نقد و بررسی
نقد روزی روزگاری در چین ۳ (Once Upon a Time in China III) | 1993
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازگشت استاد وونگ به صحنه‌ای آکنده از رقابت «Once Upon a Time in China III» ساختهٔ Tsui Hark، بار دیگر Jet Li را در نقش استاد وونگ فی‌هونگ به مرکز روایتی تاریخی و رزمی می‌آورد؛ اما این بار محور اصلی ماجرا نه فقط رویارویی با تهدیدهای سیاسی، بلکه مسابقهٔ رقص شیر است: نمایشی که قرار است توانایی‌های رزمی و شکوه سنت‌های چین را به رخ بکشد.
در پس این رقابت، جاه‌طلبی، رقابت‌های شخصی و نقشه‌ای برای ترور شکل می‌گیرد و وونگ ناچار می‌شود میان نمایش عمومی مهارت‌ها و خطرهای پنهان آن تعادل برقرار کند. فیلم از همان آغاز می‌کوشد سرگرمی پرتحرک را با دغدغه‌ای ملی پیوند بزند. در جهان داستان، رقص شیر چیزی بیش از مسابقه‌ای آیینی است؛ صورت نمایشیِ غرور جمعی و میدان سنجش اعتبار گروه‌ها و استادان رزمی به شمار می‌آید.
همین ایده به فیلم امکان می‌دهد که صحنه‌های پرزرق‌وبرق و نبردهای تن‌به‌تن را در بستری تاریخی قرار دهد، هرچند پیوند این لایه‌ها همیشه به یک اندازه محکم نیست. رقص شیر؛ نمایش و نبرد در یک قاب برجسته‌ترین دستاورد فیلم در صحنه‌هایی است که رقص شیر را به زبان سینماییِ کنش بدل می‌کنند. حرکت‌های هماهنگ اجراکنندگان، وزن و حجم سرهای رنگین شیر و بازی با ارتفاع و تعادل، به این بخش‌ها کیفیتی دیداری و پرجنب‌وجوش می‌بخشد.
« فیلم از همان آغاز می‌کوشد سرگرمی پرتحرک را با دغدغه‌ای ملی پیوند بزند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
دوربین صرفاً تماشاگر یک نمایش سنتی نیست؛ پیوسته می‌کوشد سرعت، خطر و مهارت بدنی اجراکنندگان را به حس تماشاگر منتقل کند. در این لحظه‌ها، مرز میان آیین، ورزش و مبارزه عمداً باریک می‌شود. این انتخاب از نظر مضمونی نیز هوشمندانه است: رقص شیر تصویری از جمع و هماهنگی می‌سازد، حال آن‌که مبارزه‌های تن‌به‌تن بر مهارت فردی تکیه دارند.
فیلم از کنار هم گذاشتن این دو، نوعی کشاکش میان نمایش قدرت گروهی و توانایی شخصی می‌آفریند. با این حال، تمرکز زیاد بر مسابقه در بخش پایانی اثر به نقطه‌ضعف هم تبدیل می‌شود. تکرار حرکت‌ها و طولانی‌شدن نمایش، از شگفتی اولیه می‌کاهد و ضرباهنگی را که فیلم تا آن زمان ساخته، کند می‌کند. جت لی و جاذبهٔ آرام وونگ Jet Li در نقش وونگ فی‌هونگ بیش از آن‌که با پرگویی یا نمایش احساسات اغراق‌آمیز توجه جلب کند، از وقار و خویشتن‌داری شخصیت بهره می‌گیرد.
حضور او نوعی ثبات اخلاقی به فیلم می‌دهد: وونگ در میانهٔ رقابت‌ها و دسیسه‌ها، اهل واکنش شتاب‌زده نیست و اقتدارش را با کنترل و مهارت نشان می‌دهد. این آرامش، در تقابل با غرور رقیبان و آشوب پیرامون مسابقه، شخصیت را به تکیه‌گاه روایی فیلم بدل می‌کند. در کنار این وجه قهرمانانه، رابطهٔ عاطفی و دستپاچهٔ شخصیت‌های اصلی گرمایی انسانی به داستان می‌بخشد.
