همان انرژی به شکلی دیگر جهت می‌گیرد. بازیگر این تغییر را با مکث‌ها، تردیدها و لحظه‌هایی از خشم مهارشده قابل لمس می‌کند. در نتیجه، شخصیت در بخش‌های پرشور فیلم نیز به مجموعه‌ای از شعارها فروکاسته نمی‌شود. Kim Young-ae در نقش مادرِ جوان بازداشت‌شده، رنج را با وقاری اندوه‌بار تصویر می‌کند؛ حضوری که بار عاطفی ماجرا را بی‌آنکه به اغراق متوسل شود، افزایش می‌دهد.
Yim Si-wan نیز در نقش جوانی که در مرکز اتهام‌ها قرار گرفته، شکنندگی و ترس را به شکلی باورپذیر منتقل می‌کند. در سوی دیگر، Kwak Do-won با بازی سرد و تهدیدآمیزش، چهرهٔ قدرت سرکوبگر را می‌سازد؛ شخصیتی که خطرش نه در فوران‌های نمایشی، بلکه در اطمینان بی‌رحمانه‌اش به حقانیت خود نهفته است.
بازی‌های مکمل، از جمله حضور Oh Dal-su، نیز به بافت اجتماعی فیلم گرما و تنوع می‌بخشند. فیلمنامه و کشمکش اخلاقی فیلمنامه، به‌جای آنکه پرونده را صرفاً معمایی حقوقی با مجموعه‌ای از شواهد و پاسخ‌ها سازد، آن را به میدان کشمکش بر سر حقیقت بدل می‌کند. در این جهان، مسئله فقط این نیست که چه اتفاقی افتاده؛ مسئله آن است که چه کسی حق دارد روایت رسمی را تعیین کند.
« بازیگر این تغییر را با مکث‌ها، تردیدها و لحظه‌هایی از خشم مهارشده قابل لمس می‌کند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
استفاده از متون و ایده‌های فکری به‌عنوان موضوع سوءتعبیر و اتهام‌سازی، نشان می‌دهد چگونه می‌توان دانایی و فرهنگ را نیز به مادهٔ خام پرونده‌سازی تبدیل کرد. با وجود این، فیلم در پرداخت برخی لحظه‌ها به الگوهای آشنای درام دادگاهی نزدیک می‌شود. کشف شاهد، گردآوری مستندات و رویارویی در دادگاه، همگی ظرفیت دراماتیک دارند، اما گاه مسیرشان قابل حدس است.
همچنین از آنجا که فیلم می‌خواهد هم داستانی شخصی و هم تصویری تاریخی ارائه دهد، مرز میان بازسازی واقعیت و آزادی روایی همیشه روشن نیست. این ابهام لزوماً ارزش اثر را از میان نمی‌برد، اما یادآوری می‌کند که با فیلمی داستانی و الهام‌گرفته از واقعیت روبه‌رو هستیم، نه گزارشی بی‌طرف و کامل از تاریخ.
کارگردانی، فضا و ریتم کارگردانی Yang Woo-seok در صحنه‌های دادگاه بیش از هر جا خود را نشان می‌دهد. دوربین صرفاً ثبت‌کنندهٔ گفت‌وگوها نیست؛ جایگاه افراد در فضا، فاصله‌ها و حرکت میان چهره‌ها، احساس محاصره و نابرابری را تقویت می‌کند. دادگاه در این فیلم فضایی خنثی نیست: صحنه‌ای است که در آن حقیقت باید در برابر قدرتی سازمان‌یافته مجال سخن‌یافتن پیدا کند.
« با وجود این، فیلم در پرداخت برخی لحظه‌ها به الگوهای آشنای درام دادگاهی نزدیک می‌شود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این انتخاب بصری به تنش کمک می‌کند، بی‌آنکه فیلم پیوسته به تدوین شتاب‌زده یا موسیقی پرحجم متوسل شود. ریتم اثر در مجموع گیراست، اما یکنواخت نیست. بخش‌های آغازین که زندگی کاری و خانوادگی وو-سوک را می‌سازند، نسبت به ادامهٔ فیلم آرام‌ترند؛ سپس با ورود پروندهٔ سیاسی، تنش به‌تدریج فشرده‌تر می‌شود.
این تفاوت، از نظر ساختاری قابل‌فهم است، ولی برای برخی تماشاگران ممکن است مقدمه را طولانی جلوه دهد. در مقابل، خویشتن‌داری کارگردان در نمایش خشونت، به اثر امکان می‌دهد بر پیامدهای انسانی آن تمرکز کند، نه بر شوک‌آفرینی صرف. سیاست، احساس و محدودیت‌های اثر «The Attorney» فیلمی آشکارا سیاسی است، اما سیاست را از مسیر تجربهٔ انسانی پیش می‌برد: مادری که به دنبال فرزندش می‌گردد، وکیلی که با سازوکارهای ناعادلانه روبه‌رو می‌شود و جوانانی که در معرض اتهام و خشونت قرار می‌گیرند.
همین پیوند، پیام فیلم را برای مخاطبی فراتر از آشنایان تاریخ کرهٔ جنوبی قابل‌درک می‌کند. پرسش اصلی، محدود به یک کشور یا دوره نیست؛ هرجا قدرت بتواند قانون را به پوششی برای سرکوب بدل کند، دفاع از حقیقت هزینه‌مند می‌شود. بااین‌حال، اثر گاهی برای برانگیختن عاطفه بیش از اندازه بر لحظه‌های آشکارا احساسی تکیه می‌کند.
« این انتخاب بصری به تنش کمک می‌کند، بی‌آنکه فیلم پیوسته به تدوین شتاب‌زده یا موسیقی پرحجم متوسل شود. »
جمع‌بندی
تحول وو-سوک در چند نقطه با سرعتی بیشتر از آنچه شخصیت‌پردازیِ پیشین اقتضا می‌کند رخ می‌دهد و بخش‌هایی از اوج دراماتیک، از قواعد شناخته‌شدهٔ ملودرام حقوقی پیروی می‌کنند. این کاستی‌ها از تأثیر فیلم نمی‌کاهند، اما مانع می‌شوند که آن را در تمام لحظات اثری ظریف و پیچیده بدانیم. صراحت اخلاقیِ فیلم نیروی آن است؛ گاه نیز همین صراحت، جای ابهام و پیچیدگی را تنگ می‌کند.
جمع‌بندی «The Attorney» درامی حقوقی و تاریخی است که با تکیه بر بازی محوریِ قدرتمند، فضاسازی پرتنش و پیوند میان تجربهٔ شخصی و بی‌عدالتی سیاسی، اثری اثرگذار می‌آفریند. مقدمهٔ طولانی، شتاب بعضی از تغییرات شخصیتی و آشنایی برخی تمهیدهای دادگاهی از محدودیت‌های آن‌اند؛ بااین‌همه، فیلم در تصویرکردن لحظه‌ای که موفقیت فردی دیگر برای شخصیت اصلی کافی نیست، نیرویی صادقانه دارد.
ارزش ماندگار اثر بیش از آنکه در غافلگیری‌های روایی باشد، در یادآوری مسئولیتی است که قانون، وجدان و انسان در برابر حقیقت بر عهده دارند.
« این کاستی‌ها از تأثیر فیلم نمی‌کاهند، اما مانع می‌شوند که آن را در تمام لحظات اثری ظریف و پیچیده بدانیم. »
ثبت دیدگاه