وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

فرسودگی شهرت و میل به آغاز دوباره «The Comedian» ساختهٔ Taylor Hackford، بیش از آنکه دربارهٔ خنده باشد، دربارهٔ دشواریِ زیستن زیر سایهٔ تصویری است که دیگران از آدم ساخته‌اند. جکی برک، کمدینی سالخورده و روزگاری محبوب، در وضعیتی گرفتار است که بسیاری از چهره‌های مشهور با آن آشنایند: مخاطبان گذشته را دوست دارند، اما نه لزوماً هنرمندِ اکنون را.

آنان از او بازآفرینیِ شخصیت تلویزیونی قدیمی‌اش را می‌خواهند؛ حال آنکه جکی می‌کوشد صدایی تازه پیدا کند و ثابت کند هنوز چیزی برای گفتن دارد. این کشمکش بالقوه می‌توانست هستهٔ دراماتیک نیرومندی بسازد: هنرمندی که باید میان نوستالژیِ مخاطب و نیاز درونی خود به تغییر راهی بیابد. فیلم این ایده را به‌روشنی طرح می‌کند، اما کمتر آن را می‌کاود.

جکی مدام با گذشته روبه‌رو می‌شود، ولی تجربه‌ها به‌ندرت او را به بازاندیشی عمیق وادار می‌کنند. در نتیجه، مضمونِ فرسودگیِ شهرت حاضر است، اما از تبدیل شدن به پرسشی دردناک و ماندگار بازمی‌ماند. جکی برک؛ جذابیت در دلِ زنندگی Robert De Niro در نقش جکی حضوری پرتحرک و تماشایی دارد. او شخصیت را با تندی، غرور و نوعی شتاب عصبی می‌سازد؛ مردی که شوخی را هم ابزار اجرا می‌داند و هم سپری در برابر آسیب‌پذیری.

جکی بی‌پرده و آزارنده است، اما گاهی از لابه‌لای خودنمایی‌اش می‌توان تنهایی و نگرانیِ کسی را دید که نمی‌داند پس از محو شدن شهرت چه چیزی از او باقی می‌ماند. بااین‌حال، بازی پرانرژی دنیرو همیشه به شخصیت‌پردازی ژرف‌تر نمی‌انجامد. جکی بیشتر در همان مدارِ آشنای پرخاش و خودبزرگ‌بینی می‌چرخد و فیلم به‌ندرت نشان می‌دهد که این رفتارها چگونه در او شکل گرفته‌اند یا چه بهایی برایش داشته‌اند.

« فیلم این ایده را به‌روشنی طرح می‌کند، اما کمتر آن را می‌کاود. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

تماشاگر می‌تواند از حضور بازیگر لذت ببرد، اما دشوار است که پیوندی عاطفی و پایدار با شخصیت برقرار کند. مسئله تنها دوست‌داشتنی نبودن جکی نیست؛ فیلم فرصت کافی نمی‌دهد تا ناسازگاری‌هایش به معنایی پیچیده‌تر بدل شوند. کمدیِ توهین‌آمیز و مسئلهٔ خنده کمدیِ جکی بر شوخی‌های رکیک، تحقیر و عبور از مرزهای متعارف تکیه دارد.

این لحن با تصویری که فیلم از او می‌سازد هماهنگ است: مردی که می‌خواهد با بی‌پروایی مخاطب را وادار به واکنش کند، حتی اگر آن واکنش خشم یا انزجار باشد. گاه همین جسارت، صحنه‌هایی زنده و سرگرم‌کننده می‌آفریند؛ تماشاگر حس می‌کند با کمدینی طرف است که از خطرِ بدنام شدن نمی‌ترسد. اما مرز باریکی میان نمایشِ یک کمدینِ زننده و ساختنِ کمدیِ موفق وجود دارد.