« در این لحظه‌ها، مرز میان آیین، ورزش و مبارزه عمداً باریک می‌شود. »
شخصیت‌ها و اجرا
لحظه‌های سبک‌تر، وونگ را از تصویر قهرمانی دور می‌کنند که فقط برای مبارزه ساخته شده است. این شوخی‌ها و مکث‌های عاطفی، اگرچه همیشه به خط اصلی داستان گره نمی‌خورند، به فیلم تنوع می‌دهند و از سنگینی فضای تاریخی و سیاسی می‌کاهند. همین آمیزهٔ جدیت و لطافت، یکی از دلایل دلپذیری اثر است.
داستانی با چند مسیر نابرابر ضعف اساسی فیلم در سازمان روایی آن دیده می‌شود. مسابقهٔ رقص شیر، توطئهٔ ترور، رقابت با دشمنان شخصی و کشمکش‌های عاطفی، همگی ظرفیت ساختن داستانی پرکشش را دارند؛ اما گاه چنان در کنار هم قرار می‌گیرند که به جای تقویت متقابل، توجه را از یکدیگر می‌ربایند. برخی رخدادها بیشتر بهانه‌ای برای رسیدن به صحنهٔ بعدی یا نمایش مهارت رزمی به نظر می‌رسند تا گامی ضروری در تحول داستان.
این پراکندگی سبب می‌شود که تنش فیلم پیوسته بالا نرود. ماجرا لحظاتی پرانرژی و سرگرم‌کننده دارد، اما میان آن‌ها بخش‌هایی دیده می‌شود که پیوند دراماتیک روشنی با مسیر اصلی ندارند. تماشاگر می‌تواند از هر صحنه به‌تنهایی لذت ببرد، ولی همیشه احساس نمی‌کند که همهٔ آن‌ها اجزای یک ساختار روایی منسجم‌اند.
« لحظه‌های سبک‌تر، وونگ را از تصویر قهرمانی دور می‌کنند که فقط برای مبارزه ساخته شده است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
نتیجه، اثری است که در لحظه‌های دیداری‌اش نیرومندتر از پی‌رنگ کلی خود عمل می‌کند. رقیبان و کمبود تهدید دراماتیک وونگ برای آن‌که قهرمانی باورپذیر باشد، باید با نیرویی روبه‌رو شود که هم در مهارت و هم در اراده، چالشی واقعی ایجاد کند. فیلم رقیبانی متکبر و فریبکار پیش روی او می‌گذارد، اما این شخصیت‌ها به‌ندرت به نیروی منفیِ متمرکز و به‌یادماندنی بدل می‌شوند.
آنان می‌توانند مانع بسازند و آشوب بیافرینند، ولی انگیزه‌ها و حضورشان آن‌قدر پرورده نیست که خطر را در تمام طول فیلم زنده نگه دارد. به همین دلیل، برخی درگیری‌ها از نظر جسمانی هیجان‌انگیزند، اما از نظر عاطفی وزن کمتری دارند. فیلم می‌تواند مهارت و خطر را در حرکت‌ها نشان دهد، اما دشوارتر می‌تواند حس کند که شکست قهرمان پیامدی عمیق خواهد داشت.
این نابرابری میان نیروی صحنه‌های مبارزه و ضعف نسبی کشمکش دراماتیک، از مهم‌ترین محدودیت‌های اثر است. طراحی مبارزه و زبان تصویری طراحی مبارزه‌ها همچنان از جذابیت‌های اصلی فیلم به شمار می‌رود. کنش‌ها بر چابکی، هماهنگی و استفادهٔ خلاقانه از محیط متکی‌اند و به جای آن‌که صرفاً رشته‌ای از ضربه‌ها باشند، اغلب کیفیت نمایشی دارند.
