وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

خیالِ کودکانه در برابر واقعیت بی‌رحم «Rita» ساختهٔ Jayro Bustamante، وحشتی را از دل موقعیتی واقعی و اجتماعی بیرون می‌کشد: ریتای سیزده‌ساله از خانه‌ای آکنده از آزار می‌گریزد، اما پناهگاه تازه‌اش، مرکز نگهداری دولتی، به جهانی بسته و سرکوبگر بدل می‌شود. دختران آنجا نه فقط از آزادی محروم‌اند، بلکه در معرض نظمی قرار دارند که به نام مراقبت، خشونت و تحقیر را عادی می‌کند.

فیلم از همین تناقض نیروی اصلی‌اش را می‌گیرد: جایی که باید پناه باشد، خود به تهدید بدل شده است. بااین‌حال، «Rita» قصه‌اش را در قالب یک درام واقع‌گرا و مستقیم روایت نمی‌کند. جهان دختران با خیال، پیشگویی و موجودات جادویی درهم می‌آمیزد؛ گویی ذهن ریتا برای دوام آوردن، واقعیت را به زبان افسانه ترجمه می‌کند.

این انتخاب هم به فیلم تشخص می‌دهد و هم فاصله‌ای میان مخاطب و رنج شخصیت‌ها ایجاد می‌کند؛ فاصله‌ای که گاه شاعرانه و مؤثر است و گاه ممکن است مانع درگیری عاطفی شود. فانتزی به‌مثابه پناه و ابزار روایت وجه خیال‌پردازانهٔ فیلم زینتی بر سطح داستان نیست؛ در بافت تجربهٔ دختران ریشه دارد. افسانه، جادو و تصویرهای خواب‌گون به آن‌ها امکان می‌دهد در جهانی که اختیار اندکی بر آن دارند، تصوری از قدرت و رهایی بسازند.

« فیلم از همین تناقض نیروی اصلی‌اش را می‌گیرد: جایی که باید پناه باشد، خود به تهدید بدل شده است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

خیال در اینجا نه انکار واقعیت، بلکه سازوکاری برای تاب آوردن در برابر آن است. همین هم‌نشینیِ خیال کودکانه با خشونت نهادی، تلخی فیلم را عمیق‌تر می‌کند: هرچه تصویرها رؤیایی‌تر می‌شوند، حضور واقعیت خشن پشت آن‌ها ملموس‌تر به چشم می‌آید. اما این شیوهٔ بیان نیازمند مشارکت فعال تماشاگر است.

فیلم همیشه مرز میان آنچه در ذهن شخصیت‌ها می‌گذرد و آنچه در جهان بیرونی رخ می‌دهد، به‌روشنی توضیح نمی‌دهد. ابهام، در بخش‌هایی به فضای رازآلود اثر کمک می‌کند؛ در بخش‌هایی دیگر، ممکن است انسجام روایت را کم‌رنگ سازد. تماشاگرانی که قصه‌ای سرراست و علت‌ومعلولی می‌خواهند، احتمالاً با این زبان نمادین ارتباط آسانی برقرار نمی‌کنند.

ریتا و بازی‌های گروهی مرکز عاطفی فیلم، خود ریتاست؛ دختری که از یک موقعیت خطرناک می‌گریزد، اما در پناهگاه تازه نیز با شکل دیگری از بی‌پناهی روبه‌رو می‌شود. بازی Giuliana Santa Cruz، در نقش ریتا، بر بیان‌های کوچک و واکنش‌های درونی تکیه دارد. او شخصیت را به قربانیِ صرف فرو نمی‌کاهد و در نگاه و سکوتش هم ترس دیده می‌شود و هم میل به زنده ماندن.

« خیال در اینجا نه انکار واقعیت، بلکه سازوکاری برای تاب آوردن در برابر آن است. »

شخصیت‌ها و اجرا

اجرای او کمک می‌کند جهان خیال‌انگیز فیلم به تجربه‌ای انسانی متصل بماند، نه آنکه صرفاً مجموعه‌ای از تصاویر زیبا باشد. بازی دیگر دختران نیز از نقاط قوت اثر است. حضور گروهی آنان، حس همبستگی و آسیب‌پذیری را هم‌زمان می‌سازد: هر شخصیت بخشی از جمعی است که در برابر ساختار سرکوبگر، به یکدیگر تکیه می‌کنند.

فیلم در ترسیم این پیوندها بیش از آنکه به توضیح‌های طولانی متوسل شود، از نگاه‌ها، مکث‌ها و رفتارهای مشترک بهره می‌گیرد. البته شمار شخصیت‌ها و فضای فشردهٔ روایت گاه مجال نمی‌دهد که همهٔ دختران به یک اندازه عمق پیدا کنند؛ برخی بیشتر کارکردی در پیشبرد جمعی داستان دارند تا قوسی مستقل و کامل.

تصویر، رنگ و موسیقی تصویرپردازی فیلم با رنگ‌ها و ترکیب‌بندی‌هایی که گاه زیباییِ نامتعارف دارند، فضایی می‌آفریند که میان کابوس و افسانه معلق است. این زیبایی در تضاد با شرایط دشوار شخصیت‌ها قرار می‌گیرد و به همین دلیل، آرامش‌بخش نیست؛ گاهی حتی ناآرام‌کننده‌تر است. لباس‌ها و طراحی بصری نیز در ساخت هویت خیال‌گون فیلم نقش دارند و به آن کیفیتی به‌یادماندنی می‌بخشند.