فیلم بارها شوخی‌های تند را پیش می‌کشد، بی‌آنکه همیشه ضربهٔ نهایی یا ظرافت لازم را به آنها بدهد. تکرار لحن توهین‌آمیز نیز اثر آن را کاهش می‌دهد: آنچه در ابتدا می‌تواند نشانهٔ سرکشی باشد، به‌تدریج بدل به عادتی یکنواخت می‌شود. در اینجا فیلم گاهی از مخاطب انتظار دارد که صرفِ بی‌پروایی را با بامزگی یکی بگیرد؛ حال آنکه خودِ اثر به‌قدر کافی به این پرسش نمی‌پردازد که جکی چه چیزی را پشت شوخی‌هایش پنهان می‌کند.

هارمونی و رابطه‌ای نابرابر از نظر پرداخت آشنایی جکی با هارمونی، در جریان خدمات اجتماعی او، مسیر داستان را به سوی رابطه‌ای تازه می‌برد. هارمونی با Leslie Mann بازی می‌شود و حضورش قرار است در برابر خشونت زبانی و خودمحوریِ جکی، امکان همدلی و تغییر را نمایندگی کند. میان این دو گاه نوعی کشش و هم‌نشینیِ نامنتظر شکل می‌گیرد؛ رابطه‌ای که می‌توانست دو شخصیتِ زخمی را به مواجهه‌ای صادقانه با خود وادارد.

« تماشاگر می‌تواند از حضور بازیگر لذت ببرد، اما دشوار است که پیوندی عاطفی و پایدار با شخصیت برقرار کند. »

شخصیت‌ها و اجرا

با این همه، هارمونی بیش از آنکه به‌عنوان شخصیتی مستقل و کامل رشد کند، در خدمت حرکت جکی قرار می‌گیرد. پیشینه و گرفتاری‌های او مطرح می‌شوند، اما همیشه با عمقی متناسب دنبال نمی‌شوند. از همین رو، رابطهٔ مرکزی فیلم گاهی به‌جای آنکه حاصل تحول تدریجی دو انسان باشد، بیشتر به ابزاری برای پیش بردن روایت شباهت پیدا می‌کند.

تفاوت سن و تجربهٔ این دو نیز ظرفیت دراماتیک فراوانی دارد، اما فیلم آن را به اندازهٔ کافی به موضوعی جدی و پیچیده تبدیل نمی‌کند. جهان پشت صحنه و بازیگران مکمل یکی از امتیازهای فیلم، فضایی است که از صحنه‌های اجرا و باشگاه‌های کمدی نیویورک می‌سازد. حضور کمدین‌های واقعی و چهره‌های شناخته‌شده در نقش خودشان، به محیط اجرا کیفیتی زنده می‌دهد؛ گویی فیلم گهگاه به جایگاه تماشاگر در یک باشگاه کمدی نزدیک می‌شود.

این جزئیات برای داستانی دربارهٔ حرفهٔ اجراگر مهم‌اند، زیرا شهرت جکی را از یک مفهوم انتزاعی به رابطه‌ای مستقیم با صحنه، سالن و مخاطب پیوند می‌زنند. بازیگران مکمل نیز مجموعه‌ای چشمگیر پدید می‌آورند. Danny DeVito در نقش برادر جکی، Jimmy، زمینهٔ مناسبی برای کشمکش‌های خانوادگی فراهم می‌کند؛ حضور Edie Falco در نقش مدیر برنامهٔ او نیز یادآور فشارهای عملیِ حرفه‌ای است.

Harvey Keitel و دیگر بازیگران، به جهان فیلم وزن و شخصیت می‌بخشند. مشکل آنجاست که شمار فراوان چهره‌ها و خرده‌روایت‌ها، همیشه به انسجام بیشتر منجر نمی‌شود. بعضی حضورها جذاب‌اند، اما بیشتر به لحظه‌هایی پراکنده شباهت دارند تا اجزای ضروریِ یک درامِ یکپارچه. ریتم و ساختار روایی فیلم با ایده‌هایی متعدد آغاز می‌شود: زوال شهرت، کمدیِ بی‌پروا، پیوند خانوادگی، مسئولیت‌پذیری و امکان بازسازیِ زندگی.