« نتیجه، اثری است که در لحظه‌های دیداری‌اش نیرومندتر از پی‌رنگ کلی خود عمل می‌کند. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
مهارت بدنی Jet Li نیز به این صحنه‌ها وضوح و اعتماد می‌بخشد؛ تماشاگر می‌تواند مسیر حرکت‌ها و منطق هر برخورد را دنبال کند. چنین شفافیتی در فیلم‌های رزمی اهمیت زیادی دارد، زیرا هیجان هنگامی اثرگذارتر است که کنش درهم‌وبرهم و مبهم نشود. با این همه، انرژی و خلاقیت مبارزه‌ها در همه‌جا یکسان نیست.
بعضی لحظه‌ها بیشتر به‌خاطر حضور قهرمان و زیبایی اجرای بدنی‌شان به یاد می‌مانند تا تازگی طراحی‌شان. در قیاس با قسمت‌های پیشین مجموعه، فیلم گاهی بیش از آن‌که ایده‌ای تازه برای مبارزه عرضه کند، بر جاذبهٔ آشنای قهرمان و نمایش بزرگ مسابقه تکیه می‌کند. حاصل، تجربه‌ای دیدنی است که در اوج‌هایش برق می‌زند، اما پیوسته آن برق را حفظ نمی‌کند.
رنگ، فضا و لذت تماشا فیلم از فضای رنگارنگ و پرتحرک خود برای زنده‌کردن جهان داستان بهره می‌گیرد. حرکت در مکان‌های عمومی، حضور گروه‌های گوناگون و انبوهی از جزئیات بصری، حس اجتماع و رقابت را تقویت می‌کنند. این شلوغی، با موضوع مسابقه سازگار است: شهر و میدان نمایش به صحنه‌ای بدل می‌شوند که در آن اعتبار، سنت و قدرت در معرض دید همگان قرار می‌گیرند.
« چنین شفافیتی در فیلم‌های رزمی اهمیت زیادی دارد، زیرا هیجان هنگامی اثرگذارتر است که کنش درهم‌وبرهم و مبهم نشود. »
جمع‌بندی
لحن اثر نیز میان جدیت تاریخی، هیجان رزمی و شوخی‌های سبک رفت‌وآمد می‌کند. این تنوع به فیلم نیروی سرگرم‌کننده می‌دهد، گرچه گاهی انسجام احساسی آن را کاهش می‌دهد. برخی بخش‌ها چنان بر جذابیت لحظه‌ای تکیه دارند که از پرداخت پیامدهای رخدادها بازمی‌مانند. با وجود این، سرزندگی بصری و بازی پرانرژی گروه بازیگران کمک می‌کند فیلم حتی در بخش‌های روایی کم‌رمق‌تر نیز تماشایی بماند.
جمع‌بندی «Once Upon a Time in China III» اثری است که بهترین توانایی‌هایش را در بدن، حرکت و نمایش جمعی پیدا می‌کند. رقص شیر و صحنه‌های رزمی به فیلم هویتی دیداری می‌بخشند؛ Jet Li نیز با کاریزما و وقار خود، مرکز ثقل قابل‌اعتمادی برای روایت فراهم می‌آورد. رابطهٔ شیرین و دستپاچهٔ شخصیت‌های اصلی و فضای رنگارنگ داستان، به آن گرما و سرزندگی می‌دهند.
در سوی دیگر، داستان گاه پراکنده می‌شود، خط‌های روایی به اندازهٔ کافی در هم نمی‌تنند و کمبود یک نیروی منفیِ واقعاً تهدیدکننده از کشش برخی درگیری‌ها می‌کاهد. طولانی‌شدن مسابقهٔ پایانی نیز از اثرگذاری آن می‌کاهد. با این همه، فیلم همچنان تجربه‌ای خوش‌تماشا و پرجنب‌وجوش است؛ اثری که اگرچه در انسجام و اوج‌گیری دراماتیک به ظرفیت کامل خود نمی‌رسد، در ترکیب هنر رزمی، آیین نمایشی و حضور کاریزماتیک قهرمان، لحظه‌های به‌یادماندنی می‌آفریند.
« لحن اثر نیز میان جدیت تاریخی، هیجان رزمی و شوخی‌های سبک رفت‌وآمد می‌کند. »
ثبت دیدگاه