نقد و بررسی
نقد لذت زنانه (#Female Pleasure) | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
سکوتی که به تصویر درمی‌آید مستند «#Female Pleasure» به کارگردانی باربارا میلر، از موضوعی آغاز می‌کند که در بسیاری از جوامع همچنان با شرم، ممنوعیت و سکوت احاطه شده است: حق زنان بر بدن، میل و لذت خود. فیلم با همراهی پنج زن از زمینه‌های فرهنگی و مذهبی متفاوت، نشان می‌دهد که سرکوب جنسی زنان پدیده‌ای محدود به یک کشور یا سنت خاص نیست؛ صورت‌های آن تغییر می‌کند، اما سازوکارهای قدرت و کنترل در نقاط گوناگون جهان شباهت‌هایی تکان‌دهنده دارند.
اهمیت اثر، بیش از آنکه در ارائه پاسخی نهایی باشد، در واداشتن تماشاگر به شنیدن صداهایی است که معمولاً به حاشیه رانده می‌شوند. پنج صدا، پنج مسیر مقاومت ساختار فیلم بر پنج روایت فردی استوار است؛ روایت‌هایی که در کنار تفاوت‌هایشان، به نقطه‌ای مشترک می‌رسند: ایستادگی در برابر نظمی که بدن زن را موضوع تصمیم‌گیری دیگران می‌داند.
انتخاب چنین ساختاری به مستند امکان می‌دهد مسئله را از سطح شعارهای کلی فراتر ببرد و پیامدهای شخصی و اجتماعی آن را در زندگی آدم‌هایی ملموس کند. هر زن از جایگاهی متفاوت سخن می‌گوید، اما تجربه‌هایشان در زمینه‌هایی چون فشار جمعی، محدودیت‌های فرهنگی و مجازاتِ مخالفت با هنجارهای مسلط به هم نزدیک می‌شود.
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این چندصدایی، مهم‌ترین سرمایه روایی فیلم است. مخاطب با یک نمونه یگانه روبه‌رو نیست که بتواند آن را استثنا قلمداد کند؛ در عوض، تکرار مضمون‌ها در بسترهای متفاوت، از گستردگی مسئله حکایت می‌کند. بااین‌حال، فیلم بر همین پنج تجربه متمرکز می‌ماند و طبیعتاً نمی‌تواند همه تفاوت‌های طبقاتی، قومی، مذهبی و تاریخی میان زنان جهان را نمایندگی کند.
ارزش این روایت‌ها در جامعیت آماری نیست، بلکه در قدرتشان برای گشودن دریچه‌ای به بحثی وسیع‌تر است. بدن؛ میدان قدرت و حق انتخاب در مرکز اثر، مناقشه‌ای بنیادی قرار دارد: آیا زن صاحب بدن و میل خویش است، یا باید آن‌ها را با معیارهایی تعریف کند که خانواده، جامعه و نهادهای مذهبی برایش تعیین کرده‌اند؟
مستند این پرسش را از سطح نظری پایین می‌آورد و نشان می‌دهد که کنترل بدن چگونه می‌تواند در زبان روزمره، تربیت، داوری اخلاقی و قواعد اجتماعی رسوخ کند. در این چارچوب، لذت جنسی صرفاً موضوعی خصوصی نیست؛ به نشانه‌ای از عاملیت و استقلال بدل می‌شود. فیلم همچنین فرهنگ فراگیر پورنوگرافی را در کنار ساختارهای مردسالار قرار می‌دهد و از فاصله میان تصویرهای رایج از جنسیت و رابطه‌ای مبتنی بر احترام و برابری سخن می‌گوید.
« این چندصدایی، مهم‌ترین سرمایه روایی فیلم است. »
شخصیت‌ها و اجرا
این رویکرد، موضوع را به تقابل ساده میان آزادی و ممنوعیت فرو نمی‌کاهد. مسئله فقط اجازه‌دادن یا ندادن نیست؛ پرسش این است که چه کسی میل را تعریف می‌کند، چه کسی از آن بهره می‌برد و آیا صمیمیت می‌تواند بر پایه رضایت و خواست متقابل شکل بگیرد. تأکید فیلم بر امکان رابطه‌ای برابر میان زنان و مردان، به پیام آن وجهی سازنده می‌دهد و از محصورماندنش در نقد صرف جلوگیری می‌کند.
روایت‌گری همدلانه و بی‌پرده باربارا میلر رویکردی همدلانه دارد، اما همدلی در اینجا به معنای نرم‌کردن واقعیت نیست. دوربین به تجربه‌هایی نزدیک می‌شود که بیانشان هزینه دارد و اجازه می‌دهد شخصیت‌ها با صدا و حضور خود سخن بگویند. همین نزدیکی، به فیلم نیروی عاطفی می‌بخشد: تماشاگر فقط با یک بحث اجتماعی مواجه نیست، بلکه با انسان‌هایی روبه‌رو می‌شود که برای حق تعریف‌کردن زندگی خویش ایستادگی می‌کنند.
در عین حال، لحن اثر به تلخی و خشم محض محدود نمی‌شود. لحظات گرما و طنز، که در کنار موضوعات سنگین قرار می‌گیرند، به روایت مجال تنفس می‌دهند و شخصیت‌ها را از جایگاه نمادهای صرف بیرون می‌آورند. آنان نه فقط نماینده یک مسئله، بلکه آدم‌هایی با شوخ‌طبعی، تردید و نیروی زندگی‌اند. این تعادل، فیلم را برای مخاطب قابل‌تماشاتر می‌کند، بی‌آنکه جدیت تجربه‌های مطرح‌شده را کم‌رنگ سازد.