« با این همه، هارمونی بیش از آنکه به‌عنوان شخصیتی مستقل و کامل رشد کند، در خدمت حرکت جکی قرار می‌گیرد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

اما این خطوط داستانی با نیرویی برابر پرورده نمی‌شوند. روایت از موقعیتی به موقعیت دیگر می‌رود و گاه چنین می‌نماید که مجموعه‌ای از صحنه‌ها در کنار هم قرار گرفته‌اند، بی‌آنکه هرکدام به‌روشنی پیامد صحنهٔ پیشین باشند. این پراکندگی به‌ویژه در بخش‌هایی که باید فشار عاطفی یا حرفه‌ای بر جکی را افزایش دهند، محسوس است.

مدت‌زمان نسبتاً طولانی فیلم نیز این مسئله را برجسته‌تر می‌کند. برخی صحنه‌ها بیش از اندازه ادامه می‌یابند و بعضی خرده‌روایت‌ها بدون آنکه به تحول شخصیت‌ها کمک تعیین‌کننده‌ای کنند، فضای داستان را اشغال می‌کنند. حاصل، اثری است که لحظات قابل‌توجه کم ندارد، اما در پیوند دادن آنها به یک قوس رواییِ محکم با دشواری روبه‌روست.

فیلم می‌خواهد هم کمدیِ پشت صحنه باشد، هم درامی دربارهٔ پیری و تنهایی و هم روایتی عاشقانه؛ این آمیزه گاهی غنا می‌آفریند، اما در مجموع به پراکندگی می‌انجامد. آنچه فیلم به‌درستی می‌بیند با وجود کاستی‌ها، «The Comedian» نگاهی قابل‌توجه به شکاف میان شخصیتِ صحنه‌ای و انسانِ پشت آن دارد.

جکی روی صحنه می‌تواند تند و مسلط به نظر برسد، اما بیرون از آن، در روابطش با خانواده، همکاران و کسانی که تازه با آنها آشنا می‌شود، چندان توانمند نیست. فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که مهارت در اجرا، الزاماً به معنای تواناییِ ارتباط با دیگران نیست. گاه شوخی وسیلهٔ تسلط بر جمع است؛ گاه نیز پناهگاهی برای فرار از گفت‌وگویی صادقانه.

« اما این خطوط داستانی با نیرویی برابر پرورده نمی‌شوند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

همچنین اثر در ثبت سازوکار نوستالژی نکته‌ای ظریف دارد: مخاطب ممکن است هنرمند را نه برای آنچه اکنون هست، بلکه برای تصویری که از گذشته در ذهن دارد بخواهد. این وضعیت برای جکی آزارنده است، زیرا محبوبیت قدیمی‌اش هم سرمایهٔ اوست و هم قفسی که راه حرکت را می‌بندد. افسوس که فیلم بیشتر این ایده را طرح می‌کند تا آنکه پیامدهایش را تا پایان در تار و پود شخصیت‌پردازی بگستراند.

جمع‌بندی «The Comedian» اثری است با بازی محوریِ پرانرژی، محیطی زنده و ایده‌ای مرکزی که ظرفیت یک درام تلخ و هوشمندانه را در خود دارد. Robert De Niro در نقش جکی برک حضوری دیدنی دارد و فضای پشت صحنهٔ کمدی، لحظاتی اصیل و سرگرم‌کننده می‌آفریند. در سوی دیگر، تکرار شوخی‌های زننده، کش‌دار شدن بخش‌هایی از روایت و کم‌عمقیِ تحول شخصیت‌ها مانع می‌شود فیلم به اندازهٔ بلندپروازی‌هایش اثرگذار باشد.

حاصل، فیلمی نامتوازن است: گاه پرجنب‌وجوش و جذاب، گاه پراکنده و فرسوده؛ اثری که دربارهٔ هنرمندی سخن می‌گوید که می‌خواهد از گذشته فراتر برود، اما خود نیز نمی‌تواند از ظرفیت‌های نیمه‌تمامش عبور کند.

« این وضعیت برای جکی آزارنده است، زیرا محبوبیت قدیمی‌اش هم سرمایهٔ اوست و هم قفسی که راه حرکت را می‌بندد. »