« بازی دیگر دختران نیز از نقاط قوت اثر است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

موسیقی در کنار تصویر، به شکل‌گیری این حال‌وهوا کمک می‌کند و به‌جای آنکه صرفاً احساسات را برای مخاطب نام‌گذاری کند، اغلب بر فضای رازآلود و اندوه پنهان می‌افزاید. توازن میان صدا و تصویر از موفقیت‌های مهم فیلم است، هرچند جلوهٔ زیباشناختی آن گاه ممکن است بیش از حد بر خود تأکید کند. هنگامی که تصویرها چنان چشم‌نواز می‌شوند، خطر آن وجود دارد که خشونت نهفته در موقعیت به منظره‌ای تماشایی بدل شود.

فیلم همیشه از این دام دور نمی‌ماند، اما تضاد میان زیبایی فرم و تلخی مضمون، یکی از سرچشمه‌های اصلی اثرگذاری آن است. خشونت نهادی و لایهٔ اجتماعی «Rita» در سطحی فراتر از سرگذشت فردی یک دختر، پرسشی دربارهٔ معنای حمایت مطرح می‌کند. اگر نهادی که مسئول مراقبت از کودکان است، خود به منشأ ترس تبدیل شود، امکان پناه‌جویی کجا باقی می‌ماند؟

فیلم پاسخ ساده‌ای نمی‌دهد و به‌جای آن، سازوکارهایی را نشان می‌دهد که در آن‌ها قدرت رسمی می‌تواند به خاموش‌کردن صدای آسیب‌دیدگان بینجامد. این نگاه، فضای ترسناک اثر را از هیجان ژانری جدا نمی‌کند، بلکه سرچشمهٔ ترس را در واقعیت اجتماعی قرار می‌دهد. از این رو، وحشت فیلم بیشتر بر احساس محاصره، بی‌اعتمادی و فقدان اختیار استوار است تا بر غافلگیری‌های متوالی.

« اگر نهادی که مسئول مراقبت از کودکان است، خود به منشأ ترس تبدیل شود، امکان پناه‌جویی کجا باقی می‌ماند؟ »

قوت‌ها و کاستی‌ها

خشونت آن صرفاً برای شوکه‌کردن مخاطب به کار نمی‌رود؛ کارکردش آشکارکردن هزینهٔ انسانیِ بی‌توجهی و سوءاستفاده از قدرت است. بااین‌همه، سنگینی مضمون و نمادپردازی پررنگ می‌تواند تجربهٔ تماشا را دشوار کند. فیلم به‌جای آنکه پیوسته راهی برای تخلیهٔ تنش فراهم کند، گاه مخاطب را در فضای تیرهٔ خود نگه می‌دارد.

ریتم و محدودیت‌های روایت یکی از ضعف‌های محسوس «Rita» ریتم نابرابر آن است. مکث‌ها و کندیِ بخش‌هایی از فیلم با فضای خواب‌گون و حس گرفتاری شخصیت‌ها تناسب دارد؛ بااین‌حال، این کندی همیشه به انباشت معنا یا تنش نمی‌انجامد. در برخی لحظه‌ها، روایت چنان آرام پیش می‌رود که تأثیر صحنه‌ها کاهش می‌یابد و تماشاگر ممکن است احساس کند فیلم بیش از اندازه در حال‌وهوای خود می‌ماند.

این مسئله با نوع روایت نیز پیوند دارد. قصه بیش از آنکه بر مسیر روشن و پیوستهٔ رویدادها تکیه کند، با نشانه‌ها، تصویرهای نمادین و تغییر حال‌وهوا پیش می‌رود. این انتخاب برای مخاطبی که به سینمای استعاری علاقه دارد، می‌تواند جذاب باشد؛ اما برای کسی که انتظار دارد شخصیت‌ها و انگیزه‌هایشان با وضوح بیشتری معرفی شوند، احتمال دارد پراکنده یا دشوارفهم جلوه کند.

« بااین‌همه، سنگینی مضمون و نمادپردازی پررنگ می‌تواند تجربهٔ تماشا را دشوار کند. »

جمع‌بندی

بنابراین، کندی فقط مسئله‌ای زمانی نیست؛ بخشی از فاصله‌ای است که فیلم میان زبان شاعرانهٔ خود و انتظار رواییِ تماشاگر ایجاد می‌کند. جمع‌بندی «Rita» اثری تلخ، خیال‌پرداز و از نظر بصری متمایز است که رنج دختران را با زبانی میان افسانه و وحشت بیان می‌کند. بازی Giuliana Santa Cruz و دیگر دختران، موسیقی و تصویرپردازی، به فیلم هویتی ویژه می‌بخشند و پیوند میان خیال کودکانه و خشونت نهادی، مهم‌ترین ایدهٔ آن را شکل می‌دهد.

در مقابل، ریتم کند و روایت نمادین ممکن است برای بخشی از مخاطبان فاصله‌ساز و خسته‌کننده باشد. فیلم بیش از آنکه بخواهد تماشاگر را با قصه‌ای روان و سرگرم‌کننده همراه کند، او را با جهانی روبه‌رو می‌سازد که زیبایی و هراس در آن از یکدیگر جدا نیستند. ارزش «Rita» در همین تنش نهفته است: رؤیایی که به دختران کمک می‌کند دوام بیاورند، اما نمی‌تواند واقعیت بیرونی را محو کند.

« در مقابل، ریتم کند و روایت نمادین ممکن است برای بخشی از مخاطبان فاصله‌ساز و خسته‌کننده باشد. »