« این رویکرد، موضوع را به تقابل ساده میان آزادی و ممنوعیت فرو نمی‌کاهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
شکل مستند و ریتم روایت «#Female Pleasure» از کنار هم قراردادن تجربه‌های شخصی، بحثی جهانی می‌سازد. پیوند میان این روایت‌ها به اثر وحدت موضوعی می‌دهد و اجازه می‌دهد شباهت‌های میان جوامع گوناگون دیده شود. انتخاب شخصیت‌هایی از فرهنگ‌ها و محیط‌های متفاوت نیز به قاب فیلم تنوع می‌بخشد و مانع می‌شود مسئله صرفاً در چارچوب یک جامعه یا سنت خاص فهمیده شود.
اما همین گستردگی، محدودیت ساختاری فیلم را نیز آشکار می‌کند. موضوعاتی چون سرکوب جنسی، نقش دین، پورنوگرافی، خشونت اجتماعی و حق انتخاب، هرکدام ظرفیت یک پژوهش مستقل را دارند. مستند ناچار است میان آن‌ها حرکت کند و در نتیجه، بعضی بحث‌ها تنها به‌اجمال طرح می‌شوند. گاه سرعت گذار از یک تجربه به تجربه دیگر، فرصت کافی برای پرداختن به زمینه تاریخی و سازوکارهای درونی هر جامعه فراهم نمی‌کند.
فیلم در ایجاد ارتباط میان نمونه‌ها موفق است، اما همیشه زمان لازم برای واکاوی تفاوت‌هایشان را ندارد. نسبت دین، فرهنگ و پیچیدگی اجتماعی یکی از جسورانه‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین جنبه‌های اثر، نقد نقش نهادهای دینی و فرهنگی در محدودکردن زنان است. فیلم از مواجهه مستقیم با تابوها پرهیز نمی‌کند و نشان می‌دهد چگونه اقتدار سنتی می‌تواند بدن و میل زنان را به موضوع نظارت بدل سازد.
« شکل مستند و ریتم روایت «#Female Pleasure» از کنار هم قراردادن تجربه‌های شخصی، بحثی جهانی می‌سازد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
چنین رویکردی، نیروی انتقادی اثر را بالا می‌برد و تماشاگر را با پرسش‌هایی دشوار روبه‌رو می‌کند. بااین‌حال، تمرکز بر سازوکارهای سرکوب گاهی مجال پرداختن به تنوع درونی دین‌ها و فرهنگ‌ها را محدود می‌کند. سنت‌ها مجموعه‌هایی یکپارچه و بی‌تغییر نیستند؛ درون هرکدام می‌توان صداهای مخالف، تفسیرهای متفاوت و کوشش‌هایی برای بازسازی رابطه میان ایمان، جنسیت و برابری یافت.
اگر این لایه‌ها کمتر دیده شوند، خطر آن وجود دارد که مخاطب پیچیدگی یک فرهنگ را به تصویری یگانه فروبکاهد. این کاستی از اهمیت نقد فیلم نمی‌کاهد، اما یادآور می‌شود که برای فهم کامل موضوع، باید میان نهادهای قدرت، باورهای فردی و تجربه‌های متنوع اعضای یک جامعه تمایز گذاشت. دستاوردها و محدودیت‌ها قدرت اصلی مستند در پیوندزدن امر شخصی به ساختارهای اجتماعی است.
روایت زنان، بحثی انتزاعی درباره مردسالاری را به تجربه‌ای انسانی تبدیل می‌کند و پیام برابری را از راه حضور و کنش شخصیت‌ها پیش می‌برد. فیلم همچنین به‌جای تصویرکردن رهایی به‌عنوان مفهومی صرفاً فردی، آن را با حق انتخاب، احترام متقابل و امکان رابطه‌ای صمیمانه پیوند می‌زند. در سوی دیگر، گستردگی موضوعات در زمان محدود، به ناهمواری‌هایی در عمق تحلیل می‌انجامد؛ برخی مسائل بیش از آنکه موشکافی شوند، نشانه‌گذاری می‌شوند.
« چنین رویکردی، نیروی انتقادی اثر را بالا می‌برد و تماشاگر را با پرسش‌هایی دشوار روبه‌رو می‌کند. »
جمع‌بندی
افزون بر این، پنج روایت هرچند پرقدرت‌اند، تمام طیف تجربه‌های زنان را در بر نمی‌گیرند. این محدودیت‌ها را می‌توان تا حدی پیامد انتخابی دانست که فیلم برای ایجاد تصویری فرامرزی برگزیده است: گستره‌ای قابل‌توجه، اما نه پژوهشی جامع درباره همه شکل‌های جنسیت و قدرت. جمع‌بندی «#Female Pleasure» مستندی شجاعانه و اثرگذار است که با تکیه بر پنج صدای متمایز، سکوت پیرامون بدن و لذت زنان را به موضوع گفت‌وگو بدل می‌کند.
همدلی با شخصیت‌ها، تعادل میان نقد اجتماعی و لحظات انسانی، و تأکید بر حق انتخاب، به اثر نیرویی ماندگار می‌بخشند. در عین حال، شتاب ناگزیر در پرداختن به موضوعات گسترده و ساده‌شدن گاه‌به‌گاه پیچیدگی‌های فرهنگی، از ظرفیت تحلیلی آن می‌کاهد. حاصل، فیلمی است که بیش از آنکه پرونده بحث را ببندد، آن را با صراحت می‌گشاید: دعوتی برای بازاندیشی در اینکه برابری، میل و صمیمیت چگونه می‌توانند در جهانی شکل بگیرند که هنوز بدن زنان را میدان منازعه می‌بیند.
« افزون بر این، پنج روایت هرچند پرقدرت‌اند، تمام طیف تجربه‌های زنان را در بر نمی‌گیرند. »
ثبت دیدگاه